1. Czym są metoda, metodologia, metodyka w badaniach ekonomicznych ?

METODA - Jest to świadomie i konsekwentnie stosowany sposób lub procedura postępowania dla osiągnięcia określonego celu (może mieć charakter praktyczny lub teoretyczny). Jest stosowana zarówno przez ludzi jak i zwierzęta dla rozpoznania lub poprawy warunków swego bytu. W ludzkim postępowaniu jest niezbędna zarówno w procesie poznania, projektowania, wytwarzania, finansowania, kierowania, leczenia, jak i innych złożonych działań. Jest usystematyzowanym zbiorem różnych technik, procedur, rozwiązań organizacyjnych i instrumentów pozwalających skutecznie i efektywnie osiągać cele. Bliskoznaczniki pojęcia metoda: technika, technologia, strategia, algorytm.

METODOLOGIA - stanowią ją ogólne (ramowe) zasady tworzenia, w ramach istniejących dyscyplin, wiedzy wyjaśniającej, jakie prawa rządzą procesami gospodarczymi. Zasady te są podporządkowane wymogowi falsyfikowalności, przez który rozumie się tworzenie teorii nadającej się do sprawdzenia poprzez konfrontację ze świadectwem faktów empirycznych [wg. Marka Blauga]. Większość teorii ekonomicznych wyrażanych jest za pomocą reguł ilościowych, wśród których najważniejsze są relacje i proporcje wartościowe (wyrażone w pieniądzu)

METODYKA - W języku polskim metodykę definiuje się jako zbiór zasad dotyczących sposobów wykonywania jakiejś pracy. Jest nią także dział pedagogiki omawiający cele i sposoby nauczania jakiegoś przedmiotu. Metodyka posiada jednak swe metody, takie jak: przekaz słowny, metody oglądowe, metody gier dydaktycznych, gry symulacyjne, itp.

2. Specyfika i elementy ekonomicznych badań naukowych.

• Formułowanie zasad i teorii na podstawie obserwacji zjawisk masowych o dużej zmienności i złożonej strukturze (nie można napisać ekonomicznej rozprawy naukowej o jednym konkretnym przedsiębiorstwie),

• Wyrażanie stanu rzeczywistości w jednostkach pieniężnych, zarówno za pomocą cen rynkowych, jak i za pomocą wartości dóbr nierynkowych (życie, zdrowie, środowisko naturalne – wartość ukryta),

• Ujmowanie tych samych procesów gospodarczych w różnej skali (makro- mikro-, regionalnej, międzynarodowej – np. produktywność czy konkurencyjność),

-. Weryfikacja hipotez głównie za pomocą instrumentów ilościowych (wymiernych, statystycznych), słabiej rozwinięte są instrumenty jakościowe,

• Formułowanie wniosków zarówno o głównych tendencjach, jak i o zróżnicowaniu zjawisk gospodarczych i przypadkach szczególnych (case studies).

3. Wymień podstawowe pojęcia związane z tematem pracy - rozprawy naukowej.

1. temat rozprawy,
2. problem badawczy,
3. przedmiot badania
4. obszar badania,
5. czasokres badania,
6. cel badania,
7. hipotezy badawcze.

4. Wymień techniki pomiaru i rejestracji zdarzeń gospodarczych.

• Badania empiryczne: ● wykonalne głównie w skali mikroekonomicznej (przedsiębiorstwa, indywidualni konsumenci), ● możliwe jedynie na próbie losowej (przynajmniej 3% populacji), ● wymagają bardzo precyzyjnego przygotowania (jasny cel, zrozumiały i wyczerpujący zestaw pytań w ankiecie, skuteczna i taktowna forma wywiadu z umówionymi osobami), ● czasochłonne w przypadku podjęcia własnej obserwacji bezpośredniej, ● narażone na ryzyko zafałszowania przy zbieraniu danych z przedsiębiorstw z pomocą np. pracowników z księgowości (zaufanych osób) ● trudne do uzupełnienia szacunkami (nie można mieszać danych z bezpośredniej obserwacji i przypuszczeń);
• Próba losowa: Część populacji wybrana metodą losowania. Zakłada się, że jest reprezentatywna ze względu na ślepy wybór. Mnogość parametrów populacji wymaga świadomego kształtowania parametrów próby np.: płeć, wiek, rola, miejsce zamieszkania, zawód, wykształcenie, uczestnictwo.
• Ustalenia szacunkowe: ● konieczne ustalenie tzw. wiodących czynników odniesienia (wielkości determinujące: np. oficjalne dane statystyczne dla lat 2000- 2001 i 2003 pozwalające oszacować nie obserwowane zjawisko w roku 2002), ● wieloprzekrojowe bilansowanie kontrolne danych szacunkowych pod kątem znalezienia właściwej liczby leżącej „na skrzyżowaniu różnych szeregów czasowych.

