Osobowością można określić złożoną całość myśli, emocji i zachowań, która nadaje spójność – kierunek i wzorzec – życiu człowieka. Osobowość – podobnie jak ciało – składa się ze struktur i procesów oraz odzwierciedla działanie natury (geny) i środowiska. Pojęcie osobowości obejmuje także czasowy aspekt funkcjonowania człowieka – osobowość zawiera bowiem wspomnienia z przeszłości, reprezentacje mentalne teraźniejszości oraz wyobrażenia i oczekiwania co do przyszłości.

Osobowość w ujęciu psychologicznym jest definiowana niejednolicie. W encyklopedycznym ujęciu osobowość najczęściej rozumiana jest bądź jako zbiór względnie stałych dla danej jednostki właściwości (cech) psychicznych, warunkujących stałość jej zachowania się i postaw, bądź jako zespół warunków wewnętrznych, wyznaczający organizację zachowania się człowieka, jego psychiczną tożsamość, kierunki i sposoby przystosowania się do otoczenia i jego przekształcania.

Sensu largo pojęcie osobowości obejmuje ogół warunków biopsychicznych, od których zależy stałość i organizacja zachowania się oraz zdolność człowieka do kierowania samym sobą, natomiast sensu stricto termin ten jest odnosi się jedynie do tych właściwości, które decydują o wyborze celów i programów czynności oraz sposobach ustosunkowywania się człowieka do świata (motywy, postawy, potrzeby, przekonania itp.), pomija zaś te, które wyznaczają główny aspekt sprawnościowy lub stylistyczny zachowania się (inteligencja, zdolności, temperament).

Składniki osobowości kształtują się w toku życia człowieka. Można podzielić je na trzy podstawowe grupy:

1) mechanizmy motywacyjne - określają kierunki dążeń jednostki (potrzeba);

2) mechanizmy poznawcze (obraz świata i własnej osoby) - warunkują orientację człowieka w otoczeniu; w dużej mierze od nich zależy ocena możliwości realizacji celów, do których skłaniają mechanizmy motywacyjne (często za istotny mechanizm poznawczy uznaje się tzw. umiejscowienie kontroli — tzw. jednostki wewnątrz- bądź zewnątrzsterowne);

3) mechanizmy samoregulacji i samokontroli - wśród nich podstawową rolę odgrywa tzw. struktura „ja”, ujmowana jako system przekonań dotyczących własnej osoby oparty zarówno na informacjach zewnętrznych, jak i własnych obserwacjach; struktura ta umożliwia integrację własnych różnorodnych dążeń i motywów; dzięki niej możliwa jest samokontrola podporządkowująca chwilowe impulsy generalnej strategii życiowej wypracowanej przez jednostkę. Na podstawie m.in. tak pojętych składników osobowości próbowano budować różne jej typologie.

Brak jest jednolitej teorii opisującej kształtowanie się, organizację i zasady funkcjonowania osobowości, jednakże do najbardziej doniosłych koncepcji osobowości można zaliczyć:

1) teorie czynnikowe lub teorie cech przedstawiające osobowość jako hierarchiczną organizację tzw. dyspozycji, cech psychicznych bądź indywidualnie różnicujących wymiarów (R.B. Cattell, H.J. Eysenck);

2) teorie konstytucjonalne (E. Kretschmer, W.H. Sheldon);

3) teorie organicystyczne (K. Goldstein, A. Angyal);

4) teorie dynamiczne, najczęściej o charakterze psychoanalitycznym, traktujące osobowość jako dynamiczną organizację struktur psychicznych i potrzeb, częściowo wrodzonych i o charakterze nieuświadomionym (S. Freud, C.G. Jung, A. Adler, E.H. Erikson);

5) behawiorystyczne teorie społeczne uczenia się, ujmujące osobowość jako organizację nawyków różnego rodzaju, nabywanych w toku uczenia się (J.B. Watson, J. Dollard);

6) teorie poznawcze, w których osobowość jest uwarunkowana mechanizmami oraz strukturami poznawczymi — poznawczymi reprezentacjami podmiotu (jednostki) i świata (G.A. Kelley). W perspektywie rozwojowej, z naciskiem na aspekty poznawcze, opisują osobowość m.in. J. Piaget, L. Kohlberg.

