Średniowieczna proza polska,

oprac. Stefan Vrtel-Wierczyński, wyd. 2 zm., BN I 68, 1959.

WSTĘP

- polska średniowieczna proza ma niemal wyłącznie charakter religijny.

- związana z dominującą rolą Kościoła, literatura tworzona przez duchowieństwo, początkowo w języku łacińskim.

- wpływy czeskie i niemieckie.

Glosy polskie w tekstach łacińskich.

- głównie materiał onomastyczny, nazwy przedmiotów, czynności, podatków, miesięcy etc.

- bulla gnieźnieńska z 1136 r. – wyobrażenie o polszczyźnie czasów Krzywoustego, ponad 400 polskich wyrazów, imiona, nazwy miejscowości, rzek, potoków, danin i powinności; słowa sta-ropolskie bliskie brzmieniem.

- wiele innych źródeł słownictwa staropolskiego: zebrane m.in. w „Monumenta Poloniae Histo-rica”, „Monumenta Medii Aevi”, „Monumenta Poloniae Vaticana” i in; ciekawy materiał w ra-chunkach dworu Władysława Jagiełły i Jadwigi – wymieniono tam np. osoby przebywające na dworze, służbę, nazwy związane ze stołem królewskim, broni, zbroi, ubioru itd.

- pierwsze polskie zdanie w „Księdze henrykowskiej” z 1270 r.: „day ut ia pobrussa a ti poziwaj”.

- glosy polskie, tj. przekłady i objaśnienia wyrazów i zwrotów w różnych tekstach łacińskich i polskich, przekształcające się nieraz w całe zdania i dłuższe prozaiczne ustępy (np. w „Kaza-niach gnieźnieńskich”), znaczenie głównie językowe i historyczno-kulturowe.

- przyczyny opóźnienia i hamowania powstawania literatury w języku polskim:

- trudności niedostatecznej grafiki (powolność procesu dostosowania alfabetu łacińskie-go do brzmień i cech języka polskiego).

- postawa Kościoła wobec twórczości w języku polskim (wpływy pogańskie).

- potrzeby praktyczne – zmiana stosunku Kościoła.

I. Modlitwy.

- 1248 r. legat papieski: odmawianie publicznie po ewangelii „in Vulgari” Modlitwy pańskiej i Składu Apostolskiego.

- 1285 r. arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka – odmawianie z ludem Składu Apostolskiego, Modlitwy Pańskiej, Pozdrowienia Anielskiego i spowiedzi powszechnej i objaśnianie ich; w miarę możliwości objaśnianie po polsku ewangelii.

- teksty modlitewne przekazywane ustnie, zachowane odpisy późne – prawie wyłącznie z XV wieku (starsze – XIV-wieczne – niektóre teksty: „Wierzę w Boga”, „Spowiedź powszechna” oraz prozaiczny Dekalog w 7. kazaniu gnieźnieńskim).

- modlitewniki polskie.

- tzw. Modlitewnik Nawojki (zwany dawniej Modlitewnikiem Jadwigi) – mała książeczka per-gaminowa z końca XV wieku, dziś zaginiona, nieznane autorstwo i pierwszy właściciel, prawdopodobnie przeznaczona dla kobiety – Nanafki (Natalii), imię powtarza się kilkakrot-nie, nie jest oryginalne, kompilacja z różnych wzorów łacińskich, niemieckich i czeskich, tendencja do stosowania środków artystycznych (paralelizm, antyteza, epitety), prostota wyrazu, zręczność stylistyczna kompilatora.

- XVI wiek, Modlitewnik siostry Konstancji – 1527 r., modlitwy, medytacje, przestrogi i wskazówki życiowe.

- Modlitewnik krakowski.

- Modlitewnik Ptaszyckiego.

- Szczyt duszy, czyli Książka do nabożeństwa króla Zygmunta I.

- modlitwy i modlitewniki – schematyczne ujęcie materiału treściowego, opartego najczęściej na wzorcach obcych, rzadka nuta uczuciowości, formalny początek literatury w języku pol-skim dały kazania (konieczna bezpośredniość wyrazu).

II. Kazania.

- rozwój kazań do końca XIV wieku – słaby.

- łacińskie kazania wygłaszane rzadko wobec duchowieństwa i dygnitarzy – bez wpływu na ludność.

- od XIII wieku pojawiły się kazania w języku polskim dla ludu (brak odpowiednio wykształcone-go duchowieństwa – mało powszechne); pierwsze próby głównie franciszkanie i dominikanie.