5. Wymień elementy literatury tematu badawczego

Druki zwarte - podręczniki, monografie, encyklopedie ekonomiczne: ● podstawowe źródło pojęć i ugruntowanych teorii wykorzystywane w pierwszej części pracy prezentującej obszar badania i główne hipotezy, ● konieczna jest selekcja według okresu wydania i doktryny akceptowanej przez autorów, ● wybór tylko pozycji ściśle wiążących się z tematem rozprawy (w rozprawie nie podaje się literatury zalecanej),

• Publikacje rozproszone – rozdziały w książkach, artykuły w czasopismach, komunikaty, referaty w materiałach konferencyjnych (na papierze i w wersji elektronicznej): ● materiał przydatny w formułowaniu szczegółowych hipotez badawczych (unikać kopiowania cudzych pomysłów), ● źródło unikalnych danych faktograficznych, ocen, prognoz, programów działania, rankingów firm itp. ● materiał ilustrujący stan dyskusji naukowej (polemiki) ekonomistów na dany temat
• Opracowania niepublikowane: ● raporty z prac badawczych (np. z Programów Ramowych UE), ● raporty roczne firm (dobre firmy od 2000 r. umieszczają swe roczne raporty na stronach internetowych), ● inne rozprawy (dostępne za zgodą autora), ● wybrana część rozproszonych informacji internetowych (np. o fuzjach i przejęciach, wielkich przedsięwzięciach inwestycyjnych, sytuacji na danym segmencie rynku, itp.)
• Akty prawne: ● teksty tzw. acquis communautaire, ● polskie ustawy, rozporządzenia i zarządzenia (dostępne na papierze lub w elektroniczne bazie LEX), ● teksty konwencji, umów międzynarodowych, rezolucji i opinii organizacji międzynarodowych;

6. Rozumowanie indukcyjne i dedukcyjne. Wymień istotę:

kanonów kształtujących myślenie indukcyjne

• Kanon jedynej zgodności: jeśli zjawisko A występuje zawsze wspólnie ze zjawiskiem Z lub je poprzedza, to A jest prawdopodobnie przyczyną Z. W badaniu ekonomicznym ilustracją takiego rozumowania jest uogólnienie dotyczące związków między równoczesnym występowaniem tendencji wzrostu liczby konkurujących podmiotów na rynku i tendencji do obniżki cen na tym rynku. Pierwszą uznaje się za przyczynę drugiej. Sytuacja w polskim lotnictwie w latach 2004-2007 potwierdziła tę regułę.

• Kanon jedynej różnicy: jeśli zjawisko A występuje zawsze wspólnie ze zjawiskiem Z lub je poprzedza, to przy braku zjawiska A nie występuje zjawiska Z. Ekonomia: Jeśli brak jest tendencji do wzrostu liczby podmiotów na rynku nie może wystąpić obniżka cen. Mogą jednak być inne przyczyny braku obniżki cen

• Kanon intensywności zmian towarzyszących: jeśli następują zmiany nasilenia zjawiska A zawsze przy zmianach nasilenia zjawiska Z, to przy braku zmian zjawiska A zjawisko Z nie ulega zmianie. Zahamowanie tendencji wzrostu liczby podmiotów na rynku następuje zahamowanie tendencji obniżki cen.

• przechodzenia od ogółu do szczegółu w myśleniu dedukcyjnym

Istota: rozumowania dedukcyjne (ang. deductive reasoning) przechodzi od ogółu do szczegółu – cechy danej kategorii przypisuje się obiektom, należącym do tej kategorii. W rozumowaniu dedukcyjnym wniosek zawiera informację, która była ukryta w przesłankach. Przykład ekonomiczny: 1. PLL „Lot” jest przedsiębiorstwem. 2. Wszystkie przedsiębiorstwa dążą do rozwoju. 3. PLL „Lot” dąży do rozwoju.

