FORMY ODDZIAŁYWAŃ NIEWERBALNYCH

Muzykoterapia

I. Pojęcie formy i jej geneza

Muzykoterapia

jest metodą postępowania, wielostronnie wykorzystującą

wieloraki wpływ muzyki na psychosomatyczny ustrój człowieka. Definicja ta jest dość

ogólna i w toku rozwoju wiedzy o muzykoterapii pewnie doczeka się doskonalszych

opracowań. W chwili obecnej można ją jednak uznać za objaśniającą wystarczająco

prezentowany pogląd.

Jeżeli mówimy o muzykoterapii to ważne jest ustosunkowanie się do

następujących problemów:

1. czym jest muzyka w rozumieniu muzykoterapii?

2. jak muzyka oddziaływa na człowieka?

3. jaki zakres stosowania dostępny jest muzykoterapii?

Jeżeli za punkt wyjścia przyjmiemy psychosomatyczną jedność człowieka, w

muzykoterapii widzieć będziemy terapeutyczne i profilaktyczne oddziaływanie na

człowieka, to znaczy na jego psychikę i stan somatyczny. Przyjmuje się bowiem, że

określone doznania emocjonalne płynące z biernego lub czynnego kontaktu z muzyką

wywołują odpowiednie reakcje emocjonalne u człowieka, którym z kolei zawsze

towarzyszą zachodzące w organizmie ludzkim przemiany biochemiczne, możliwe do

obserwowania reakcje przede wszystkim wegetatywne.

Muzyka stanowi podstawowy środek oddziaływań muzykoterapii i z tego

względu może być pojmowana jako swego rodzaju lek. Aby móc się nim posługiwać

świadomie, celowo i skutecznie, konieczna jest wszechstronna wiedza o nim,

wynikająca z badań prowadzonych w różnych aspektach. Oprócz tego, że muzyka jest

zbiorem symboli akustycznych, jest też nosicielem pewnych treści o charakterze

przede wszystkim emocjonalnym. Może być ona stosowana zarówno w zakresie

profilaktyki, leczenia, postępowania rehabilitacyjnego w przebiegu różnych schorzeń

oraz w działaniach zbliżonych, jak np. w odwykowym leczeniu alkoholików i

narkomanów, w ramach resocjalizacji w zakładach karnych i wychowawczych, w

działaniu wpływającym na zwiększenie wydajności pracy, podnoszeniu sprawności

sportowców itp.

... historia kołem się toczy...

Wpływ muzyki oraz innych dziedzin sztuki na psychikę ludzką rozważany był

wielokrotnie przede wszystkim w aspekcie wychowania estetycznego. Możność

kształtowania psychiki ludzkiej za pośrednictwem muzyki zaobserwował już

Pitagoras, autor tezy estetycznej niemal równającej piękno z ładem, harmonią świata

zewnętrznego i doskonałością proporcji. Ten ład zewnętrzny, wyrażany przez muzykę,

miał z kolei oddziaływać na tworzenie wewnętrznej harmonii człowieka, kształtować

jego postawę moralną.

O najwcześniejszych zastosowaniach muzyki jako leku można jedynie

wnioskować na podstawie analogii wysnutych z doświadczeń żyjących jeszcze dziś

ludów pierwotnych, które włączają muzykę jako bardzo istotny element magii, służący 2

wespół z rytualnymi tańcami, zaklęciami i innymi magicznymi obrzędami różnym

celom, jak np. leczenie chorych.

Podział na muzykę dobrą (ceremonialną muzykę dworską lub kultową) i złą

(wyrazową, emocjonalną) spotykamy już 2-3 tysiące lat p.n.e. Jest on dowodem nie

tyle dostrzegania estetycznych wartości muzyki czy jej walorów leczniczych, ile

uświadomienia sobie potencjalnych możliwości muzyki jako czynnika kształtującego

postawy i zachowania.

W antycznej Grecji na czoło wysuwa się zainteresowanie filozofów wychowawczą

rolą muzyki. Znajduje to swój wyraz w teorii ethosu muzycznego.

Pierwszą poważniejszą pracą o znamionach naukowości była rozprawa

włoskiego teoretyka muzyki A. Kirchera "Phonurgia nova" [1673]. Podaje on

przykłady dwu rodzajów kuracji muzycznej, omawiając wskazania i

przeciwwskazania. Utrzymuje, że muzyką można leczyć stany podgorączkowe, udar

serca, amputacje i podagry. Przedstawia też koncepcję "nadnaturalnej kuracji

muzycznej", którą określa jako sztukę i dzieło złego ducha.

