GENEZA KAZNODZIEJSTWA ZACHODNIOEUROPEJSKIEGO:

• nauczanie religijne uprawiane przez Apostołów i pierwszych biskupów (rozpowszechnienie z czasem w Kościele)

ROZWÓJ KAZNODZIEJSTWA ZACHODNIOEUROPEJSKIEGO (przymus parafialny – zobligowanie wiernych do spełniania w danym kościele wszystkich praktyk religijnych {konieczność pracy katechizacyjnej}):

• homilia (swobodne, luźne objaśnienie wybranego fragmentu Pisma Świętego):

o spopularyzowanie przez Ojców Kościoła (pisarze-teologowie):

 układanie nauk w zbiory (homiliarze) służące księżom i zakonnikom do nabożnej lektury (z czasem stanie się podstawą przekładów lub streszczeń podawanych podczas nabożeństw „nieuczonym” wiernym w ich językach narodowych):

 układanie przez Bedaa Venerabilisa, Pawła Diakona i Hrabana Maura na podstawie nauk św. Augustyna, św. Hieronima, papieża Leona i papieża Grzegorza (zdominowanie kaznodziejstwa co najmniej do końca XI w. przez formę homilii patrystycznej (nauka zajmująca się życiem i twórczością Ojców Kościoła oraz pisarzy starochrześcijańskich, a także epoką, w której żyli) utworzoną przez twórców karolińskich – VIII/IX w.):

• zawarcie zaleceń dotyczących treści nauczania religijnego (wyzwanie credo, przestrzeganie przed grzechem, kreślenie obrazu dobrego chrześcijanina) w „Ogólnym napomnieniu” z 787 r.

• sermo (uczone głoszenie i wyjaśnianie prawd wiary oraz moralności chrześcijańskiej zgodne z zadami ars preadicandi – sztuki przemawiania zakorzenionej częściowo w retoryce starożytnej – uprawianie głównie w szkołach katedralnych i nowo powstałych uniwersytetach):

o wykształcenie się podręczników techniki kaznodziejstwa:

 „W jakim porządku winno być ułożone kazanie” – Gilbert de Nogent

 „Krótki wykład” – Piotr Cantor

 „Summa o sztuce kaznodziejskiej” – Alan de Lille

• exordum – wstęp:

 temat (wprowadzenie w treść przez cytat z Ewangelii)

 protemat (rozwinięcie myśli tematu)

 oratio (zbiorowa modlitwa) –(+)

• divisio (właściwa treść):

 diletatio (dalsze rozwinięcie tematu: posługiwanie się odpowiednimi przykładami z życia, odwoływanie się do autorytetów)

 untio (zakończenie będące podsumowaniem treści często przy użyciu cytatu z Pisma Św.)

 perrora (wezwanie, zwrot do ludu)

 clausio (forma końcowa np. Amen)

• kazanie popularne (głoszenie i wyjaśnianie prawd wiary oraz moralności chrześcijańskiej przyswajane dla wszystkich):

o tworzenie przez duchowieństwo w parafiach oraz nowo powstałe zakony żebracze:

 dominikanie („Ordo Praedicatorum” – 1220 r.)

 minoryci nazwani później franciszkanami („Fratres minores” – 1223 r.)

 konieczność powstania nowego typu ars preadicandi („O wykształceniu kaznodziejów” – Hubert de Romans: bycie tematami kazań przez wszystko, co pomaga otrząsnąć się z grzechów i uzyskać stan łaski błogosławionej):

• uformowanie się zbiorów kazań łacińskich głoszonych w językach narodowych:

 wszystkie niedziele roku kościelnego

 uroczystości związane z dnami świętych

 „czynności święte” np. wizytacja klasztoru, poświęcenie ołtarza

 kierunek konkretnych grup społecznych i środowisk

 kazanie tematowe (opieranie się na analizie tematu)

 postylla (opieranie się na analizie przytoczonych słów Pisma św. wraz z egzegezą {wyjaśnianie i komentowa - nie} opartą na teorii czterech sensów (dosłowny – pouczenie o dziejach, alegoryczny – pouczenie o tym, w co wierzyć, dydaktyczny {moralny} – pouczenie o tym, jak postępować, anagogiczny – pouczenie o tym, do czego dążyć)