-Trafność i siła rozumowania dedukcyjnego: 1. trafność dedukcyjna – z prawdziwych przesłanek nie może wynikać fałszywy wniosek, 2. Siła dedukcyjna - jest mało prawdopodobne, ale nie niemożliwe, iż przesłanki są prawdziwe, a wniosek fałszywy. -Warunki: Jeżeli nie popełnimy błędów w rozumowaniu dedukcyjnym, to znaczy nie przyjmiemy fałszywych przesłanek, przesłanek wątpliwych lub nienależycie uzasadnionych, przyjęcia jako przesłanek tych zdań, które mają być dopiero dowiedzione, to otrzymamy zawsze twierdzenia prawdziwe. -Dedukcja asertotyczno-dedukcyjna polegająca na tym, że na początku przyjmuje się pewne tezy już uznane bez dowodu (asercja) i na ich podstawie formułuje się tezy pochodne. Przykład ekonomiczny: 1. Obniżanie kosztów prowadzi do wzrostu rentowności przedsiębiorstwa. 2. Przedsiębiorstwo jest nierentowne dlatego, że nie obniża kosztów.

• Dedukcja hipotetyczno-dedukcyjną polegającą na tym, że na początku formułuje się jedynie pewne hipotezy i na ich podstawie formułuje się szereg prawdopodobnych wniosków logicznych. Przykład ekonomiczny: 1. Możliwe jest zmniejszenie różnic w poziomie rozwoju gospodarczego regionów. 2. Gdyby nastąpiło wyrównanie poziomu gospodarczego regionów wzrosłaby w nich jakość życia.

7. Charakterystyka procesu badawczego

Badanie jest procesem złożonym z etapów: 1) Przygotowanie koncepcji badania; 2) Przygotowanie technik badawczych:

techniki doboru zjawisk do badania,

techniki otrzymywania materiałów,

techniki opracowania materiałów;

sprawdzenie pytań w badaniu pilotażowym;

(na przykład: trzeba przygotować schemat losowania próby, przygotować ankietę, ułożyć pytania i sprawdzić je) 3) Dobór zjawisk z którymi badacz lub jego wysłannicy wchodzą w kontakt przy zbieraniu materiałów – dobór respondentów (losowanie próby), wybór źródeł; 4) Zbieranie materiałów; 5) Krytyka, selekcja i wstępne opracowanie materiałów; 6) Właściwe opracowanie materiałów – otrzymanie wyników łącznie z ich interpretacją; 7) Przygotowanie elaboratu zawierającego opis przebiegu badania i udokumentowane wyniki 1 – 3 faza przygotowania badania; 4 faza terenowa; 5 - 7 faza opracowania materiałów;

8. Wymień i scharakteryzuj kryteria doboru zjawisk do oceny badawczej.

• Dobór losowy (probabilistyczny): Posiada mocne uzasdadnienie w rachunku prawdopodobieństwa i statystyce. Prawdopodobieństwo wejśćia do próby jednakowe i > 0. Badacz nie ma wpływu na to, jakie jednostki dostana się do próby, bo selekcja odbywa się według pewnego automatycznego planu, który jest oparty na zasadach losowych, tzn. każda jednostka w populacji ma jednakowe szanse wejścia do próby. • Losowanie dokonuje się z kartotek, spisów, planów, czyli z tzw. operatów losowania; czasami socjolog musi sam takie operaty stworzyć. • Dobry operat musi spełniać warunki:

warunek adekwatności – powinien odpowiadać całej populacji, którą chcemy badać;

warunek kompletności - powinien zawierać wszystkie jednostki wchodzące w skład danej populacji;

brak powtórzeń – każda jednostka musi w nim wystąpić tylko jeden raz;

warunek dokładności – nie może zawierać jednostek nie istniejących, bądź też nie należących do populacji;

warunek techniczny – łatwość korzystania z operatu; • Zaletą doboru losowego jest to, że przy przenoszeniu wniosków z próby na populację jesteśmy w stanie oszacować błąd i jego prawdopodobieństwo; oraz to, w jakich granicach mieści się wynik prawdziwy (taki, który uzyskać można jedynie przeprowadzając badania na całej populacji). • Błąd standardowy próby – tj. przedział ufności.