Termin osobowości używany jest również w niektórych nurtach socjologii, gdzie pojmuje się ją najczęściej jako zespół cech i skłonności jednostki ludzkiej (osobowość podstawowa), nad którym nadbudowane są charakterystyczne dla danych zbiorowości, reakcje na sytuacje społeczne, np. osobowość narodowa. F. Znaniecki w zależności od kręgów społecznych, wywierających wpływ na kształtowanie się osobowości, wyróżnił takie jej typy: „człowiek zabawy”, „człowiek dobrze wychowany”, „człowiek pracy”, „zboczeniec”, „człowiek nadnormalny”, „genialny”.

Oczywiście istnieją również próby tworzenia teorii integrujących różne przedstawione powyżej podejścia.

Osobowość człowieka rozwija się w trakcie jego życia. Część aspektów wpływających na osobowość jednostki to zadatki anatomiczno – fizjologiczne, jednakże stanowią one jedynie wycinek ogółu czynników kształtujących osobowość. Stąd też nowo narodzone dziecko nie posiada w pełni ukształtowanej osobowości. Dalsze czynniki to przede wszystkim środowisko społeczne, z którym styka się dziecko już od chwili narodzin. Poznawanie świata, rozwijanie zdolności i zainteresowań, kształtowanie potrzeb i postaw, czyli wchodzenie w aktywny kontakt ze środowiskiem to jedne z podstawowych aspektów stanowiących o kształcie naszego „ja”.

Typologie osobowości:

 biologiczne - pochodzenie biologiczne osobowości,

 biospołeczne,

 socjologiczne - społeczne pochodzenie osób.

Podział ten jest wyznaczony tym, czy bardziej uznajemy determinizm biologiczny, czy też społeczny.

Typologia Kretschmera:

1. leptosomatyk

2. pyknik

3. atletyk

4. dysplastyk

Typologia Hipokratesa – Galena:

1. sangwinik

2. flegmatyk

3. choleryk

4. melancholik

Koncepcja Junga:

1. introwersja

2. ekstrawersja

Typologia Adlera:

1. kompensacja (człowiek własną pracą wyrównuje braki)

2. rekompensacja (rezygnacja z jednaj dziedziny na rzecz drugiej)

3. rezygnacja (skłonność do ucieczki)

4. pesymiści

5. optymiści

6. atakujący

7. atakowani

Koncepcja Sprangera:

1.człowiek teoretyczny - żyjący w świecie idei

2.człowiek ekonomiczny - zorientowany na pieniądze

3.człowiek estetyczny - zorientowany na doznania estetyczne

4.człowiek społeczny - żyjący dla ludzi i dla nich działający

5.człowiek polityczny - zorientowany na władzę

6.człowiek religijny - zorientowany na przeżycia religijne

Etapy formułowania osobowości wg. Freuda:

1. Faza oralna (do 1 roku): zainteresowanie sferą ust, jako stymulatorem i dostarczycielem przyjemności seksualnej.

2. Faza analna (do 2 - 3 lat): dziecko czerpie gratyfikację seksualną z możności wydalania i wstrzymywania produktów przemiany materii.

3. Faza falliczna (do 5 roku): dziecko zaczyna interesować się różnicami między płciami.

4. Faza latencji (do 12 lat): potrzeby seksualne schodzą do ?podziemia” (głównie za sprawą domniemanego kompleksu Edypa).

5. Faza genitalna (właściwie już nie dziecko): gratyfikacja seksualna czerpana jest z kontaktów z narządami płciowymi innych osobników i z kontaktów w ogóle.

Poniżej przedstawione zostaną podstawowe – wymieniane w doktrynie – czynniki wpływające na kształt osobowości człowieka, należy jednakże podkreślić, iż to akademickie ujęcie nie wyczerpuje w pełni teorii osobowości, które dotychczas narodziły się (bądź narodzą się jeszcze w przyszłości) w psychologii.