ZARYS ZAWARTOŚCI ZACHODNIOEUROPEJSKICH PODRĘCZNIKÓW KAZNODZIEJSKICH:

• odznaczanie się świętością przez kaznodzieję

• posiadanie wiedzy teologicznej oraz związanej z poprawnym układaniem kazań przez kaznodzieję

NAJWIBITNEIJSI KAZNODZIEJE ZACHODNIOEUROPEJSCY:

• XII w.:

o św. Bernard z Clairvaux

o Piotr Lombard

o Piotr Comestor

o Piotr Cantor

o Maurycy de Sully

o Piotr de Blois

• XIII w.:

o Jakub de Vitry

o Stefan de Bourbon

o Humbert de Romans

o św. Bonawentura

• XIV w.:

o Robert Holcot

o Jan Bromyard

o Jan Herolt

POCZĄTKI KAZNODZIEJSTWA ZACHODNIEGO W POLSCE:

• zauważenie początków wpływów tendencji zachodnich po IV soborze laterańskim (wcześniejsze głoszenie kazań w kraju):

o inwentarz (szczegółowy spis pewnych składników i źródeł ich pochodzenia) księgozbioru biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża z 1217 r.:

 „Homilia patrystyczna św. Augustyna”

 „Homilia patrystyczna Orygenesa”

 „Kazania zwane Zwierciadło Kościoła” – Honoriusz z Autun (Augustodenisis) (XII w.)

 „Kazania mistrza Piotra” - Piotr Comestor (XIIw.)

o pisanie po łacinie:

 „Sermones de tempore et de sanctis … cum promputario exemplorum” – Marcin Polak (powstanie w Rzymie, znajomość za granicą, doczekanie się później paru wydań drukiem)

 „Sermones de tempore et de sanctis” – Peregryn z Opola (57 kazań + 64 utwory, wśród których można znaleźć poświęcone świętym polskim: Wojciechowi, Stanisławowi, Jadwidze – źródło: „Złota legenda” Jakuba de Voragine)

 Sermones super „Gloria In excelsis” – Stanisław ze Skarbimierza (stworzenie w Pradze 20 kazań przeznaczonych dla kleru parafialnego poprzedzonych autorskim wstępem, - wzorowanie stylu na wulgacie, zachowanie zasady ars preadicandi)

 „Postylla magna” – Maciej z Legnicy (stworzenie w Pradze)

 „Linea salutis aeternae” – Hieronim z Pragi

 „Sermornum” – Jan Szczekna (szczególna opieka królowej Jadwigi)

ROZWÓJ KAZNODZIEJSTWA POLSKIEGO:

• początek mowy o tekstach w języku narodowym:

o Wincenty z Kielczy (1226 r.)

• tworzenie tekstów przez zakony żebracze:

o Franciszkanie (2 połowa XIII w.)

• tworzenie tekstów przez zwykłe zakony:

o Bożogrobcy z Miechowa (XIV w.):

„Kazania Świętokrzyskie”:

GENEZA POWSTANIA:

• wspieranie rozwoju świadomości narodowej Kościoła (chęć uwolnienia się od płacenia świętopietrza {danina na rzecz papiestwa} przez Niemcy):

o nakazywania episkopatu do odmawiania modlitw po polsku (pierwszy raz – synod we Wrocławiu w 1248 r.: Ojcze nasz, wierzę w Boga, spowiedź powszechna)

CZAS POWSTANIA:

o posiadanie archaicznej formy:

 grafia niezłożona (zastąpienie jednej litery łacińskiej kilkoma głoskami polskimi np. c -> c, ć, cz)

 system skrótów (abrewiacje):

 suspensja (obcięcie wyrazu np. Syn -> Si)

 kontrakcja (ściągniecie wyrazu - opuszczenie środka i pozostawienie początku i końca np. Bożego -> Bogo)

 specjalny znak

 minuskuła gotycka (staranność, tendencja do pochyłości)

nie zachowanie się oryginału – liczne błędy i poprawki kopisty (kopia rękopisu z XIV w.)

