Europa napoleońska

Od konsulatu do cesarstwa

• konstytucja roku 1799: Bonaparte pierwszym konsulem na okres 10 lat; zwierzchnictwo pierwszego konsula nad władzą ustawodawczą, wyłączność inicjatywy ustawodawczej; władza ustawodawcza rozdzielona między Radę Stanu, Ciało Prawodawcze i Trybunat; w konstytucji brak zapisów o prawach obywatelskich

• idea silnego scentralizowanego państwa i ekspansji europejskiej

• państwo policyjne: Bonaparte powołał pięć niezależnych od siebie struktur policyjnych, które rywalizowały ze sobą w kontrolowaniu społeczeństwa i zwalczaniu przeciwników władzy

• amnestia dla emigrantów, bez możliwości odzyskania majątków

• 1801 rok – konkordat zawarty z Kościołem umacnia pozycję Bonapartego w państwie (pierwszy konsul uzyskuje prawo mianowania biskupów, biskupi muszą przysięgać na wierność rządowi, papież akceptuje konfiskatę ziem kościelnych dokonaną podczas rewolucji); swoboda kultu religijnego; księża otrzymują pensje z budżetu państwa

• likwidacja samorządu, lokalni urzędnicy mianowani przez rząd

• pokój z Austrią w Lunéville w Lotaryngii – luty 1801 roku (po bitwach pod Marengo i Hohenlinden); Francja powiększa swe posiadłości we Włoszech, obsadza lewy brzeg Renu

• pokój z Anglią w Amiens w marcu 1802 roku (po kapitulacji wojsk francuskich w Egipcie latem 1801); Francja zrzekła się pretensji do Egiptu, Anglia zobowiązała się zwrócić zakonowi joannitów Maltę, zachowała natomiast zabrany Holendrom Cejlon oraz Hiszpanom Trynidad – koniec II koalicji antyfrancuskiej

• 1802 – urząd pierwszego konsula dożywotni, z prawem wyznaczania następcy (w kwestii tej zmiany w konstytucji Bonaparte przeprowadził plebiscyt)

• 1804 rok – ogłoszenie kodeksu cywilnego (zwanego od roku 1807 kodeksem Napoleona):

• równość obywateli wobec prawa

• wolność sumienia i wyznania

• świecki charakter małżeństwa; dominująca rola męża i ojca w rodzinie

• nienaruszalność własności prywatnej

• zakaz tworzenia stowarzyszeń robotniczych

• 2 grudnia 1804 roku – koronowanie Napoleona Bonaparte na cesarza Francuzów (w wyniku przeprowadzonego plebiscytu)

III koalicja

• Napoleon przygotowuje inwazję na Wyspy Brytyjskie; w maju 1803 roku wybucha wojna francusko-angielska (przyczyna: wprowadzenie przez Francję ceł protekcjonistycznych)

• 11 sierpnia 1804 roku – cesarz rzymski narodu niemieckiego Franciszek II ogłasza się dziedzicznym cesarzem Austrii (jako Franciszek I); cesarz rzymski był tytułem elekcyjnym, a więc mniej ważnym z punktu widzenia ówczesnej doktryny państwowej od cesarza dziedzicznego; poza tym Franciszek obawiał się, obserwując wzrost wpływów Bonapartego w Rzeszy, że niebawem Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego może przestać istnieć

• październik 1805 roku – zawiązanie się III koalicji antyfrancuskiej, w której uczestniczy Austria, Rosja, Anglia, Szwecja i Neapol; grudzień 1805 – Napoleon zajmuje Wiedeń i rozgramia armię austriacko-rosyjską pod Austerlitz na Morawach (bitwa trzech cesarzy); klęska floty francuskiej pod Trafalgarem – październik 1805 roku; śmierć brytyjskiego admirała Horacego Nelsona

• 26 grudnia 1805 roku – francusko-austriacki pokój w Preszburgu (Bratysławie): Austria traci na rzecz Francji Wenecję, Istrię, część Dalmacji, a na rzecz Bawarii Tyrol; koniec III koalicji

Klęska Prus

• 12 lipca 1806 roku – książęta niemieccy tworzą Związek Reński, złożony z 14 państw uznających protektorat Napoleona; 1 sierpnia deklarują wystąpienie z Rzeszy Niemieckiej, w efekcie czego przestaje ona istnieć; Franciszek II zrzeka się godności cesarza rzymsko-niemieckiego i zachowuje tylko tytuł dziedzicznego cesarza Austrii