Leczenie muzyką schorzeń powstałych na skutek ukąszenia przez jadowite pająki, a

przede wszystkim przez tarantulę, było w

 i

 wieku zjawiskiem

powszechnym, a tę metodę leczniczą nazywano jatro-muzyką.

Wiek



 obok obserwowania wpływu muzyki na psychikę człowieka

przynosi też szereg nowych spostrzeżeń dotyczących korzystnego oddziaływania

muzyki na czynności wegetatywne, takie jak krążenie krwi, ciśnienie, rytm tętna,

oddychanie, a również na pracę mięśni. Retard stosuje muzykę dla złagodzenia

zwidywań i innych objawów po narkozie eterem lub chloroformem, Corning muzyką

w czasie snu łagodzi objawy neurastenii. Quartant wykorzystuje muzykę w

przypadkach afazji i amuzji, przy obniżonej inteligencji, pląsawicy, w przypadkach

wszelkiego rodzaju niedowładów, zwłaszcza spowodowanych zapaleniem opon

mózgowych.

Muzyka jako środek oddziaływania jawi się nam jako "lek", który można

nazwać uniwersalnym czy powszechnym. Powszechność ta wynika z

wielofunkcyjności muzyki, możliwości jej działania do różnorakich potrzeb, a także

minimalnych ograniczeń w jej stosowaniu.

Teoretyczne koncepcje muzykoterapii w naszym stuleciu wyrosły z dwu

podstawowych ujęć, nazywanych często "szkołami". Są to szkoły amerykańska i

szwedzka, opierające się na różnych założeniach wyjściowych.

Orientacja 

 

 , zwana często empiryczno-kliniczną, ogranicza się

głównie do opisów zaobserwowanych działań przy stosowaniu muzyki różnych

stylów. Ten rodzaj orientacji określany bywa jako tak zwana farmakologia muzyczna.

W zestawieniu z psychoterapeutyczną indywidualną i grupową rozmową,

muzykoterapię według szkoły amerykańskiej określa się jako psychoterapeutyczną

metodę pomocniczą.





w dużej mierze opiera się na psychoterapii wynikającej z osiągnięć

psychologii głębi i w konsekwencji widzi muzykoterapię jako centralną funkcję

leczenia. W przeciwieństwie do szkoły amerykańskiej szkoła szwedzka stworzyła

zamknięty system, w którego ramach zajmuje się fenomenem muzyki jako środkiem

leczniczym. 3

Jeżeli chodzi o Polskę to dopiero poczynania w naszym stuleciu są uchwytne,

aczkolwiek wiadomości o nich są rozsiane w różnego rodzaju pojedynczych

publikacjach. Pani Maria Zub w swojej pracy magisterskiej zajmuje się opisem prób

muzykoterapeutycznych w Polsce w

w. Opis ten oparty jest na dostępnych

artykułach publikowanych w prasie lekarskiej i muzycznej oraz na informacjach

uzyskanych bezpośrednio od osób zainteresowanych.

Wykorzystując olbrzymi wpływ muzyki na emocjonalne życie leczonych, a tym

samym na cały mózgowy aparat emocjonalny łącznie z funkcjami wegetatywnymi,

uzyskujemy przemożny wpływ na działanie organów wewnętrznych. A. Demianowski

formułuje następujące wnioski:

1. Muzyka jest wartościową metodą leczniczą.

2. Efekty lecznicze w zakresie psychoneuroz, łącznie z profilaktyką i rehabilitacją, są

poważne i bardzo obiecujące. W sanatoriach dla tej specjalności muzyka stanowi

metodę współdziałającą z innymi metodami psycholeczniczymi. Muzyka uzupełnia

atmosferę psycholeczniczą w sposób bardzo wydatny i - na odwrót - atmosfera ta

ułatwia wpływ muzyki.

3. Muzyka, stosowana jako metoda lecznicza w odpowiedni sposób, wpływa bardzo

dodatnio na samopoczucie chorych w lecznicach ogólnych i klinikach innych

specjalności. Przez oddziaływanie na psychikę podnosi atmosferę leczniczą i

wpływa na poprawę zdrowia somatycznego.

4. W zakresie wielkich psychoz już działanie rozluźniające na autyzm schizofreników

byłoby sukcesem o pierwszorzędnym znaczeniu.

