dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

1

1. Historia opisów języka:

• Tradycja grecka i łacińska; zawdzięczamy jej między innymi pojęcie części mowy, ich

międzynarodowe nazwy, semantyczne rozróżnianie części mowy. Charakter klasyfikacyjny

i normatywny tej gramatyki; pojęcie fleksji, morfologii, składni.



• Tradycja sanskrycka, słabo znana w Europie przed XIX w.; wywarła niewielki wpływ na

tradycję europejską. Jej XX-wieczni znawcy twierdzą, że wiele ma wspólnego z 20-wiecznym strukturalizmem (np. Panini z VII w. n.e.)



• Średniowiecze: podręczniki łaciny, gramatyka logicyzująca, normatywna;



• Era nowożytna: podręczniki i filozofia języka

-gramatyki jako podręczniki normatywne języków nowożytnych: kodyfikacje.

-anegdota na temat gramatyki hiszpańskiej Antonio de Nebrija

- gramatyki “logicyzujące” XVII wieku (Port Royale)

- poglądy oświecenia na język



• XIX wiek (II połowa); badanie rozwoju historycznego języków zainteresowanie

sanskrytem; przekonanie o jego związkach z łaciną i greką, indoeuropeistyka;

Związek badań genetycznych z klimatem intelektualnym epoki (ewolucjonizm, nauki

biologiczne)

W XIX wieku językoznawstwo staje się odrębną nauką, nie filozofią języka, retoryką

itd.



2. Baudouin de Courtenay jako prekursor strukturalizmu

• język jako kompleks elementów i język jako proces



• teoria fonemu: fonem jako wyobrażenie dźwiękowe (z kompleksu) i głoska jako proces

-fonem jako suma wyobrażeń artykulacyjnych i akustycznych (potem dopiero Jakobson)

- funkcja dystynktywna fonemu (sad - zad) (semazjologizacja, morfologizacja fonemów)

- akustyczne badanie głosek (technika nie stała wtedy na odpowiednim poziom)



• oddzielenie mowy od pisma i inny opis przysługujący obu ros. ort. кра-й : кра-я wobec

fonet. kraj-∅ : kraj-a



• odrębność faktów historycznych (dynamiki) od statyki (stanu języka)



Literatura:

J. Apresjan, Koncepcje i metody współczesnej lingwistyki strukturalnej, Warszawa 1971,

PIW, cz. I, rozdział 2.

dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

2

3. Ferdynand de Saussure 1857-1913

Studia indoeuropeistyczne.

Praca doktorska — odkrycie laryngalnych w praindoeuropejskim



Greckie wymiany samogłoskowe:

regularne:

Czas teraźniejszy Perfectum Aoryst

e pétomai ‘leczę’ o pepóte:mai ø eptóme:n

ei peitho: ‘przekonuję’ oi pépoitha i épithon

er dérkomai ‘patrzę’ or dédorka r édrakon



nieregularne

a: o: a

pha:mi ‘mówię

hista:mi ‘kładę’

pho:né: ‘głos’’ pható:s ‘powiedziany’

stató:s ‘położony’



Teoria laryngalnych: długie samogłoski powstały ze ściągnięcia samogłoski krótkiej i sonantu

laryngalnego. Sonant zmieniał sąsiadującą samogłoskę rdzenną w [a:] lub w [o:]. Jeżeli w

pozycji nieakcentowanej samogłoska rdzenna znikała, laryngalna ujawniała się w postaci [a]

lub .



greckie (jońskie):

pheAmi --> pha:mí phoAne --> phó:né: phAtos --> phatós

histeAmi --> hista:mí stAtos --> statós



Potwierdzenie miedzy innymi w hetyckim, gdzie przeszło w h:

łac. pāscunt, het. pahsanzi ‘(oni, one) bronią’





dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

3

Wykłady z językoznawstwa ogólnego w Genewie 1906-1911:

Kurs językoznawstwa ogólnego opracowany przez kolegów de Saussure’a, Charlesa Bally’ego

i Alberta Sechehayego na podstawie notatek studentów (6+11+12).

Nowsze wydania uwzględniają dołączone później notatki jednego słuchacza, gdzie wiele

rzeczy dotąd niejasnych, jasno zapisano.