• formuje się IV koalicja antyfrancuska z udziałem Prus, Rosji i Anglii

• 1 października 1806 roku – ultimatum króla Prus Fryderyka Wilhelma III do Napoleona: żądanie wycofania armii francuskiej za Ren i zgody na utworzenie związku państw północnoniemieckich pod protektoratem Prus

• 14 października – zwycięstwa francuskie pod Jeną (dowodził Napoleon) i Auerstädt (dowodził marszałek Louis Davout); 27 października wojska francuskie wkraczają do Berlina

• 21 listopada 1806 roku – Napoleon ogłasza w Berlinie dekret o blokadzie Wysp Brytyjskich (słynna blokada kontynentalna); na jego mocy na całym kontynencie zależnym od Francji zostały zakazane wszelkie stosunki z Anglią, nawet listowne; Napoleonowi chodziło przede wszystkim o doprowadzenie do gospodarczego załamania Anglii

Wojna z Austrią

• Austria, wykorzystując zaangażowanie wojsk francuskich w walki w Hiszpanii (gdzie królem był brat Napoleona, Józef), zawiązuje V koalicję antyfrancuską (Austria, Anglia, Hiszpania, Portugalia)

• 19-23 kwietnia 1809 roku – porażki wojsk austriackich w Bawarii

• 6 lipca armia Napoleona zwycięża Austriaków pod Wagram

• pokój w Schönbrunnie: Austria traci Triest i Istrię na rzecz Francji, Salzburg na rzecz Bawarii i obwód tarnopolski na rzecz Rosji

Przyczyny wyprawy na Rosję

• Rosja mimo wcześniejszych zobowiązań nie przyłączyła się do blokady kontynentalnej – Anglia odbiorcą rosyjskiego zboża i drzewa

• projekt konwencji francusko-rosyjskiej, w której była mowa, że nigdy nie zostanie wskrzeszone Królestwo Polskie – konwencja nie została ratyfikowana

• car Aleksander odmówił wydania za Napoleona swojej siostry Anny – w roku 1809 miała 14 lat (po rozwodzie z Józefiną Beauharnais Napoleon ostatecznie ożenił się z córką cesarza austriackiego Franciszka I, Marią Luizą)

• w marcu 1812 Napoleon zawarł układy sojusznicze z Prusami i Austrią; Prusom obiecał Kurlandię, Inflanty, Estonię

Wyprawa na Rosję

• 24 czerwca 1812 roku „wielka armia” przekracza Niemen i Bug; liczy około 670 tys. żołnierzy, wyposażonych w 1300 armat; armia rosyjska jest o przeszło połowę mniejsza

• taktyka głównodowodzącego sił rosyjskich, generał Michała Barclay de Tolly: nieustanne cofanie się i unikanie generalnej bitwy, wciąganie przeciwnika w głąb Rosji; brak zgody wśród rosyjskich generałów

• 20 sierpnia dowództwo obejmuje generał Michał Kutuzow w rezultacie krytyki defensywnej taktyki poprzednika

• 7 września nierozstrzygnięta bitwa pod Borodino (110 km na zachód od Moskwy); starło się ze sobą 250 tys. żołnierzy, zginęło lub odniosło rany 100 tys.; trzon armii rosyjskiej pozostał nienaruszony; po bitwie Rosjanie dalej się cofali

• 14 września Francuzi wkroczyli do Moskwy; stolicę opuściła większość mieszkańców; wielki pożar – ogień strawił ponad połowę zabudowań

• przez pięć tygodni Napoleon bezskutecznie czeka w Moskwie na rozpoczęcie negocjacji pokojowych z Rosjanami

• pod koniec października 1812 roku początek odwrotu „wielkiej armii” spod Moskwy; brak żywności i silne mrozy

• 26-28 listopada – bitwa nad Berezyną; duże straty, ale Napoleonowi udaje się przeprawić z resztkami armii przez tę rzekę (armia francuska liczyła wtedy już tylko ok. 20 tys. żołnierzy)

• 10 grudnia Rosjanie zajmują Wilno; styczeń-luty 1813 roku: wojska rosyjskie zajmują obszar Księstwa Warszawskiego

Walki w Niemczech i Francji

27 lutego 1813 r. Rosja i Prusy podpisały w Kaliszu sojusz wojskowy – był to początek zawiązywania się VI koalicji antyfrancuskiej. 16 marca Fryderyk Wilhelm III wypowiedział wojnę Napoleonowi i zarządził w Prusach masową mobilizację.