I ŚRODOWISKO BIOLOGICZNE I SPOŁECZNE

Człowiek żyje w określonym środowisku biologicznym, w miejscu położonym w określonej szerokości geograficznej, w konkretnym klimacie. Ponadto, posiada określony zespół cech genetycznych odziedziczonych po swoich przodkach. Część cech jego biologiczności uwarunkowana jest także zdarzeniami wynikłymi w trakcie jego życia, np. wypadek powodujący kalectwo. Najnowsze badania nad cechami osobowości skupiają się na „ciekawskości". Naukowcy z Instytutu Maxa Planka zainteresowali się sikorkami, by na ich przykładzie zaobserwować różnice interpersonalne. Niedawno odkryto bowiem istnienie „genu ciekawości" u sikorki modrej. Ptaki wyposażone w ten gen wykazywały wyraźną i silną potrzebę eksploracji nowego otoczenia i charakteryzowały się wyraźnym indywidualizmem w swoich poczynaniach. Badania te według niektórych naukowców dowiodły istnienia zjawiska polimorfizmu w zakresie neurotransmiterów, powiązanych z genami kształtującymi osobowości u człowieka. B. Kempenaers uznał, iż ciekawość może być bardzo istotna w procesie przewidywania, jak jednostka będzie reagować na przewidywalne i nieprzewidywalne zmiany w środowisku, i jak poradzi sobie z tymi zmianami.

Opisane wyżej doświadczenie może posłużyć za doskonały przykład wpływu genetycznych uwarunkowań na kształtowanie się osobowości jednostki. Dla zobrazowania biologicznych uwarunkowań osobowości można posłużyć się także przeprowadzanymi latami badaniami adopcyjnymi populacji rozdzielonych bliźniąt. Podmiotem badań byli ludzie genetycznie identyczni, którzy wyrośli w rozmaitych środowiskach. Eksperymenty wykazały, iż bliźnięta jednojajowe są do siebie bardzo podobne, nawet jeżeli wychowywały się w innych rodzinach, co oczywiście nie znaczy, że są identyczne.

Jak wspomniano powyżej, osobowość zdeterminowana jest uwspólnionym wpływem genów i środowiska. Ludzie mogą być czynnymi bądź względnie biernymi odbiorcami wpływów środowiskowych, mogą sami wpływać swoimi właściwościami na reakcje środowiska, mogą również celowo wybierać swoje środowisko i je kształtować. Mamy zatem do czynienia ze współdziałaniem genów i środowiska. L. Pervin odniósł tą sytuację do sprzętu komputerowego i oprogramowania. Sprzęt – to geny, a oprogramowanie – środowisko. Aby zapewnić prawidłowe działania komputera niezbędne są oba komponenty. Sprzęt stwarza pewne możliwości i ograniczenia dla oprogramowania. W każdym komputerze można zainstalować ogromną liczbę programów, a użytkownicy mogą tworzyć indywidualne konfiguracje, podobnie jak wyjątkowa jest osobowość człowieka. Należy podkreślić unikalność produktu finalnego. Istotne jest też spostrzeżenie, iż w miarę postępu w technice komputerowej i ewolucji „mózgu" oprogramowanie systemu staje się coraz ważniejsze i spełnia coraz więcej różnych funkcji. Analogicznie rozwój mózgu ludzkiego prowadzi do coraz większej różnorodności myśli, uczuć i działań. Mimo, iż geny w dalszym ciągu mają ogromne znaczenie, kultura oraz doświadczenia życiowe wywierają na ludzi wielki, różnicujący wpływ. Badania jednoznacznie wykazały, iż odziedziczalność cech osobowości może obniżać się z wraz z wiekiem człowieka, a udział środowiska specyficznego w zmienności zachowania może wzrastać. Zgodnie z hipotezą N. Brody'ego przyrost specyficznego doświadczenia środowiskowego człowieka w ciągu jego życia powoduje zmniejszanie się wpływu genetycznego na zachowanie.