Tezy podobne do Saussure’a już wcześniej, Baudouin, Kruszewski, Fortunatow (Szkoła

kazańska), również lingwiści zachodnioeuropejscy, ale u de Saussure’a największa

klarowność i spójność idei — może dlatego, że to właśnie wykłady.



• Wielość aspektów języka (ogółu działalności mownej):

a) zdolność ludzi do mówienia w ogóle

b) język jako zjawisko historyczne (np. język polski od XV do XX wieku)

c) język jako zjawisko kulturowe (jego związek z literaturą, religią, polityką itd)

d) użycia języka przez konkretne osoby (filologia)

b-d choć ciekawe nie wpływa na naszą możność mówienia o języku per se, jest

zewnętrzne wobec niego - można opisywać język nic o nich nie wiedząc

(np. gdy bada się język dopiero poznawanej cywilizacji - analogia z grą w szachy, dla

zasad nie istotne, że przyszły z Persji)

Z kolei a) zbyt ogólne



• langage : langue i parole

parole ma charakter konkretny, jednostkowy, podlega obserwacji,

langue to to, co umożliwia istnienie/produkowanie/rozumienie parole.

langue ma charakter mentalny (psychiczny) - pojęcia i obrazy akustyczne, a także

społeczny, o czym dalej



• Znakowy charakter języka.

Język (langue) nie jest nomenklaturą, wyrazy nie są nazwami rzeczy.

Wyrażenia językowe są znakami: łączą pojęcie i obraz akustyczny

(signifié : signifiant)

Związek między nimi jest arbitralny, ‘stół’: pol. stół, ang. table, hiszp. mesa, niem. Tisch

itd.

(wyjaśnić arbitralny wobec konwencjonalny)

Linearny charakter signifiant (słuchowy, rozciągły w czasie; pisany, rozciągły w

przestrzeni)

Mimo składania się z dwóch części nierozdzielny: awers i rewers kartki papieru.

Co prawda relacje nie są takie proste, odpowiedniości arbitralne nie są typu prostego jeden

do jednego (synonimia i polisemia - metafora chmur i fal)

Langue jest systemem takich znaków, każdy tylko raz:

np. Stary stół wyrzucili i kupili nowy stół.



dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

4

• Systemowy charakter języka

Relacje między elementami języka -: relacje paradygmatyczne (asocjacyjne) i

syntagmatyczne: robić, robi, robię, robimy : zdobić, zdobi, zdobię, zdobimy, *rob’, *zdob’

*ię, *ić

Te relacje decydują o możliwościach “materialnych”

np. w wielu językach głoski zwartoszczelinowe (prepalatalne) mogą być dowolnie miękkie

(ang. sure, cheese); po polsku nie mogą, bo pomylą się z ś, ć (Kasia : kasza, kroci : kroczy)



• Język jako forma, a nie substancja

Język pośredniczy między myślą a substancją dźwiękową. - w nim samym nie ma nic

“fizycznego” (zob. wyżej przykłady relacji)

(Inna interpretacja, połączona z relacyjnością) Jeżeli chodzi o elementy foniczne języka

(obecnie fonemy) muszą one tylko być odróżniane

Przykład z długimi, krótkimi, następnie zamkniętymi otwartymi samogłoskami łacińskimi.



• Znaczenie znaku a jego wartość

Znaczenie znaku to pojęcie (signifié), związane z danym signifiant. O funkcjonowaniu

znaku decydują też jego relacje wobec innych znaków:

przykład z mouton wobec mutton/sheep

inne przykłady: stryj/wuj wobec uncle; liczba mnoga w języku bez liczby podwójnej i w

języku z liczbą podwójną



• Zmienność i niezmienność znaku - społeczny charakter języka

Arbitralność znaku powoduje jego swoistą niezmienność (nie może być obiektem

świadomej zmiany (nikt nie wie, dlaczego szwagier musi nazywać się szwagier, nie ma co

dyskutować, że ktoś woli, żeby było ‘piękny brat (beau frere)

niemniej historycznie znaki ulegają zmianom - też dlatego że są dowolne (nikt nie mógł

zahamować procesu wypierania przez szwagier wyrazów dziewierz, szurzy i swak).



• Dwa porządki opisu: synchronia i diachronia

Synchronia tak jak stopklatka; diachronia jak film. Diachronia nie musi być atomizująca!