W końcu kwietnia 1813 r. nad Łabą zjawił się Napoleon z nowymi siłami zebranymi we Francji i w Związku Reńskim. Armia francuska liczyła ok. 150 tys. i była liczniejsza od sił rosyjsko-pruskich, nie dysponowała natomiast wystarczającą ilością kawalerii.

• 2 maja armia rosyjsko-pruska ponosi klęskę pod Lützen w Saksonii; zawieszenie broni od czerwca do sierpnia 1813 r.

• lipiec 1813 r. – spotkanie dyplomatów francuskich, rosyjskich, pruskich i austriackich w Pradze; oferowano Napoleonowi pokój w zamian za powrót Francji do granic z r. 1792, Napoleon ofertę odrzucił

• 12 sierpnia 1813 r. do VI koalicji przystępuje Austria; koalicjanci dysponują przeszło 500 tys. żołnierzy, zaś Napoleon ma ich tylko 250 tys.

16-19 października 1813 r. została stoczona pod Lipskiem w Saksonii bitwa narodów, w której wojska Napoleona poniosły klęskę. W trakcie bitwy Napoleona opuściły wojska saskie, przechodząc na stronę przeciwną. Podczas odwrotu wojsk francuskich utonął w rzece Elsterze książę Józef Poniatowski, mianowany 17 października marszałkiem Francji. Po tej bitwie wojska francuskie opuściły terytorium Związku Reńskiego i wycofały się za Ren, do Francji.

W listopadzie 1813 r. Holendrzy zbuntowali się przeciwko panowaniu francuskiemu. W tym samym czasie armia brytyjska, dowodzona przez księcia Arthura Wellingtona, z Hiszpanii dokonała inwazji na południową Francję. W styczniu 1814 r. wojska rosyjskie, pruskie i austriackie wkroczyły do Francji od wschodu. 31 marca Aleksander I i Fryderyk Wilhelm III wkroczyli na czele swych armii do Paryża.

Upadek Napoleona

Warunki abdykacji i powrót Burbonów

6 kwietnia 1814 r. Napoleon podpisał akt bezwarunkowej abdykacji. Na mocy porozumienia zawartego z koalicją antyfrancuską dożywotnio zatrzymał tytuł cesarski i wyspę Elbę na Morzu Śródziemnym, mógł mieć przy sobie 400-osobową gwardię przyboczną. Przyznano mu roczne uposażenie w wysokości 2 mln franków. Jego żonie Marii Luizie i synowi Napoleonowi przypadło księstwo Parmy.

30 maja 1814 r. Francja zawarła pokój z koalicją, w myśl którego powróciła do granic z r. 1792.

Senat francuski ogłosił królem Francuzów Ludwika XVIII, brata zgilotynowanego podczas rewolucji Ludwika XVI. Nowy monarcha szybko zraził sobie jednak znaczną część społeczeństwa francuskiego czystką przeprowadzoną w armii oraz popieraniem powracających do Francji arystokratycznych emigrantów. W tej atmosferze szybko zaczął się odradzać kult Napoleona.

100 dni Napoleona

Pod koniec lutego 1815 r. Napoleon opuścił Elbę i 1 marca wylądował z oddziałem swoich gwardzistów na południowym wybrzeżu Francji. Od tego momentu rozpoczął się triumfalny marsz Napoleona w kierunku Paryża, francuskie oddziały wojskowe masowo przechodziły na jego stronę.

• 18 czerwca 1815: bitwa pod Waterloo w pobliżu Brukseli; zwycięstwo wojsk koalicji dowodzonych przez marszałka Arthura Wellingtona i pruskiego generała Gebharda von Blüchera

• Napoleon zesłany na brytyjską Wyspę Świętej Heleny na południowym Atlantyku, gdzie – pilnowany przez angielską straż – umiera w r. 1821, prawdopodobnie na raka

• 20 listopada 1815 r. – drugi pokój Francji z VI koalicją: Francja powraca do granic z r. 1790, musi zapłacić 700 mln franków kontrybucji