• Poziom ufności – prawdopodobieństwo wystąpienia błędu losowego.

Dla danej liczebności przedział ufności jest tym węższy, im niższy jest przyjęty przez badacza poziom ufności.

Podstawowym problemem tego doboru jest to, że próba zrealizowana różni się od próby zamierzonej. Wiele osób niechętnie bierze udział w badaniach, do wielu nie da się po prostu dotrzeć.

Błąd systematyczny: występuje wtedy, gdy z próby wypadają jednostki o zbieżnych cechach. Tego rodzaju błędy zniekształcają wyniki badań.

W sytuacji, gdy istnieją duże rozbieżności między próbą zamierzoną, a zrealizowaną, wówczas badacze stosują tzw. próby rezerwowe (nie są one jednak akceptowane przez statystyków, ponieważ nie są zgodne z zasadą prawdopodobieństwa zastępowanie osób w stosunku 1:1).

Wielkość próby nie zależy od stosunku liczebności grupy do liczebności populacji.

Wielkość błędu standardowego próby zależy od zastosowanej procedury doboru. Istnieją wzory pozwalające obliczyć niezbędną wielkość próby, przy danym poziomie ufności.

• Dobór celowy:

Badacz ma wpływ na to, jakie jednostki dostaną się do próby. DOBÓR KWOTOWY (PRÓBA UDZIAŁOWA) – JEDNOSTKI SĄ DOBIERANE DO BADANIA, A NIE LOSOWANE.

Za punkt wyjścia w konstrukcji próby przyjmuje się założenie, że pod względem cech próba będzie stanowiła miniaturę populacji. Wybór tych cech jest zwykle arbitralny, co stwarza możliwość popełnienia błędów.

Próba kwotowa - badacz musi mieć pewną wiedzę wstępną o populacji, tzn. musi znać jej strukturę ze względu na wybrane do badania cechy (nie zawsze można tę wiedzę uzyskać, dane statystyczne mogą być przecież nieaktualne, nieadekwatne itd.). Jeśli konstruuje się próbę kwotową w oparciu o kilka cech, badacz musi znać ich rozkład w badanej populacji. Jeżeli mamy już te rozkłady, to w próbie te proporcje muszą zostać odwzorowane.

Każdy ankieter otrzymuje kwotę, czyli przydział osób dla wywiadów, które ma przeprowadzić.

Ankieter będzie szukał respondentów na zasadzie „chybił – trafił”. Jest to oczywiście jedynie założenie badacza. Nie zawsze będzie tak w rzeczywistości.

Nie występuje tutaj problem odmów – nie są one rejestrowane.

• DOBÓR LOSOWO – KWOTOWY - POŁĄCZENIE DOBORU LOSOWEGO Z KWOTOWYM. Jest to dobór wielostopniowy; można na pierwszym etapie zastosować dobór losowy albo dobór kwotowy. Na przykład na początku dobiera się losowo okręgi wyborcze. Wybiera się jakieś cechy, a następnie opracowuje według metody postępowania j.w. a) Dobór jednostek przeciętnych – wnioski uogólnia się nie statystycznie, na podstawie prawdopodobieństwa, lecz przez podobieństwo; przyjęcie założenia, że podana grupa (populacja) jest typowa dla społeczeństwa. b) Dobór jednostek o cechach krańcowych - zakłada się, że cechy krańcowe są cechami różnicującymi. c) Dobór jednostek parami – odbywa się w warunkach eksperymentalnych. Dokonuje się wyboru cech, które będą badane. d) Dobór lawinowy – każdy kolejny respondent jest badany za sprawą uzyskania o nim informacji od poprzednika. e) Dobór ekspertów – stosowany jest w badaniach eksperymentalnych, gdzie badacz nie dysponuje wystarczającą wiedzą o populacji.

Dobór samorzutny – jednostki same dobierają się do badania; np. ankieta prasowa. Występuje często, kiedy brak jest środków finansowych na badania.

Dobór przypadkowy - bada się jednostki, do których badacz ma dostęp. O dostępności respondentów decyduje najczęściej przypadek.