KSZTAŁT OBECNY:

• zachowanie się 18 pergaminowych pasków pochodzących z 4 kart, służących do podklejenia sznurków wzmacniających oprawę łacińskiego kodeksu teologicznego (XV w.):

o Kazanie na dzień św. Michała (urywek) – 29.09

o Kazanie na dzień św. Katarzyny (całość) – 25.11

o Kazanie na dzień św. Mikołaja (urywek) – 06.12

o Kazanie na dzień Bożego Narodzenia (urywek) – 25.12

o Kazanie na święto Trzech Króli (urywek) – 06.01

o Kazanie na dzień Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny (urywek) – 02.02

HISTORIA ODRYCIA:

• znalezienie w bibliotece benedyktyńskiego klasztoru Św. Krzyża na Łysej Górze (nazwa)

• wywiezienie po powstaniu listopadowym do Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu (odkrycie przez Aleksandra Brücknera w 1890 r. – powrót do Polski na mocy traktatu ryskiego z 1925 r.)

• przebywanie w Bibliotece Narodowej w Warszawie (zaginięcie rękopisu w trakcie II wojny światowej - wywiezienie do Kanady w 1939 r. i powrót po 20 latach)

STRESZCZENIE:

• Kazanie na dzień św. Michała:

Żyd Ezechiasz modlił się w kościele o zbawienie przed królem pogańskim. Pan go wysłuchał i za pośrednictwem Anioła pokonał Asyryjczyków. Anioły są dani na złagodzenie naszego strachu. Po piąte Anioły mają nas uczyć w nieumiejętności. Po ósme Anioły dane są na oświecenie sumienia (zstąpienie do grzesznego miasta Galaa –– napomnienie oddających cześć innym bogom Izraelitów (oddanie w ręce wrogów) – prośba ludu o zmiłowanie). Po dziewiąte Anioły są dane do towarzystwa wiecznego królowania.

• Kazanie na dzień św. Katarzyny:

Król Salomon przytoczył słowa skierowane do św. Katarzyny (wulgata – zwrot oblubieńca {Chrystusa} do oblubienicy {Kościoła}). Chrystus upomina każdego z nas, ale nie wszyscy spełniają jego prośby. Istnieją 4 rodzaje grzeszników: siedzący (ślepcy): odwracają się od dobra, miłują materię i nie chcą zwrócić się ku Bogu; leżący (paralitycy): miłują zło, trwają w skutkach swoich grzechów i przez lenistwo nie pamiętają dobra; śpiący (więźniowie): zapiekają się w swoich grzechach; umarli: wątpią w miłość Stwórcy. Św. Katarzyna nigdy się tak nie zachowywała, obyśmy my brali z niej przykład i dostąpili Królestwa Niebieskiego.

• Kazanie na dzień św. Mikołaja:

Łacińska pochwała św. Mikołaja przez mędrca z dwojakiej przyczyny.

• Kazanie na dzień Bożego Narodzenia:

Idzie Król, by nas zbawić od grzechów i śmierci wiecznej, wszedł w nasze serca i chroni nas od wszelkich wrogów. Jeremiasz, mówił, iż lud miasta Corrozaim posłyszał wołanie, że będzie trwać na pustyni, by wyzbyć się diabłów (przez tajne grzechy i postępki odwrócił się od Pana i zanurzył w piekle) - człowiek powinien żałować za grzechy i prosić Pana o ich odpuszczenie. Po trzecie idzie Król ubogi, żebyś nie tkwił w ubóstwie - nie mając gdzie ułożyć głowy leżał w żłobie, przed wołem i osłem, bez pieluszek, nakryty tylko chustką Maryi. Po trzecie idzie Król skromny, żebyś nie wychwalał i naśladował diabła. Bądźmy w towarzystwie Króla skromnego, by dojść do Królestwa Wiecznego. Augustyn pytał, jak można żądać wpuszczenia do Nieba, skoro nie wierzy się w Boga. Po co chwalić ziemskość, gdy idzie tak silny Pan? Idzie Król prawdziwy, bo nikomu nie uczyni krzywdy, wieczny, by na wieki królować, ubogi, żebyś nie tkwił w biedzie, skromny, żebyś nie grzeszył bałwochwalstwem, idzie ku tobie, żebyś na wieki z Nim królował.