Inne przykłady: sytuacja na szachownicy (synchronia, np. zadanie szachowe); opis partii

(diachronia)



Literatura:

J. Apresjan, Koncepcje i metody współczesnej lingwistyki strukturalnej, Warszawa 1971,

PIW, cz. I, rozdział 2 i 3, oraz str. 126-129 (z części II, rozdz.1)

H. Kurkowska, A. Weinsberg (red.) Językoznawstwo strukturalne, Warszawa 1979, PWN

(Wstęp)

A. Weinsberg Językoznawstwo ogólne Warszawa 1983, PWN (par. 1, 2.1-2.5, 3, 9, 11-12)

F. de Saussure Kurs językoznawstwa ogólnego. Wyd. II lub III.. Warszawa 1991 lub później

Istota znaku językowego (z części pierwszej) [to samo także w Semiotyka wczoraj i

dziś: pod red. J. Pelca, Warszawa 1991]; Wartość językowa (z części drugiej) a także:

K. Polański Wprowadzenie

dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

5

4. Szkoła kopenhaska



Uniwersalna teoria języka i językoznawstwa; jej zasady ogólne jednak łatwiej przedstawić po

pokazaniu wybranych fragmentów



• Teoria planu wyrażania i planu treści (rozwinięcie teorii znaku de Saussure’a oraz tezy, że

język jest formą, a nie substancją – por. schemat znaku)









Para signifiant - signifié “wycina” z jednej strony coś z naszych wyobrażeń dźwiękowych, z

drugiej strony coś z naszych myśli.

Co się dzieje poza “wyobrażeniem akustycznym” i “pojęciem”?

Materia dźwiękowa jest znacznie bardziej złożona i niejednorodna,

między innymi obejmuje tzw. “dźwięki nieartykułowane” (np. odgłosy natury) oraz dźwięki,

do których produkcji jest zdolny aparat jest aparat mowny człowieka.

Te ostatnie w całości tworzą plan wyrażania - wszystko to, co jest wszystkim językom

dostępne, ale nie przez wszystkie wykorzystywane

Przykład:

Ppolski nie wykorzystuje [y] (francuski), [θ] (angielski), ale za to wykorzystuje zarówno [c’]

jak i [č] itd. Co więcej, między [c’] i [č] istnieje cała seria dźwięków pośrednich, niektóre

wykorzystuje np. ang. cheese, włoski chianti itd.



Ogół dźwięków artykułowanych tworzy “substancję planu wyrażania” (tu już dźwięki

nieartykułowane nie wchodzą). Ale każdy konkretny język wybiera do swego systemu tylko

niektóre (te właśnie wchodzą do formy planu wyrażania). Również sposób ich łączenia w

system też wchodzi wyłącznie do formy planu wyrażenia:

Przykład

W większości języków europejskich istnieją spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne, co więcej

są one różnymi fonemami, bo wchodzą w skład znaków różnych, np. pol, fr. pas - bas, ang,

got - cod; z kolei w chipewa pary dźwięczna - bezdźwięczna stanowią warianty fonemów np.:

gi:žik gi:šik, ki: žik, ki:šik ‘niebo’. Inny przykład; r wibrujące i trące - różne artykulacyjnie,

ale te same znaki.



Analogicznie dla graficznego sposobu wyrażania – „kaligrafia” należy do substancji planu

wyrażania



W sumie:

W planie wyrażania istnieje substancja wyrażania, materiał fonetyczny, graficzny lub inny,

który może być wspólny dla wielu języków naturalnych. Na materiał ten nakłada się forma

wyrażania, czyli sposób jego wykorzystania w danym języku.



dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

6

Analogicznie w planie treści, obejmującym signifié.



Substancja planu treści tj. wszystko to, co można chcieć powiedzieć w dowolnym języku jest

taka sama dla wszystkich języków. Z kolei forma treści jest swoista dla danego języka.

Hjlemslew twierdził, że jest to w pełni paralelne z planem wyrażania:

Przykład:

Wszyscy możemy mieć pojęcie liczności (jeden element, dwa, trzy, ... kilka, dużo). Ale w

niektórych językach można w ogóle tego nie wyrażać, np. język fula, można wyrażać

opozycję między jeden a wiele, np. polski, można wyrażać opozycję między jeden, dwa i

wiele - sanskryt, staropolski. Użytkownik języka fula może jednak odróżniać jeden od wielu

(zresztą muszą to robić, bo trudnią się miedzy innymi handlem), użytkownik języka polskiego

odróżnia “podwójność” od wielości, ale jego język nie wyraża tego gramatycznie.