9. Czym jest obserwacja. Podział technik obserwacji

Jest to proces polegający na dokonywaniu spostrzeżeń w celu odpowiedzi na dane pytania. Osobą dokonującą spostrzeżeń jest oczywiście badacz. Nie mniej istotną rzeczą w tym procesie jest sam obiekt obserwacji. Obserwacja to proces postrzegania, który jest celowy, planowy i krytyczny.

Celowość obserwacji – ma nam dostarczyć informacji, które są nam potrzebne do rozwiązywania problemów.

Planowość obserwacji – są z góry określone zjawiska, które należy postrzegać, a także czas i okoliczności w których obserwowane zjawisko zachodzi.

Krytyczność obserwacji – jej rezultaty powinny poddane być krytyce albo ścisłej kontroli.

Te trzy cechy obserwacji pozwalają uniknąć błędów, które powstają na drodze przypadkowych postrzeżeń. Do dokonywania obserwacji potrzebna jest obserwatorowi spostrzegawczość oraz uwaga (koncentracja). Ponad to wymaga się od badacza umiejętności selekcji spostrzeżeń, czyli zestawiania wyników obserwacji z interesującymi go zagadnieniami.

Standaryzowane – opracowywanie wyników w sposób ilościowy; Niestandaryzowane – opracowywanie wyników w sposób jakościowy; Sytuacje sztuczne, czynności wywołane Sytuacje naturalne, czynności nie wywołane Ukryte Jawne: obserwacja jawna z ukrycia; obserwacja jawna nie z ukrycia;

Uczestnicząca – badacz uczestniczy w sytuacjach, które są przedmiotem badania Quasi-uczestnicząca – badacz posiada wiedzę wstępną o badanych zjawiskach Zewnętrzna – badacz zachowuje swą „anonimowość” dla badanych Ciągłe – obserwacja zjawisk nie dających się łatwo wyodrębnić Jednorazowe –obserwacja zjawisk łatwych do czasowo – przestrzennego wyodrębnienia. Jednoosobowe – obserwacje prowadzone przez jednego obserwatora Wieloosobowe – obserwacja prowadzona przez wielu niezależnych obserwatorów.

10. Typy wywiadów

Wywiad antropologiczny Zbliżony do wywiadu socjologicznego, wymaga kilkakrotnego kontaktu z badanymi. Wywiad antropologiczny obejmuje szerokie spektrum poszukiwań; jest on silnie ustrukturalizowany, zbliża się do wywiadu standaryzowanego lub swobodnego ze standaryzowaną listą informacji. Wywiad psychologiczny Najczęściej jest to wywiad kliniczny, do którego respondent sam się zgłasza. Zdobywa się w nim informacje w celu wykorzystania ich do leczenia. Podejmuje się wiele kontaktów z badanym. Dotyczy: motywacji, osobowości, rozmaitych zaburzeń. Wywiad socjologiczny Jest dobrowolny i jawny. Najczęściej jest wywiadem indywidualnym, jest skoncentrowany na przeżyciach, opiniach i poglądach respondenta (skupia się na osobistych doświadczeniach). Jest on również nazywany wywiadem ekspresyjno – biograficznym, jest krótkotrwały. Ważne jest tutaj wzbudzenie motywacji respondenta do udzielania odpowiedzi szczerych, zgodnych z prawdą.

11. Badania typu „case study” , reguły prowadzenia tego typu badań, omów badanie materiałów zastanych

CHARAKTERYSTYCZNE CECHY „CASE STUDY” • Jest to w miarę kompletna, wyczerpująca badany problem, szczegółowa analiza jakiegoś konkretnego przypadku;

• Przypadek ów to zjawisko społeczne dziejące się tu i teraz;

• Przypadek ten może stanowić przykład działania jakichś społecznych zasad, czy reguł; może odznaczać się typowością dla szerszej klasy zjawisk (ale nie musi); może nas interesować właśnie ze względu na swoją nietypowość, wyjątkowość;

• W obrębie tej strategii badawczej możliwy jest brak dążenia do generalizacji, co nie jest wadą tych badań; uogólnienia są wprawdzie możliwe, ale zależy to od charakteru badanego przypadku;

• Dialogowość procesu badawczego to cecha szczególna tego badania. Ciągły dialog pomiędzy hipotezami, a procesem zbierania danych to przygoda intelektualna, co do której nie wiadomo, jak się skończy; jest to podejście bardziej elastyczne i podatne na rozbudowę hipotez i narzędzi badawczych (niż np. survey). W miarę jak poznajemy obiekt badania, wyjściowa koncepcja badawcza nie jest tak sztywna jak w innych technikach badawczych.