5. Indywidualna terapia muzyką, jak i terapia grupowa, stosowana ambulatoryjnie,

wymaga jeszcze dalszych prób i odpowiedniego opracowania.

6. Nie można zapominać, że muzyka jako metoda lecznicza musi być stosowana

bardzo poważnie, odpowiednio dobrana i dozowana, gdyż w przeciwnym razie

efekty lecznicze mogą być wprost przeciwne od tych, jakie zamierzaliśmy

osiągnąć.

Efekty terapeutyczne jak też czynione obserwacje skłaniają do wyrażenia opinii, że

stosowana muzykoterapia wpływa korzystnie na pacjentów i powinna być coraz

szerzej włączana do dalszego postępowania. Sądzi się, że odpowiednio dobraną

muzyką, stosując odpowiednie techniki, można osiągnąć zamierzone efekty

terapeutyczne. Przeprowadzone badania wskazują, że muzyka wpływa w określony

sposób na subiektywne samopoczucie pacjenta, pozwala na wyzwalanie reakcji

emocjonalnych i sterowania nimi, pozwala także w różnym stopniu na uzyskiwanie

obiektywnie mierzalnych zmian w funkcjonowaniu różnych układów, jak krążenia,

oddechowego, wydzielniczego itp.

II. Wybrane ćwiczenia i sposoby oddziaływań wychowawczych.

W zakresie muzykoterapii wyróżniamy:

 Słuchanie,

 Ćwiczenia rytmiczne i klaskanie,

 Wystukiwanie rytmu różnych melodii,

 Śpiewanie piosenek,

 Słuchanie muzyki, 4

 Zagadki muzyczne,

 Naśladowanie głosów ptaków, zwierząt,

 Rozróżnianie dźwięków.

Przykładowe ćwiczenia

Wiatr

Cel: dzieci wiedzą, że na każdym instrumencie można grać nie tylko głośno, ale także

bardzo cicho, a także stopniować dynamikę, tzn. grać coraz ciszej i coraz

głośniej.

Przebieg : jedno dziecko improwizuje zmienny dynamicznie akompaniament do

ruchowego ćwiczenia na takich instrumentach, jak grzechotka lub tamburyn, co

ma naśladować szum wiatru. Reszta dzieci, pełniąca rolę drzew, fal lub flag na

wietrze, reaguje na zmianę dynamiki gestami rąk uniesionych w górę, siedząc lub

stojąc. Improwizujące dziecko pokazuje ręką, w której trzyma instrument, z

której strony wieje wiatr.

Uwagi: jest to ćwiczenie rozluźniające ramiona i szyję, a więc trzeba ewentualnie

korygować ruchy dzieci, aby całe ręce od barków do dłoni luźno "trzepotały na

wietrze".

dziwna orkiestra

Cel: dzieci odkrywają zależność, że głośnemu dźwiękowi odpowiada ruch duży i

mocny, a słabemu mały i delikatny.

Przebieg: jedno dziecko dyryguje grupą starając się o to, aby jego ruchy cechowała

zmienna optycznie dynamika. Dzieci grają stosownie do ruchów dyrygenta na

różnych przedmiotach akustycznych.

Uwagi: nauczyciel w czasie ćwiczenia nie powinien ingerować w to, w jakim tempie

dyryguje wybrane dziecko, nawet, gdy wersja wykonywana przez nie jest

arytmiczna. Jeśli podopieczny nazbyt będzie się koncentrował na rytmie w czasie

dyrygowania, może to się odbić niekorzystnie na jakości dynamiki jego gestów.

burza

Przebieg: instrumentem akompaniującym do tego ćwiczenia są talerze, których

uderzenie ma symbolizować grzmot pioruna. Dzieci identyfikują się z jakimś

elementem przyrody (zwierzęciem lub rośliną), oddając ruchem trwogę, która je

ogarnia za każdym razem, gdy piorun uderza.

Uwagi: dobrze jest, gdy nauczyciel nie narzuca jakichkolwiek schematów ruchowych.

Dzieci powinny same zaproponować, jak można zilustrować ruchem " strach

przyrody na odgłos burzy" i być może, że będą to oryginalne i ciekawe

rozwiązania. Objawy niepokoju wywołane uderzeniem w talerze powinny, wraz

z wybrzmiewaniem instrumentu, stopniowo maleć, aż do całkowitego bezruchu.

