Joseph Bedier, Dzieje Tristana i Izoldy,

przeł. Tadeusz Boy-Żeleński, Warszawa 1996.

WSTĘP wydawcy

- prastara legenda celtycka, rozpowszechniona przez harfiarzy bretońskich.

- w średniowiecznej literaturze francuskiej w kilku wersjach, zachowane tylko we fragmentach (najbardziej znane opracowania z XVII w.: Thomas, anglonormański poeta oraz Beoula, prawdopodobnie Normana), całość utworu odtworzył Joseph Bedier (1864-1938), francuski pisarz i krytyk literacki.

- głównym wątkiem podania jest miłość, ukazana jako siła wszechpotężna, źródło szczęścia i ogromnych cierpień.

- miłosna opowieść jest jednocześnie rapsodem rycerskim.

- dynamiczną akcję ubarwiają opisy pojedynków, potyczek, walk i pościgów, często w aurze tajemniczego współdziałania sił nadprzyrodzonych.

- sceną wydarzeń są morza i ziemie Kornwalii, Irlandii, Bretanii, zamieszkałe przez Celtów, twórców tej pełnej dziwności i romantyzmu legendy z zamierzchłych czasów.

TEKST

I. Dziecięctwo Tristana.

- „Panowie miłościwi, czy wola wasza usłyszeć piękną opowieść o miłości i śmierci? To rzecz o Tristanie i Izoldzie królowej. Słuchajcie, w jaki sposób w wielkiej radości, w wielkiej żałobie miłowali się, później zasię pomarli w tym samym dniu, on przez nią, ona przez niego”.

- pomoc zbrojna Riwalena dla Marka, w nagrodę Riwalen otrzymuje za żonę siostrę Marka, Blancheflor.

- Riwalen zostaje zdradzony i zabity, Blancheflor rodzi syna, nazywa go Tristan (smutek) i umiera.

- Tristana wychowuje Rohałt Dzierżący Słowo, naucza Gowernal.

- Tristan uprowadzony, znajduje się w Kornwalii u Marka w zamku Tyntagiel, tu odnajduje go Rohałt, Tristan odzyskuje ziemię Lońską (państwo swojego ojca), oddaje ją Rohałtowi.

II. Morhołt z Irlandii.

- król Irlandii atakuje Marka, rycerz Morhołt zostaje wysłany po daninę, Tristan wydaje mu bit-wę, zabija swojego przeciwnika, ale sam zostaje raniony zatrutym ostrzem, przygotowany na śmierć wypływa łódką na morze, odnajduje go Izolda, siostra Morhołta, i ratuje go, nie zdając sobie sprawy, że on jest zabójcą jej brata.

III. Szukanie pięknej o złotych włosach.

- baronowie namawiają Marka na ślub, by Tristan nie był jego dziedzicem, Markowi ptak przy-nosi długi złoty włos, on ogłasza, że poślubi tylko właścicielkę tego włosa.

- Tristan mówi o Izoldzie, wybiera się na poszukiwania.

- tymczasem kraj Izoldy pustoszy smok, obiecana jest jej ręka dla tego, który zabije potwora.

- Tristan zabija smoka, mdleje od wyziewów zwierzęcia, inny rycerz sobie przywłaszczył sła-wę, Izolda nie wierzy „zwycięzcy” i poszukuje prawdziwego, Tristan pojedynkuje się z kłam-cą.

- Tristan zyskuje rękę Izoldy dla Marka.

- Izolda domyśla się, że to Tristan zabił jej brata, ale ostatecznie nie zabija go.

IV. Napój miłosny.

- matka Izoldy wręcza jej służącej, Brangien, napój miłosny dla Izoldy i Marka.

- Izolda jest smutna, Tristan stara się ją pocieszyć, przypadkowo wypijają napój miłosny.

- Tristan wyrzuca sobie zdradę Marka.

- Tristan i Izolda wyznają sobie miłość.

- Brangien rozpacza, mówi o napoju miłosnym.

V. Brangien wydana niewolnikom

- Brangien zastępuje Izoldę w łożu Marka, który zakochuje się w młodej żonie.

- Izolda boi się zdrady i wydaje Brangien niewolnikom, ci się litują nad służącą, Izolda zmienia zdanie, przeprasza Brangien.

VI. Wielka sosna.

- schadzki Izoldy i Tristana.

- czterej baronowie domyślają się ich miłości, informują o wszystkim Marka, który prosi Trista-na, by wyjechał z zamku do miasta.

- kochankowie usychają z miłości, Brangien im pomaga, schadzki w sadzie.

- baronowie proszą o pomoc karła, ten im mówi o schadzkach w sadzie.

- Marek wdrapuje się na drzewo, jednak kochankowie zauważają go, Tristan „prosi” Izoldę o wyjednanie łaski u króla.

VII. Karzeł Frocyn.

- Marek jedna się z Tristanem, baronowie są wściekli, chcą wygnania Tristana przygotowują podstęp: rozsypanie mąki dookoła łoża Izoldy, Tristan nad nią przeskakuje, ale plami łoże krwią z rany zadanej przez dzika na polowaniu.

- Marek wydaje karę śmierci na Tristana.

VIII. Skok z kaplicy.

- lud wstawia się za Tristanem, ale Marek nieprzebłagany, bez sądu skazuje bratanka na stos, Tristan prosi oprawców o zatrzymanie się w przydrożnej kapliczce nad urwiskiem, ucieka skacząc z okna, pomaga mu Bóg.

- Tristana wspomaga Gowernal (nauczyciel).

- oprawcy zabierają Izoldę, chce ją ratować Dynas z Libanu, marszałek dworu, ale Marek od-rzuca jego rady, Dynas odjeżdża.