L. Pervin zwrócił także uwagę na istotną rolę kultury, jako czynnika kształtującego osobowość. Koncepcja wpływu kultury i środowiska społecznego na osobowość człowieka jest często podejmowana przez literaturę przedmiotu. R. Linton zauważył na przykład, iż kultura kształtuje system postaw – wartości. Wartość stanowi dowolny element wspólny wielu sytuacjom, mogący wywoływać ukryte reakcje jednostki. Postawa natomiast jest ukrytą reakcją wywołaną przez element. Wartość i postawa tworzą konfigurację bodźca - reakcji, którą Linton określa systemem wartości postaw. Tego rodzaju systemy są utrwalone w jednostce i działają autonomicznie, bez udziału świadomości jednostki. Systemy te są podzielane przez członków danej społeczności, do której należy jednostka i zwykle są przystosowane do kulturowo ustalonych wzorców jawnego, zewnętrznego zachowania w społeczności. Istnieją też systemy specyficzne, niedostosowane do środowiska, które mogą być podłożem konfliktów oraz niekorzystnych reakcji ze strony otoczenia.

Jest to funkcjonalne podejście do analizy osobowości. Funkcją osobowości jest umożliwienie jednostce ujawniania form zachowania, które będą dla niej optymalne w warunkach narzucanych przez środowisko. W rezultacie funkcjonowanie osobowości, jest niczym innym jak rozwinięciem adekwatnych reakcji behawioralnych na rozmaite sytuacje, redukowaniem tych reakcji do nawyków i wytwarzanie ustalonych reakcji nawykowych.

Interpretacja C. Kluckhohna i H. Muraya, pozwoliła na całościowe ujęcie systemu osobowości. Podkreślali oni, że człowiek jest taki, jak inni ludzie, jak niektórzy ludzie i jak żaden z ludzi. Identyczność jednostki z ogółem jednostek w społeczeństwie wynika z istnienia uniwersalnych cech. Wszyscy bowiem podlegamy barwom biologicznym, doświadczamy narodzin i śmierci, gratyfikacji, deprywacji, bólu i radości, uczymy się adaptacji do świata wartości i kultury, innych ludzi itd. Wszystkie społeczności aby przetrwać opierają się na zgromadzonych doświadczeniach tworząc tym samym kulturę, z której każda jednostka musi czerpać, czy tego chce czy nie. Kultura jest magazynem gotowych rozwiązań różnych problemów i staje się substytutem zwierzęcych instynktów.

II ROLE SPOŁECZNE

Istotnym elementem osobowości jest rola społeczna. Pełnienie jej ujawnia typ i rzeczywiste „wnętrze” osobowości danego człowieka. Proces socjalizacji jest etapem uczenia się i nabywania różnych ról społecznych, poczynając od rodzinnych, a kończąc na pracowniczych i emeryckich.

Rola społeczna jest spójnym systemem zachowań wynikającym z przynależności jednostki do określonych grup i innych zbiorowości. Nawet potocznie mówi się o pełnieniu roli członka rodziny, kolegi, studenta, żołnierza, pracownika czy emeryta. Na każdą rolę społeczną składają się odpowiednie prawa i obowiązki, przywileje i powinności. Realizacja ich jest właśnie pełnieniem roli, wynikającej z dobrowolnej lub wymuszonej przynależności jednostki do grup i innego typu zbiorowości społecznych.

O roli mówi się zarówno w odniesieniu do tego, co jednostka wypełnia, jak i do tego, czego się od niej oczekuje. Zakres realizacji każdej roli społecznej jest uwarunkowany wieloczynnikowo, a przede wszystkim zależy od:

 właściwości anatomiczno-psychicznych danej jednostki;

 wzoru osobowego akceptowanego w określonej grupie czy innego typu zbiorowości ludzkiej;

 sposobu zdefiniowania danej roli, zarówno przez jej „nosiciela”, jak i zbiorowość, z którą dana rola się kojarzy;

 struktury i organizacji grupy oraz sankcji, jakimi dysponuje wobec swoich członków zasługujących na pozytywne bądź negatywne wyróżnienie.

Pełnienie dobrowolnie lub pod przymusem przyjętych przez jednostkę ról ma podstawowe znaczenie dla niej samej i dla społeczeństwa. Dobowe, tygodniowe życie, a nawet całą biografię człowieka można analizować jako wypełnianie splotu najrozmaitszych ról, które częściowo wykonujemy równolegle, a częściowo w odpowiedniej kolejności i hierarchii.