Inne przykłady:

• niektóre języki, w tym angielski odróżnia ruch do i od obserwatora, niezależnie od tego,

czy jest do wnętrza, czy z wnętrza czegoś: come in/out ‘wchodzić/wychodzić’, go in/out

‘wchodzić/wychodzić’

• niektóre języki, w tym hiszp. port. i japoński odróżniają nie dwie wartości deiktyczne ‘tu’

(blisko nadawcy) –‘tam’ (nie blisko nadawcy), ale trzy np. hiszp. aquí (blisko nadawcy)

ahí (blisko odbiorcy) i allí/allá ‘nie blisko nadawcy ani odbiorcy. (jap. odpowiednio

kore, sore, ware)

Ta zdolność wyrażenia w języku jakiejś myśli stanowi o formie planu treści





plan wyrażania (substancja)

forma

forma

plan treści (substancja)



Skąd wiadomo, co w danym języku należy do formy planu wyrażania i planu treści, a przez to

do języka (=langue), a nie do substancji dźwiękowej/myślowej?



Pomiędzy formą wyrażania i formą treści, i tylko pomiędzy nimi, zachodzi określony

związek. Związek ten nie zachodzi między substancjami. Związek ten jest określony przez tak

zwaną zasadę komutacji:



1. Jeżeli różnica w planie treści odpowiada różnicy w planie wyrażania to jest ona dla danego

języka istotna i stanowi element formy obu planów.

2. Jeżeli różnica w planie wyrażania odpowiada różnicy w planie treści to jest ona dla danego

języka istotna i stanowi element formy obu planów.

3. Jeżeli różnica w planie treści nie odpowiada różnicy w planie wyrażania to nie jest ona dla

danego języka istotna i nie jest elementem formy planu treści

4. Jeżeli różnica w planie wyrażania nie odpowiada różnicy w planie treści to nie jest ona dla

danego języka istotna i nie jest elementem formy planu treści.

dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

7



Innymi słowy mogą istnieć różnice w planie wyrażania, którym nie odpowiadają różnice w

planie treści i odwrotnie oraz różnice w obu planach odpowiadające sobie.

Przykłady:

• przykład dźwięczności spółgłosek w chipewa (nie ma komutacji - różnice w planie wyr. nie

odpowiadają różnicom w planie treści) i w jęz. europejskich

• W wielu językach są osobne wyrazy (lub formy) na oznaczenie osób płci męskiej i

żeńskiej: on - ona, he - she, il - elle itd., ale węg o, fiń. hän chińskie thā ‘nie nadawca i

nie odbiorca, bez wskazania płci’ .

• pol. myć - prać (przy prać woda penetruje obiekt) a ang. wash

• ang. wash - clean (bez udziału wody) (polskie prać chemicznie)



Jeżeli różnice w jakimś planie nie komutują z różnicami w planie przeciwstawnym, np.

dźwięczność głosek chipewa, płeć osoby określanej zaimkiem trzeciej osoby itd. to tworzą

warianty. Warianty pozostają w stosunku wzajemnej substytucji. (k - g, sz - ż w przykładzie

chipewa, osoba płci męskiej/żeńskiej w fińskim, węgierskim, chińskim; penetracja wody lub

nie w ang. wash). Wszystkie warianty mają wspólny inwariant.



• Teoria znaków i figur

Bilateralne znaki (planu wyrażania i planu treści) składają się z unilateralnych figur i

można je na nie rozłożyć

Figury planu wyrażania ≈ fonemy

Figury planu treści ≈ składniki znaczenia

Np. na treść słowa ‘dziewczynka’ składają się figury ‘żeński’, ‘ludzki’ ‘niedorosły’ por.

pary chłopiec : dziewczynka; jałówka : dziewczynka; kobieta : dziewczynka



• Oryginalna terminologia Hjelmsleva:



plan wyrażania plan treści

substancja forma forma substancja

kenematyka plerematyka

fonetyka glossematyka semantyka



dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

8

• Funkcje glossematyczne, czyli zależności między elementami języka



1. Zależność dwustronna (interdependencja)

a) w systemie: komplementarność, np. samogłosek i spółgłosek, rzeczowników i

czasowników

b) w tekście: solidarność, np. między podmiotem a orzeczeniem; między morfemem

przypadku i liczby w polskim, rosyjskim, łacinie itd.