- Marek oddaje Izoldę stu trędowatym, ratuje ją Tristan.

IX. Las moreński.

- Izolda i Tristan przebywają w lesie, spotykają pustelnika, brata Ogryna.

- Marek wyznacza nagrodę za Tristana: 100 sztuk złota.

- Tristana i Izoldę odnajduje pies.

- w lesie spędzają lato, zimę i wiosnę.

- Gowernal zabija pierwszego barona.

- Marek, poinformowany przez leśniczego, udaje się na miejsce kryjówki Tristana i Izoldy, wi-dzi ich uśpionych, przedzielonych mieczem Tristana, zostawia im swój pierścień i odchodzi.

- kochankowie budzą się, widzą pierścień i uciekają.

X. Pustelnik Ogryn.

- Tristan domyśla się motywów postępowania Marka, Izolda także.

- kochankowie idą do Ogryna, proszą o pomoc, chcą się pogodzić z królem, wysyłają pismo do króla, Tristan je zanosi, na widok Marka ucieka, mimo że ten go woła.

XI. Szalony bród.

- Marek odczytuje pismo Tristana.

- Izolda wraca do Marka, a Tristan odjeżdża.

- trzej pozostali baronowie-zdrajcy zginą jeszcze.

XII. Sąd przez rozpalone żelazo.

- zdrajcy żądają sądu nad Izoldą, Marek się denerwuje i skazuje ich na wygnanie, Izolda chce poddać się próbie żelaza w obecności ludu.

- Izolda zawiadamia Tristana, by w przebraniu pielgrzyma przybył na miejsce sądu.

- Tristan w przebraniu pielgrzyma przez nikogo nie rozpoznany, przenosi Izoldę przez bród.

- Izolda przysięga, że znajdowała się jedynie w ramionach Marka i pielgrzyma, poddaje się próbie, żelazo nie zostawia na niej śladu.

XIII. Głos słowika.

- Tristan przed wyjazdem udaje się do Izoldy, od nowa schadzki.

- Tristan zabija dwóch baronów-zdrajców, ucieka.

XIV. Dzwonek cudowny.

- Tristan udaje się do Galii, diuk pokazuje mu pieska, Milusia, który nosi cudowny dzwonek, odpędzający troski.

- Tristan dostaje Milusia za zabicie olbrzyma Urgana Włochatego, daruje go Izoldzie.

- Izolda, gdy dowiaduje się o cudownej mocy dzwonka, wyrzuca go, by cierpieć razem z uko-chanym.

XV. Izolda o białych dłoniach.

- Tristan wędruje po świecie, przybywa do Bretanii, pomaga diukowi Hoelowi pokonać lennika i otrzymuje rękę jego córki, Izoldy o białych dłoniach.

- odbywa się wesele, Tristan wręcza żonie pierścień, informuje ją o złożonej Matce Boskiej kiedyś „przysiędze”: rok bez poznania za pomoc w zabiciu smoka.

XVI. Kaherdyn.

- brat Izoldy, Kaherdyn, dowiaduje się o „przysiędze” Tristana, ten wyznaje mu prawdę.

- Izolda Jasnowłosa wie o małżeństwie Tristana.

- Kaherdyn zawozi Tristana do Izoldy Jasnowłosej, Tristan prosi o poselstwo Dynasa.

XVII. Dynas z Lidanu.

- Marek, Izolda i cały orszak przejeżdżają koło krzaku głogu – Tristana, który śpiewa.

- planowana schadzka, rycerz woła do Tristana, by w imię Izoldy Jasnowłosej zatrzymał się, Tristan podąża dalej, Izolda zła, nie chce się z nim spotkać.

- Tristan przebiera się za trędowatego, Izolda jednak go odtrąca.

- Tristan wyjeżdża, a Izolda zakłada włosienicę.

XVIII. Szaleństwo Tristana.

- Tristan ucieka z Karhenia w Bretanii, płynie do Tyntagielu, udaje szalonego, zabawia króla Marka, zdradza swoje imię, Izolda wychodzi.

- Brangien pomaga Tristanowi spotkać się z Izoldą, ona początkowo go nie poznaje.

- Tristan zostaje w zamku, ostatni z baronów-zdrajców przeczuwa romans, Tristan odchodzi.

XIX. Śmierć.

- Tristan wraca do Karhenia, wpada w zasadzkę, śmiertelnie ranny, Kaherdyn wyjeżdża po Izoldę Jasnowłosą.

- Izolda, żona Tristana, słyszy rozmowę męża i brata o żaglach, dowiaduje się prawdy o miło-ści Tristana.

- ostatni baron-zdrajca ginie, Izolda Jasnowłosa płynie do Tristana.

- Izolda o białych dłoniach mówi Tristanowi o powrocie brata i o czarnych żaglach, zrozpaczo-ny Tristan umiera, Izolda Jasnowłosa, widząc ciało kochanka, umiera.

- do Karhenia przybywa Marek, zabiera ciała żony i siostrzeńca, wyrasta głóg łączący ich gro-by.

- „Panowie miłościwi, dobrzy rybałtowie dawnych czasów, Beroul, Thomas i przewielebny Eilhart, i mistrz Gotfryd opowiedzieli tę opowieść dla tych, którzy miłują, nie dla innych. Przekazują wam przeze mnie pozdrowienie. Pozdrawiają tych, którzy tkwią w zadumie, i tych, którzy są szczęśliwi, i tych, co są stroskani, słowem – wszystkich miłośników. Oby mogli znaleźć tu pociechę przeciw odmienności, przeciw niesprawiedliwości, przeciw urazie, przeciw cierpieniu, przeciw wszystkim niedolom miłowania!…”.