• Kazanie na święto Trzech Króli (epifamia = teofania – przyjście Boga na świat + wizyta 3 mędrców ze Wschodu):

Ewangelista w 3 królach daje skutek trojaki: żądne królewicza pytanie, gwiazdy betlejemskiej właściwe odczytanie, szczodre króla obdarowanie. Pismo w 3 miejscach nazywa Jezusa Królem Żydów: w dziwnym urodzeniu, w czynieniu cudów, w umęczeniu. Pismo ukazuje, że Pan jest lepszy od 3 mędrców w 3 przymiotach: miłościwszy, mocniejszy, szczodrzejszy. Królowie oddali Mu zatem cześć: pośpieszając, poklękając i obdarowując. Chrystus jest miłościwszy w 3 przymiotach: w miłym wabieniu, żebyś czynił pokutę, w długim czekaniu, żebyś pośpieszał ku Niemu, w rychłym odpuszczaniu, żebyś nie rozpaczał w Jego miłości. Królowie dotarli do Jezusa po 13 dniach. Król miłosierny obdarza: złotem – miłosierdziem, kadzidłem – nabożną modlitwą, mirrą – udręczeniem ciała. Król mocny pokazuje: ciągłe zwycięstwo, silną władzę i wielkie bogactwo.

• Kazanie na dzień Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny:

Symeon - święty i pobożny - miał zbawczą wizję Chrystusa. Ten fakt napawa nas wielką radością. W Piśmie upamiętniono wiele przypadków widzeń: Abraham zobaczył 3 mężczyzn, Mojżesz krzew gorejący, Ezechiel siedzącego na wysokim tronie, Jan baranka pod obrazem.

JĘZYK:

• pisanie prozą artystyczną (najstarszy dokument) zgoda z zasadami ars dictandi:

o rytmizacja (refreny, klamry, powtórzenia, wyliczenia)

o rymizacja

o podział zdań na równoległe człony składniowe o podobnej liczbie zgłosek

o paralelizm składniowy

o symetria

o zdania wielokrotnie złożone (współrzędnie lub podrzędnie)

stworzenie dodatkowego efektu artystycznego i perswazyjnego (sztuka przekonywania) poprzez wykorzystanie obecności dwóch języków (naśladowanie po polsku szyku zdania łacińskiego np. użytego w temacie dla rozpoznania nawiązań i uwypuklenia ważnych treści).

ARTYZM (jedność schematu kompozycyjnego ze stylistyczno – językowym, układ sensów i składania zdań podporządkowany retoryce):

• Kazania na dzień św. Michała:

o podział na 9 części (liczba chórów anielskich)

 schematy logiczne ujęte w klamry stanowiące wyodrębnione całostki kompozycyjne (twierdzenie – dowód narracyjny lub obrazowy zaczerpnięty z Pisma św. – wniosek zbliżony do początkowego stwierdzenia)

• Kazanie na dzień św. Katarzyny:

o podział na schematy trójkowe (doskonałość) i czwórkowe (pełnia świata jako tworu Bożego):

 temat (zwrot zaczerpnięty z „Pieśni nad Pieśniami”):

Wstań prawi/pośpiej się/ maluczka moja/ i pojdzi

3 3 3+2 3

 protemat (zachowanie Chrystusa wobec ludzi):

identyczność cząstek składniowo-zdaniowych

Pobudza/rzeka/wstań

Ponęca/rzekę ta/pośpiej się

Powabia/rzeka/ Pojdzi

 dywizja (rozwinięcie protematu – główna myśl):

Mówi Syn Boży wstań

 diletatio (grzeszność w świecie):

charakterystyka 4 kategorii grzeszników, głębsze omówienie ich grzeszności wraz z personifikacjami-> przytoczenie przykładów przeciwnego zachowania z żywota św. Katarzyny -> pouczenie)

 perrora (Boże wezwania do grzeszników):