• Bada się zjawiska w ich naturalnym społecznym kontekście; powiązania między badanymi zjawiskami można obserwować w warunkach naturalnych;

• W tych badaniach analiza ma bardzo szczegółowy charakter; jest dla nich charakterystyczna. Specyficzną cechą jest tu głębia badania – badacz znajduje się w badanym zjawisku (obserwacja uczestnicząca); różne opisy zjawiska (techniki zbierania danych poddają nam właśnie tę „głębię” (wywiady swobodne, badania dokumentów osobistych). • Obiektem badania mogą być zjawiska w toku, w trakcie rozwoju; zmiany dynamiczne;

• W tym typie techniki możliwe jest wnioskowanie statystyczne – jest to cecha odróżniająca case study od monografii terenowej;

• Raport jest trudny do napisania – dużo danych jakościowych; jest to sztuka a nie rutyna; często bywa tak, że pisanie o obiekcie case study jest prowadzone z perspektywy osoby zaangażowanej.

• Często case studies zorientowane są na rozwiązywanie istotnych problemów społecznych. Mają one zwrócić uwagę na pewne kwestie społeczne.

Materiały zastane

1. Są to źródła nie wywołane przez badacza, utrwalone. Są one wytworem społeczeństwa.

Źródła ze względu na miejsce ich pochodzenia dzielimy na:

• Źródła znajdujące się w archiwach rodzinnych: metryki urodzenia, albumy ze zdjęciami, kasety wideo, listy, dzienniki, pamiętniki. Korzystanie z nich wymaga zgody dysponentów.

• Dane znajdujące się w różnych urzędach: statystyki urzędowe, ustawy, rozporządzenia, akty normatywne, dokumenty policyjne i sądowe, dokumenty będące w dyspozycji służby zdrowia, dokumenty handlowe, dokumenty personalne będące w gestii urzędów, sprawozdania z działalności instytucji.

• Dokumenty ogólnodostępne i okolicznościowe: książki telefoniczne, książki adresowe, informatory, ulotki i afisze dotyczące wydarzeń społecznych, prasa i inne środki masowego przekazu, dane archiwalne.

• Źródła, w oparciu o które chcemy rekonstruować, opisywać fragmenty życia społecznego (odtwarzanie zjawisk społecznych):

• Źródła te powinny być wiarygodne – dlatego muszą być poddawane należytej ocenie (pod kątem tendencyjności). • Źródła traktowane jako ślad rzeczywistości społecznej – np. co pisała prasa przed rokiem na jakiś temat?

Ten podział pokrywa się z podziałem stosowanym w historycznej analizie źródeł:

• Źródła pośrednie: rekonstruujemy rzeczywistość społeczną na ich podstawie. Należy sprawdzać ich wiarygodność;

• Źródła bezpośrednie: polegają na badaniu fragmentów rzeczywistości społecznej, należy oceniać ich autentyczność;

12.Techniki ankietowe i ich charakterystyka

Ankieta pocztowa – kwestionariusz wysyła się pocztą, zwrot następuje tą samą drogą; wysyłane są one do: próby adresowej, na adresy zgłoszone;

Ankieta prasowa – kwestionariusz drukowany jest w prasie, zwrot odbywa się pocztą;

Ankieta załączona do zakupywanych towarów – zwrot drogą pocztową;

Ankieta audytoryjna – badanych zbiera się w jednym miejscu; ankieta wypełniana jest pod nadzorem badacza, zwrot następuje do urny;

Ankieta ogólnie dostępna – jest drukowana w ogólnodostępnym miejscu; wypełniana i zwracana w miejscu wyłożenia;

Ankieta rozdawana – jest rozdawana przez badacza i jego współpracowników, a także jest przez nich odbierana;

Ankieta telefoniczna, radiowa i telewizyjna – tekst przekazywany jest przez medium, a zwrot następuje pocztą;