2. Zależność jednostronna (determinacja)

a) w systemie: specyfikacja, np. między celownikiem a mianownikiem (jeżeli jest

celownik, to musi być mianownik, ale nie odwrotnie)

b) w tekście: selekcja: np. stosunek między samogłoską a spółgłoską w sylabie

(spółgłoska implikuje samogłoskę, ale nie odwrotnie)



3. Zależność swobodna (konstelacja)

a) w systemie: autonomia, np. między kategorią osoby i rodzaju w jęz. rosyjskim – w

czasie teraź. osoba, ale nie rodzaj, w czasie przeszł. rodzaj, bez osoby (иду: идёшь;

шёл: шлa)

b) w tekście: kombinacja, np. stosunek między przyimkiem w i biernikiem (w + inne

przypadki, biernik + inne przyimki)



Funkcje w systemie noszą korelacji, w tekście – relacji

Determinacja i interdependencja łącznie – kohezja

interdependencja i konstelacja łącznie – wzajemność



• Dedukcyjność teorii – przykład lokalistycznej teorii przypadka

Trzy osie (cechy abstrakcyjne): kierunek, kontakt, subiektywność

Sześć wartości : zbliżanie, oddalania, spoczynku, itp.)

Razem teoretycznie możliwe jest 6

3

= 216 potencjalnych kombinacji



Literatura

J. Apresjan, Koncepcje i metody współczesnej lingwistyki strukturalnej, Warszawa 1971,

PIW, cz. I, rozdział 3.

L. Hjelmslev, „Langue” i „parole” (w:) H. Kurkowska, A. Weinsberg (red.) Językoznawstwo

strukturalne, Warszawa 1979, PWN.

L. Hjelmslev, Prolegomena do teorii języka (w:) H. Kurkowska, A. Weinsberg (red.)

Językoznawstwo strukturalne, Warszawa 1979, PWN. (zwłaszcza rozdziały 13 Wyrażenie i

treść, 14 Inwarianty i warianty)

dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

9

5. Szkoła praska



Prekursorzy: Moskiewskie Koło Lingwistyczne, powstałe w 1915 (Jakobson, Trubiecki)



1926 – Powstaje Praskie Koło Lingwistyczne  „Szkoła praska”

Inne nazwy: funkcjonalizm – nazwa szersza, bo obejmuje także m.in. poglądy André

Martineta i M. Hallidaya



Funkcjonalizm – pytanie o funkcję elementów w języku



Główne dokonania:

• Fonologia (Trubiecki, Jakobson)

• Morfologia (teoria opozycji morfologicznych ) (Jakobson)

• Składnia – teoria aktualnego rozczłonkowania zdania (perspektywy komunikacyjnej

wypowiedzenia) (Mathesius, Danes, Firbas, Sgall)

• Funkcje języka

• Teoria literatury





Fonologia:

A: Podstawy fonologii Trubieckiego:

Definicja fonemu jako wiązki cech dystynktywnych

Teoria funkcji elementów fonicznych (fonemów, akcentu itd.): delimitatywna, kulminatywna,

dystynktywna:

• delimitatywna: inicjalne lub finalne miejsce akcentu; fonemy występujące tylko

na początku lub końcu morfemów (ang. /h/ i /ŋ/)

• kulminatywna: akcent decydujący o wyrazowości, samogłoska konstytująca

sylabę; rozróżnienie słów „istniejących” i „nieistniejących (np. *dłowa)

• dystynktywna: miejsce akcentu w językach o akcencie swobodnym;

dystynktywna rola fonemów

Typy opozycji:

• bilateralne – multilateralne (np. miejsca, sposobu artykulacji);

• prywatywne – gradualne – ekwipolentne (dzwięczności – stopnia otwarcia samogł. –

miejsca artykulacji)

• stałe – neutralizowane

• izolowane – skorelowane



Pojęcie neutralizacji opozycji i archifonemu



Cechy dystynktywne artykulacyjne

Zestaw opozycji wynikający z inwentarza fonemów ustalonych dla danego języka



dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

10

B. Fonologia binarna Jakobsona (R. Jacobson, M. Hale, Podstawy języka)

Zestaw uniwersalnych 12 cech dystynktywnych, akustycznych i audytywnych

przypisywanych (+) lub nie (-) fonemom:



1. Wokaliczny -- niewokaliczny Odróżnia samogłoski od niesamogłosek *

2. Konsonantalny -- niekonsonantalny Odróżnia spółgłoski od niespółgłosek *

3. Skupiony -- rozproszony

Odnosi się do wyglądu na spektrogramie: skupione –

dużo energii w środku widma, rozposzone – rokład

bardziej równomierny

.