III OSOBY ZNACZĄCE

Osoba znacząca to osoba, która w procesie socjalizacji odgrywa istotna rolę przy kształtowaniu się osobowości człowieka. W socjalizacji pierwotnej są to rodzice lub opiekunowie, w socjalizacji wtórnej natomiast mogą to być inne osoby wywierające znaczny wpływ na system wartości lub wzorce zachowań jednostki, takie jak: nauczyciele, księża, zwierzchnicy w pracy zawodowej, małżonkowie. Socjalizacja wtórna zależna jest od sytuacji, w jakiej znalazła się jednostka, oraz od wcześniej już ukształtowanych struktur osobowości. Człowiek często uczy się od osób znaczących poprzez naśladownictwo odgrywania podstawowych dla danego społeczeństwa ról społecznych. Rysunek 1 przedstawia wpływ osoby znaczącej w postaci nauczyciela na jednostkę społeczną.

Osoby znaczące są wzorami do naśladowania. W toku rozwoju jednostka przechodzi stopniowo od naśladownictwa cenionych i atrakcyjnych sposobów zachowania się innych ludzi do przyswojenia sobie rozmaitych reguł postępowania w sposób bardziej świadomy i do samodzielnego stosowania ich w różnych sytuacjach.

IV PRZEJMOWANIE WZORÓW

Przejmowanie wzorów jest procesem długotrwałym, który wiąże się z przyswajaniem sobie reguł, konstruowaniem obrazu samego siebie oraz uświadamianiem sobie potrzeb i sposobów ich zaspokajania. We wczesnych stadiach życia człowieka przejmowanie wzorów odbywa się na drodze empatii, naśladowania, modelowania i identyfikacji.

Empatia jest to wczuwanie się w psychiczne stany innych osób, które może stanowić trafne rozumienie czyichś uczuć bądź też doznawanie reakcji emocjonalnej wywołanej przez spostrzeżenie emocji innej jednostki. Naśladowaniem możemy natomiast określić sytuację, gdy jednostka, obserwując zachowanie osoby znaczącej, powtarza je. Naśladowanie wiąże się z zewnętrznym przejmowaniem reguł postępowania. Człowiek naśladuje daną osobę znaczącą nie dlatego, iż uważa, że to, co robi, jest moralnie słuszne, lecz dlatego, że jest ona dla niego pierwszoplanową jednostką. Bardziej złożonym sposobem przeniesienia doświadczenia jest modelowanie. Jednostka przejmuje od osoby znaczącej (modelu) nie tylko określone formy zachowania, ale również tendencje uczuciowo-motywacyjne. Przejmowanie emocjonalno-motywacyjnych zachowań od modelu może sprzyjać kształtowaniu się emocjonalnie pozytywnego lub też negatywnego stosunku do innych ludzi. Innym sposobem kształtowania osobowości jest też identyfikacja. Część teoretyków uważa, że identyfikacja to zgeneralizowane modelowanie. Identyfikacja obejmuje tendencję do przejmowania zachowań zewnętrznych i wewnętrznych stanów emocjonalno-motywacyjnych. Identyfikacja wiąże się z chęcią całkowitego upodobnienia się do osoby, z którą jednostka się identyfikuje.

V ROLA ODDZIAŁYWAŃ WYCHOWAWCZYCH

Ogół oddziaływań środowiska ma bezpośredni bądź pośredni wpływ na rozwój osobowości człowieka. Część oddziaływań stanowi oddziaływania niekontrolowane, o spontanicznym przebiegu (wychowanie niezamierzone), natomiast pozostała część to wyraźnie sformułowane programy oddziaływań wychowawczych (wychowanie zamierzone).