Ćwiczenie to może być wykonywane ruchem pełnym na dużej przestrzeni, jak

również statycznie - wówczas ograniczamy się do gestów ramion i odchylania

górnej części kręgosłupa. 5

rytmiczne zwierciadła

Przebieg: uczestnicy stoją parami naprzeciwko siebie. Jedna osoba - "zwierciadło" -

improwizuje ruch zgodny z motywem muzycznym słyszanym z magnetofonu,

druga osoba - "odbicie zwierciadlane" - naśladuje ruchy partnera.

Uwagi: ćwiczenie to można wykonywać w ten sposób, że zamiast muzyki z

magnetofonu, prowadzący może wykonywać akompaniament na instrumentach.

w sadzie

Przebieg: Prowadzący umawia się z uczestnikami, że :

 Wystukiwany przez niego o obudowę pianina rytm jest dla nich sygnałem do

"maszerowania po sadzie" , to znaczy swobodnie po całej sali, a w przypadku

braku wolnej przestrzeni w miejscu;

 Oddzielne wysokie dźwięki są sygnałem oznaczającym zrywanie jabłek rosnących

wysoko na gałęziach drzew;

 Niskie oderwane dźwięki oznaczają podnoszenie jabłek, które leżą pod drzewami.

swobodna improwizacja rychem z zamkniętymi oczami

Muzyka nadająca się do takiego działania powinna być łagodna, cicha i

spokojna. Ta forma spontanicznej interpretacji muzyki ruchem może stać się dla

wnikliwie obserwującego opiekuna rodzajem testu odzwierciedlającego różne

kompleksy i ukryte marzenia podopiecznych, pod warunkiem, że jest prawidłowo

przeprowadzona. Korzystną pozycją wyjściową do takiego działania może być dość

ciasne ustawienie w grupie twarzami na zewnątrz, tak aby poszczególni podopieczni

dotykali się wzajemnie. Należy uprzedzić uczestników o tym, że raczej nie powinni w

czasie trwania muzyki tracić kontaktu dotykowego ze sobą.

III. Ocena skuteczności oddziaływań wychowawczych w pracy z dziećmi

niepełnosprawnymi

Wiele osób pracujących z dziećmi i osobami niepełnosprawnymi wykorzystuje

elementy muzykoterapii twierdząc, że:

 Muzyka redukuje trudności,

 Ułatwia współpracę,

 Pomaga w nawiązywaniu kontaktu,

 Ogranicza konflikty,

 Pobudza emocjonalnie,

 Daje możliwość rozładowania wewnętrznych napięć,

 Podwyższa umiejętność koncentracji.

Tak jak inne formy psychoterapii, muzykoterapia również może być

prowadzona indywidualnie i grupowo. Prowadzenie zajęć w grupie jest 6

początkowo trudniejsze, ponieważ trzeba dobierać muzykę, która jest

akceptowana przez wszystkich. Bowiem w grupie znajdują się osoby o różnej

osobowości, usposobieniu, stanie zdrowia.

Obserwacje pokazują, że stopniowe rozszerzanie form muzycznych

prowadzi do nawiązania kontaktu z wieloma osobami niepełnosprawnymi,

nawet z osobami z głębokim upośledzeniem umysłowym.

Dużą popularnością cieszą się zajęcia, które pobudzają do aktywności

własnej, np. samodzielne przygotowanie koncertu lub inne występy,

muzykowanie grupowe, jak również udział w koncertach lub spektaklach

teatralnych, które pobudzają później do wspólnej dyskusji i wyrażaniu własnych

przeżyć.

Muzyka oddziałuje na człowieka pozaintelektualnie, pobudza go,

porządkuje jego uczucia. Sprawia, że dzieci, które są zamknięte w sobie, nie

mające kontaktu z otoczeniem, otwierają się czują potrzebę wyrażania własnych

odczuć, myśli, pragnień. Natomiast, dzieci nadpobudliwe, będące w ciągłym

ruchu, uczestnicząc w zajęciach z muzykoterapii z czasem stają się

spokojniejsze, swoją energię uczą się wykorzystywać pozytywnie, w sposób

twórczy.

Ogólnie rzecz biorąc, w rozmowach z osobami, które pracują z dziećmi

niepełnosprawnymi, dowiadujemy się, że muzyka odgrywa ogromną rolę w

oddziaływaniach wychowawczych. Na pewno pomaga, a nie szkodzi. A zajęcia

z wykorzystaniem muzyki w różny sposób, wskazują, iż odgrywają one

ogromną rolę w rozwoju każdego człowieka. Nie jeden wychowawca mówi, że "

muzyka naprawdę łagodzi obyczaje..."