4. Napięta – nienapięta

5. Dźwięczna – bezdźwięczna

6. Nosowa – ustna

7. Nieciągła – ciągła

8. Tnąca – łagodna

Odróżnia dźwięki ostre, np. /s/ od łagodniejszych

szczelinowych, np. /f/.

9. Urwana – nieurwana

Odróżnia glotalizowane (zwarcie krtaniowe) od

głosek bez zwarcia

10. Ciemna – jasna

Ciemne – więcej energii w niskich częstotliwościach;

jasne – więcej energii w wysokich

11. Molowa -- niemolowa

Molowa – obniżenie w wysokich częstotliwościach

wywołane przez dodatkową przeszkodę (zaokrąglone

i krtaniowe są molowe)

12. Durowa -- niedurowa

Durowa – podniesienie wysokich częstotliwości, np.

jak w spółgł. miękkich.



* „czyste” samogłoski są + wokaliczne, - konsonantalne; tzw. półotwarte (sonorne) są +

wokaliczne, + konsonantalne; pozostałe spółgł. są – wokaliczne, + konsonantalne



Korzyści

Uniwersalny zestaw dla wszystkich języków

Ten sam zestaw cech dla samogłosek i spółgłosek [w] i [v] różnią się jedną cechą



Porównać „binarne” opisy polszczyzny (Laskowski, Dukiewicz – Sawicka)

dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

11



Morfologia:

Pojęcie członu nacechowanego i nienacechowanego (+ vs. -/0)

Opozycje prywatywne symetryczne (+ : -) i asymetryczne (+ : 0), np.

aktor : aktorka vs. wilk : wilczyca



Aktualne rozczłonkowanie zdania (= struktura tematyczno-rematyczna)





Funkcje języka



KONTEKST

KOMUNIKAT



NADAWCA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ODBIORCA

KONTAKT

KOD





f. poznawcza (denotatywna) – kontekst

f. emotywna (ekspresywna) – nadawca

f. konatywna – odbiorca

f. fatyczna – kontakt

f. poetycka – komunikat

f. metajęzykowa – kod



POZNAWCZA

POETYCKA



EXPRESYWNA KONATYWNA

FATYCZNA

METAJEZYKOWA







Literatura:

J. Apresjan, Koncepcje i metody współczesnej lingwistyki strukturalnej, Warszawa 1971,

PIW, cz. I, rozdział 3.

R. Jakobson, M. Halle, Podstawy języka, Wrocław, 1964, Ossolineum, (wstęp L.

Zawadowskiego i Cz. I. Fonologia i Fonetyka

R. Jacobson, „Poetyka w świetle językoznawstwa” (w:) W poszukiwaniu istoty języka,

Warszawa 1989, PIW, t. 2, str. 77 - 124



A także przypomnieć sobie własne notatki z fonetyki i fonologii polskiej oraz prace

teoretyczne czytane na tamte zajęcia.

dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

12

6. Deskryptywizm (szkoła amerykańska)



Prekursorzy – antropologowie, np. Boas.

Podstawowa prace: Bloomfield Language; Skinder Verbal behavior



Behawiorystyczne tezy o języku:

a) zachowanie językowe jest reakcją na bodziec (A. widzi jabłko na drzewie i mówi

Jabłko)

b) zachowanie językowe jest bodźcem (B. słyszy Jabłko, zrywa je z drzewa i podaje A)



Tylko zachowania są obserwowalne – znaczenie wyrazów tylko jako zachowanie.