Najważniejszą instytucją, mającą największy wpływ na rozwój osobowości młodego człowieka jest rodzina. Rodzinę uważa się za „kolebkę osobowości”. W bliskich interakcjach z matką, ojcem, rodzeństwem czy z dziadkami dziecko rozwija podstawowe funkcje psychiczne i kształtuje struktury osobowości, wzrasta w świat kultury danego społeczeństwa i przyjmuje normy postępowania – szerzej – normy zachowania się. Rodzice są osobami znaczącymi w życiu dziecka. Dostarczają dziecku wzorów zachowań przyswajanych przez nie dzięki procesowi modelowania, polegającemu na przejawianiu tendencji do takich zachowań jakie spotyka w otoczeniu. Dziecko uczy się od swoich rodziców mówić, myśleć, kontrolować swoje reakcje, a także wpływać na innych ludzi. Rodzice są wzorami jak postępować w stosunku do innych ludzi, z kim się liczyć, jak wyrażać sympatię i antypatię, kiedy i jak powstrzymywać swoje reakcje.

Uznając działanie dziecka za główny czynnik jego rozwoju, łączymy możliwość sterowania procesem kształtowania się jego osobowości z wpływaniem na działanie. Nie należy przy tym zapominać, że osobowość kształtuje się w działaniu, za które człowiek w miarę swojego rozwoju coraz pełniej sam za nie odpowiada. Sterowanie procesem kształtowania osobowości, w taki sposób, aby zapewnić dziecku najpełniejszy rozwój, staje się możliwe wtedy, kiedy stworzymy dobre warunki do działania – określone sytuacje, materiał, pomoc w postaci wzoru, informacje dotyczące świata i wartości wyższych. Należy również podkreślić, że rozwój osobowości, przy zachowaniu ogólnych prawidłowości, u każdego ma indywidualny charakter.

Inne poza rodziną grupy społeczne, które oddziałują wychowawczo na dziecko to między innymi szkoła i grupy rówieśnicze. Młody człowiek, stopniowo zdobywając wiedzę o otaczającym go świecie, regułach w nim rządzących, staje się zdolny do świadomego opanowania i przemyślenia dostarczanej mu różnymi drogami wiedzy i zaczyna tę wiedzę wykorzystywać i świadomie kierować swoim życiem. Otwierają się przed nim możliwości samodzielnego kształtowania stylu życia i przyjmowania sobie celów. W powiązaniu ze społeczeństwem jest w stanie realizować te cele, które samo sobie wysuwa, ale jednocześnie - na których formułowanie ma wpływ młody człowiek. Im wyższy poziom rozwoju osobowości osiąga, tym cele które sobie stawia, wykraczają znacznie poza sferę materialną. Sięgając do realizacji wysokich wartości ma nieograniczone możliwości rozwoju, a co za tym idzie dłuższego utrzymania się w pełnej aktywności.

VI AKTYWNOŚĆ WŁASNA

Najnowsze ujęcia teorii osobowości kładą duży nacisk na to, że organizacja i sposób funkcjonowania osobowości nie są całkowicie zdeterminowane ani przez cechy biofizyczne człowieka, ani też przez zewnętrzne oddziaływania — wprawdzie jedne i drugie tworzą fundamenty osobowości, ale o jej ostatecznym kształcie decyduje aktywność samej jednostki, przez którą kształtuje się ona jako autonomiczny podmiot, posiadający w mniejszym lub większym stopniu zdolność do samodzielnej oceny siebie i swego otoczenia, także dążący do tego, aby oddziaływać na to otoczenie zgodnie z wytworzonymi przez siebie celami i programami. Podkreśla się także, że osobowość sama przez się nie determinuje postępowania człowieka, a jedynie wyznacza, jak człowiek interpretuje i ocenia to, z czym ma do czynienia, i jakie dążenia w nim powstaną w zaistniałych warunkach. Zachowanie się ludzi jest więc zawsze współokreślone przez ich osobowości i przez warunki, w których żyją i działają.

Od dłuższego czasu szczególnie popularną i cenioną koncepcją dotyczącą osobowości jest teoria wielkiej piątki Eysencka. Według niej osobowość jest wyznaczana przez pięć czynników takich jak neurotyczność, ekstrawersja, otwartość, sumienność oraz ugodowość. Teorie tę można przedstawić za pomocą metafory herbaty, która stanowi mieszankę pięciu różnych gatunków, przy czym każdy z tych gatunków decyduje o różnych właściwościach napoju: kolorze, zapachu, smaku itd. - w zależności od proporcji tych różnych gatunków otrzymujemy nieco różne od siebie napoje, ale ciągle otrzymujemy herbatę. Tak samo jest z pięcioma cechami osobowości - każda z nich decyduje o innych rodzajach zachowań, a natężenie cech stanowi o tym, jaką osobowość uzyskamy.