Mówi Syn Boży wstań

Odbądź prawi, skrzydła grzesznego

Pośpiej się w lepsze z dobrego

Pojdzi tamoć do Królestwa Niebieskiego

Mówi Syn Boży wstań

 zwrot końcowy

Amen

• Kazanie na dzień Bożego Narodzenia:

o podział części składniowych według czwórkowego schematu (wymienienie cech Zbawcy, wymienienie powodów Jego przyjścia na ziemię)

• Kazanie na święto Trzech Króli:

o podział części składniowych według schematu trójkowego (różne triady układające się w ciąg hierarchicznych powiązań)

• szczególny rozkwit (XV w.):

o „Kazania Gnieźnieńskie”

 nazwa: miejsce przechowywania papierowego kodeksu formatu małego folio (arkusz papieru jednokrotnie złożony, tworzący 2 karty i 4 stronice) z rękopisem tekstów (Biblioteka Katedralna w Gnieźnie)

 powstanie na terenie diecezji krakowskiej:

 190 kart:

 10 tekstów w języku polskim (autor: Łukasz z Wielkiego Koźmina - rektor Akademii Krakowskiej):

 „Na Boże Narodzenie”

 „Na Boże Narodzenie” (przekład: Perygryn z Opola)

 „O św. Janie Chrzcicielu”

 „O św. Marii Magdalenie”

 „O św. Wawrzyńcu”

 „O św. Bartłomieju”

 „Na Boże Narodzenie” (pochodzenie ze zbioru „Exemplar salutis” Hieronima z Pragi)

 „Na Boże Narodzenie”

 „O św. Janie Ewangeliście”

 „O św. Janie Ewangeliście”(przekład: Perygryn z Opola)

 95 tekstów w języku łacińskim (71 - odpis ze zbiorów „Sermones de tempore et de sanctis” Peregryna z Opola, kilka fragmentów ze „Złotej Legendy” Jakuba de Voragine) - wygłaszanie polsku

 określanie kazaniami ludowymi (przeznaczenie dla odbiorcy popularnego):

 zwroty do słuchaczy („dziatki miłe”)

 exempla (przykłady - przywoływanie pewnych przeszłych zdarzeń o charakterze fikcyjnym lub autentycznym w celu przekonania o prawdziwości jakiejś sprawy)

 podporządkowanie divisio rygorom liczbowym (schematy trójkowe)

 odwoływanie się do symboliki zwierzęcej (wąż {grzech, nieuchronność śmierci, regeneracja, odrodzenie, zaufanie Bogu}- „O św. Bartłomieju”)

o „Kazania Augustiańskie”:

 2 teksty

 przeznaczenie dla zakonników

 treść moralizująca

o „Kazanie na dzień Wszech Świętych”:

 zapisanie w kodeksie łacińskim

 temat: wersety z Ewangelii według św. Mateusza (5,1–12)

 obecność estetycznej idei pogardy świata i błogości doczesnych: bogactwa, przyjemności cielesnych oraz zalecania pokory wobec Boga

• tworzenie tekstów późnych:

o „Kazania o Maryi Pannie Czystej” („Kazania Paterka”):

autorstwo pierwszego tekstu: Jan z Szamotuł (Paterek) – student Uniwersytetu Krakowskiego, profesor, kaznodzieja w kościele św. Anny w Krakowie, doktora kościoła (wątpliwość pozostałych tekstów)

 156 kart (teksty):

 rozważanie teologiczne (konwencja piśmiennictwa naukowego)

 apostrofy do Marii oraz liczne, bezpośrednie zwroty do słuchaczy (ekspresja)

 temat narodzenia Marii Panny:

 rozważanie kwestii odwiecznego istnienia w zamyśle Bożym przyjścia na świat Marii

 omówienie poświęcenia Marii w łonie jej matki

 omówienie objawień Marii

 opis Marii i pochwała jej cielesnej „cudności” (tłumaczenie łacińskiego traktatu „O chwale błogosławionej Marii Dziewicy”)