(Dwa rodzaje „zachowań językowych” i wypowiedzi:

takty – nazywanie obiektów w rzeczywistości

mandy – działanie na odbiorcę (np. rozkazy, prośby, pytania)



W przykładzie powyżej zachowanie A może być taktem albo mandem



Niesprawdzalność semantyki + wielość języków a „założenia i oczekiwania” opisującego

(Pierwsze opisy języków – przyrównujące do łaciny/greki/angielskiego – np. „odkrycie”

klasyfikatorów w trobriandzkim – Malinowski)



Językoznawstwo ma za zadanie opisać język „od zera”

Niezbędne : korpus tekstów i informator (może znać język badacza)



Opis – uzyskanie inwentarza jednostek i reguł ich łączenia -- stąd nazwy „deskryptywizm,

dystrybucjonizm”



Przyjęcie wielopoziomowości jezyka:

• poziom fonetyczny

• poziom morfologiczny

• poziom składniowy



opis od jednostek najmniejszych – fonemów i głosek



Procedury:



Stworzenie korpusu:

Praca z informatorem – dwa możliwe pytania:

„Czy tak można powiedzieć w twoim języku?”

„Czy xxx znaczy to samo co yyyy?”

(Hocket dopuszcza także „Jak powiedzieć „człowiek” w twoim języku?”)



dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

13

Na poziomie fonologicznym:

1. segmentacja tekstu (wyodrębnienie głosek)

przykłady zjawisk utrudniających segmentację:

• wymowa asynchroniczna nosówek (polski)

• zwarta + szczelinowa vs. zwartoszczelinowa

• dyftongi

kryteria – występowanie segmentów osobno, zmiana kolejności segmentów



Przykłady za Hockettem



‘kobieta’ [múga]? [múγa]?

‘koperta’ [múga]

‘mężczyzna’ [tʰáli], [tʰári]

‘płotka’ [tóna], [dóna]

‘ale’ [pʰélo]

‘pies’ [pʰéro]





2. opis dystrybucji i wnioskowanie z dystrybucji







dystrybucja

komplementarna



dystrybucja swobodna



dystrybucja kontrastowa







Przykłady :

Komplementarna : ang. [h] i [ŋ], polskie [ņ] i [ŋ]

Swobodna: polskie [r] i [Я]

Kontrastowa: polskie i [z]



Ustalanie inwentarza fonemów: głoski w dystrybucji kontrastowej należą do odrębnych

fonemów; głoski w pozostałych dystrybucjach – do jednego fonemu

„Podobieństwo fonetyczne” – tylko, żeby zadecydować, do którego, np. ang. aspirowane

zwarte bezdźwięczne (tylko przed samogłoską): [pʰ, tʰ, kʰ], np. put, take, cut

Np.[ pʰ ]w dystrybucji komplementarnej do [p],[ t] [k] – ale łączymy z [p]





dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

14

Na poziomie morfologicznym – analogicznie

Ale:

morfemy swobodne i związane

klasy substytucyjne morfemów



Przykłady analizy:

Mając, dając, ….zając

Mający, dający … *zający

Mając// dając coś do zrobienia

*zając coś do zrobienia





(Próby segmentacji przez dzieci)



Przykład za Hockettem:



/nkəšatəs/ ‘jestem szczęśliwy’

/kčiman/ ‘moja łódka’

/kkəšatəs/ ‘jesteś szczęśliwy’





Efekt – sam inwentarz jednostek morfologicznych (morfemów)



Wspólne dla poziomu fonologicznego i morfologicznego:

Przeciwstawienie fonemów alofonom, morfemów alomorfom



Na poziomie składniowym

Podział na składniki bezpośrednie:



El padre de Juan entregó un libro interesante a su hermana







El padre de Juan entregó un libro interesante a su hermana



a su hermana

de Juan entregó un libro interesante



su hermana

un libro interesante







Przykład Hocketta: (chiński)

dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

15



wŭ fēn jūng

‘pięć’ ‘oddział,

podział’

‘godzina, zegar’

‘pięć podziałów

pięć minut



Nasza propopozycja:



wŭ fēn jūng

‘pięć’ ‘oddział,

podział’

‘godzina, zegar’

minuta

pięć minut





Zasady segmentacji – zob. Wells.



Literatura:

J. Apresjan, Koncepcje i metody współczesnej lingwistyki strukturalnej, Warszawa 1971,

PIW, cz. I, rozdział 3.

