...

do innych ludzi. Zdaniem angielskiego filozofa natura okazała się „ okrutna” dla człowieka, obciążyła go bowiem niezliczonymi potrzebami i pragnieniami, które musi zaspokoić w sposób konieczny dla swojej egzystencji, a równocześnie dała mu skromne środki na zaspokojenie tych potrzeb, co mogło i często prowadziło do wrogości i waśni miedzy ludźmi. W przekonaniu Hume’a ludzie powoli zdobywali doświadczenie wskazujące, że pożądane dobra są zbyt rzadkie aby były każdemu tak samo dostępne, a kierowanie się egoistycznymi względami może prowadzić do wspomnianych wrogości, waśni i wojen. Wskazywał on równocześnie, że doskonałość moralna polega nie tylko na zapewnieniu przyjemności o korzyści samemu sobie, ale i na osiąganiu tego, co pożyteczne dla nas i dla innych. Tylko wtedy panować może harmonia społeczna i sprawiedliwość, gwarantujące „ pokój społeczny”. Hume’a uważa, że w zorganizowanym społeczeństwie konieczna jest silna i kompetentna władza, bezpośrednio zainteresowana obroną sprawiedliwości. „ Urzędnicy państwowi” – królowie, ministrowie, władze niższego szczebla, którzy zajmują neutralną pozycję w stosunku do obywateli, są zainteresowani w przestrzeganiu zasad, które gwarantują istnienie społeczności, a w tym samym ich własne trwanie. Kiedy ludzie dostrzegli już, że władza konieczna jest , by zachować pokój – by w sposób konsekwentny kierować życiem gospodarczym i politycznym kraju, by czuwać nad rozwojem handlu i rzemiosła, umacniać miasta, budować floty, zawierać sojusze, dbać o bezpieczeństwo państwa i jego obywateli, decydować o sprawach wojny i pokoju – wówczas stali się świadomi wynikających stąd korzyści i zdecydowali się na posłuszeństwo wobec zwierzchności. Ale gdy powołana władza nie zapewnia owego bezpieczeństwa i zamiast ochrony obywateli sama zaczyna uciskać naród i gdy staje się to nie do zniesienia, wówczas lud nie jest już zobowiązany do posłuszeństwa. Hume przyznaje ludowi prawo do oporu w obronie zagrożonej wolności i bezpieczeństwa, w skrajnych przypadkach nawet przy użyciu broni aprobuje ideę rewolucji społecznej – choć sam nie stosuje tego pojęcia. Wyróżnia również wojny domowe lecz nie wymienia ich dokładnych przyczyn, często wiąże je z warunkami zewnętrznymi ( np. z upadkiem rządu w trakcie wojny zewnętrznej), do źródeł owych konfliktów zalicza nieprzestrzeganie wymienionych wyżej praw sprawiedliwości, chciwość, żądzę sławy, dążenie do zdobycia dóbr współobywateli itp. Wiele uwagi poświęca wojnom zewnętrznym, nazywając wojnami z obcymi. Jego zdaniem są one prowadzone między członkami różnych społeczności, a ich źródłem są...