Żyjemy w społeczeństwie, które składa się ze skomplikowanych jednostek, których osobowości są bardzo różne, w zależności od przypadku, i bardzo ciężkie do zrozumienia. Wyjaśnia to Hannah Holmes w swojej książce „Quirk: Brain Science Makes Sense of Your Peculiar Personality” (Ekscentryczność: wiedza o mózgu nadaje sens twojej szczególnej osobowości). Używając modelu pięciu czynników psychologicznych według koncepcji Eysencka, Hannah Holmes pokazuje, jak każda z naszych osobowości rozwinęła się wraz ze swoim cechami szczególnymi.

Jeżeli człowiek jest w wysokim stopniu neurotykiem, to jest też i „psem stróżującym”. Jego mózg bardzo szybko rozpoznaje wyraz frustracji, który wskazuje na możliwość niebezpieczeństwa. Taki człowiek nie widzi w taki sam sposób zachowań członków swojej „grupy” oraz członków grupy „obcej”, jak stwierdzili naukowcy z Uniwersytetu w Yale, przywoływani przez stronę internetową Health News Digest.

Obserwatorzy ci są uzupełniani przez ekstrawertyków, którzy rzucają się w tłum, w zamieszanie. Ich funkcją jest natychmiastowa interwencja w dyskusję, w akcję... w walkę.

Jeżeli osobowość jednostki jest z kolei zaznaczona wysokim stopniem otwartości, funkcją tej jednostki jest stymulowanie kreatywności gatunku, rozwijanie wiedzy poprzez testowanie nowych idei i nowych pomysłów.

Ci, którzy są bardziej skierowani na sumienność, są motorem społeczeństwa. Kiedy te jednostki są w akcji, sprawiają, że rzeczy są po prostu zrobione. Przetwarzają idee i projekty w konkretną rzeczywistość.

W końcu, osobowość, gdzie dominuje ugodowość, pomaga nam kontrolować nasze relacje i ograniczać konflikty. Mózg takiej osoby jest naturalnie altruistyczny, co pozwala jej łatwiej poświęcić się dla dobra wspólnego.

Co oczywiste, każdy człowiek posiada w sobie te pięć czynników, a łączą się one ze sobą z mniejszą bądź większą siłą. Można być zarazem ekstrawertykiem oraz mieć wysoki poziom sumienności, co ogranicza zresztą impulsywność. Przedstawione powyżej wymiary osobowości są zatem uniwersalne - posiada je każdy człowiek, a ich natężenie decyduje o niepowtarzalności (indywidualności ) jednostki (oczywiście indywidualność jednostki nie jest tworzona tylko przez natężenie tych pięciu wymiarów - decyduje o niej również wiedza czy doświadczenia życiowe).

Bibliografia:

1. Chłopkiewicz M., Osobowość dzieci i młodzieży. Rozwój i patologia, Warszawa 1987;

2. Fenczyn J., „Dojrzałość jako problem psychopedagogiczny". Zeszyty naukowe WSOMSW, nr 1; Szczytno 1989;

3. Fenczyn J., Psychologia, Kraków 1996;

4. Holmes H., Quirk: Brain Science Makes Sense of Your Peculiar Personality, Random House 2011;

5. Łukaszewicz W., Szanse rozwoju osobowości, Warszawa 1984;

6. Porębska M., Osobowość i jej kształtowanie w dzieciństwie i młodości, Warszawa 1982;

7. Przetacznikowa M., Makiełło - Jarża G., Podstawy psychologii ogólnej, Warszawa 1982;

8. Szewczuk W., Psychologia, Warszawa 1966;

9. Tomaszewski T., Psychologia, Warszawa 1975;

10. Tomaszewski T., Wstęp do psychologii, Warszawa 1963;

11. Ziemska M., Rodzina a osobowość, Warszawa 1975;

12. Zimbardo P. G., Psychologia i życie, Warszawa 1999.