Ch. Hockett Kurs językoznawstwa współczesnego, Warszawa, 1968, PWN, rozdział: „Analiza

fonologiczna”, części: „Fonologia i gramatyka: poziomy modelowania”, „Systemy

gramatyczne” (4 pierwsze rozdziały)

R. S. Wells, „Składniki bezpośrednie” (w:) H. Kurkowska, A. Weinsberg (red.)

Językoznawstwo strukturalne, Warszawa PWN 1979

Oraz prace Saloniego i Świdzińskiego wymienione w informatorze







dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

16

7. Semantyka składnikowa



• Rozkładalność znaczenia na składniki prostsze

(definicje pojęć)



• Teoria znaków i figur Hjelmsleva



• Pojęcie semów – dystynktywnych cech semantycznych (por. przykład ‘dziewczynka’

ze str. 7)



• Inne przykłady (Tenière’a spolszczony przeze mnie)



S1: do

siedzenia

S2: dla jednej

osoby

S3: z

oparciem

S4: z

poręczami

S5: z

nogami

krzesło + + + - +

fotel + + + + -

stołek + + - - +

puf + + - - -

kanapa + - + - -

ławka + - - - +



Sprawa dyskusyjna „-„, czy „0” – por. opozycje asymetryczne



• Składniki addytywne i relacyjne, np. ‘matka’, ‘ojciec’, ‘syn’, ‘córka’; ‘stajnia’ ‘obora’,

‘psiarnia’, ‘kurnik’



• „Składniowość” semantyki składnikowej i hierarchia składników:



Np. x daje y-owi z = {(x ma z) i (x powoduje [y ma z])}



• Status semów (składników)

– pierwotne (Bierwisch, Wierzbicka) vs. tylko prostsze od pojęć eksplikowanych

(Apresjan)

– należące do języka naturalnego (Wierzbicka) vs. konwencjonalne (Bierwisch)

(Main, Max, Vert, itd…)



dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

17

• Przykłady analiz:

1. Polskie określenia wymiarów (Linde 2000)





orientacja

+ -



od obserwatora

powierzchnia

+ -

+ -



GŁĘBOKI

z dołu do góry SZEROKI GRUBY

+ -



WYSOKI DŁUGI





gniazdo orientacja od obserwatora do góry powierzchnia

WYSOKI + - + 0

GŁĘBOKI + + - 0

DŁUGI + - - 0

SZEROKI - 0 0 +

GRUBY - 0 0 -



2. Przysłówki złożone



kierunek wyznaczony

przez obiekt



- +



od obserwatora do góry orientacja powierzchnia

w głąb wzwyż wzdłuż wszerz



dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, prof. UW

Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki



Językoznawstwo ogólne --- Polonistyka, III rok dzienne i wieczorowe 2006/2007

„Kierunki współczesnego językoznawstwa”

A. Strukturalizm

=============================================================

18

3. „Wierzch i spód”:



przyimek złożony i

przysłówek

przyimek złożony i

przysłówek

rzeczownik

pionowo 0 + +

od obserwatora + 0 +

z dołu do góry 0 0 +

rematyczność 0 + 0

‘strona’ ‘część’









Literatura:



Manfred Bierwisch, „Semantyka strukturalna” [w:] Semiotyka wczoraj i dziś lub: „Semantyka

składnikowa”, Przegląd Humanistyczny 1986, nr 11–12.

Gottfried W. Leibniz „Tablice definicji” [w:] Słownik i semantyka, Warszawa 1975 – trzy

wybrane definicje z różnych pól semantycznych.

Renata Grzegorczykowa, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, Warszawa 2001 –

rozdziały: „Semantyka składnikowa”; „Rozkład semantyczny predykatów”.

Anna Wierzbicka, „Semantyka zdań o zwierzętach” , Pamiętnik Literacki 1970, z. 1.

Anna Wierzbicka, Dociekania semantyczne, Warszawa 1976 – analizy dwóch wyrazów.



Oraz:

Jadwiga Linde-Usiekniewicz; Polskie określenia wymiaru, Warszawa 2000, rozdziały:

„Przegląd podejśc do problematyki nazw wymiarów”; „Cechy dysynktywne określeń

wymiarów w języku polskim”; „Formacje złożone jako określenia wymiaru”

Jadwiga Linde-Usiekniewicz, „W sprawie przeciwstawienia ‘wierzch’ – spód’ w

polszczyźnie, Prace filologiczne 2001

Jadwiga Linde-Usiekniewicz, „Jeszce o przeciwstawieniu ‘wierzch’ – ‘spód’ w polszczyznie”

[w:] Obraz sveta v jazyce, Praga 2001,