- wzmianki w XIII wieku – księża „przed ludem kazali”, więc chyba po polsku; w XIV wieku wy-mienia się „kaznodzieję polskiego”; w XV wieku już częste wzmianki o „znakomitym głosicielu Słowa Bożego”.

- najwcześniejszych kazań nie znamy – nie spisywane lub zaginęły, często spisywane po łaci-nie, a wygłaszane po polsku (glosy polskie).

- Kazania świętokrzyskie.

- najstarszy zabytek polski późnego średniowiecza.

- XIII wiek, czasy Łokietka, o takim pochodzeniu świadczą stare formy, rzadkie (imperfe-ctum i aoryst), starodawny język i ortografia.

- odkrycie: 1890 r., Aleksander Brückner, Cesarska Biblioteka w Petersburgu, 13 pasków pergaminowych, użytych do wzmocnienia oprawy łacińskiego Kodeksu teologicznego z XV wieku, dawniej należały do biblioteki klasztoru benedyktynów Św. Krzyża na Łysej Górze.

- zabytek niekompletny: pasków było więcej, w tekst polski wpleciono łacińskie cytaty, w dochowanym urywku 6 kazań, jedno w całości (na św. Katarzynę), inne fragmentarycznie.

- styl pisma – charakter minuskuły, gatunek w XIV wieku – zbite, pełne skrótów, bez wiel-kich liter, ozdób, inicjałów; prawdopodobnie oryginał – pierwowzoru nie odnaleziono.

- znaczenie językowe:

- obok Bogurodzicy najdawniejszy zabytek językowy.

- liczne cechy starodawnej pisowni (np. „Ch” oznacza „c”, „cz”, „ć” – przypomina spo-sób pisania w Bulli gnieźnieńskiej, nieoznaczanie miękkości spółgłosek, oznaczanie dzisiejszego „rz” przez „r”), niezwykła konsekwencja, stałość pisowni.

- staropolskie słownictwo i formy, stosowane swobodnie i naturalnie (oryginalność); uni-katy – archaiczne „wrzemię” (od starego polsko-słowiańskiego rzeczownika „wrzemie-nny” = doczesny) – tu żywotne, a niejasne w epoce Psałterza floriańskiego (przeksz-tałca się w bezsensowne „brzemię”); zachowały się formy imperfektu i aorystu: bie-sze, siedziesze, widziech…

- znaczenie literackie:

- dość długo niedoceniane.

- Brückner: język prosty, przezroczysty, płynny.

- Julian Krzyżanowski: „O artyzmie Kazań świętokrzyskich”: staranny dobór słownictwa, swobodne posługiwanie się synonimami, celowe powtórzenia – spotęgowanie wraże-nia, rytmiczny układ zdań; rymy, misterna budowa – stosunek scholastycznych po-działów i schematów liczebnych, dialektyczne precyzowanie pojęć (opis, uzasadnie-nie, wykład alegoryczny), staranna kompozycja w wewnętrznym układzie – podział trójkowy i czwórkowy, giętkość i poprawność w budowaniu zdań.

- staranne opracowanie tekstu – waga słowa – osiągnięto „efekt retoryczny”.

- Kazania gnieźnieńskie.

- zbiór kazań z końca XIV wieku, Biblioteka Kapitulna w Gnieźnie, w języku łacińskim – 103 i polskim – 10.

- liczne glosy polskie w kazaniach łacińskich (wygłaszane po polsku); kazania polskie znaj-dują się na początku i na końcu kodeksu – nierówne co do rozpiętości.

- wiele błędów, opuszczeń, przekreśleń – mało staranna kopia?; raczej pomyłki autora – żywa, bezpośrednia praca pisarska przy formułowaniu brzmienia i postaci kazań.

- budowa – niejednolita; krótsze – jakby szkice, dłuższe – rozwinięte; oparcie na schema-tach scholastycznych: temat, treść kazania, podział zawartości na punkty, zakończenie; chętnie stosowanie trójkowego systemu liczbowego (np. w kazaniu na Boże Narodzenie).

- grafika na ogół jednolita; pisarz stosuje często skróty (abrewiacje) oraz ideogramy, jak np.: xc, xpa, xpovi = Kryst, Krysta, Krystowi.

- zabytek wielkopolski.

- język i styl: codzienny, pospólstwa, żywy, bezpośredni, przeładowany retorycznością oraz nadużywanie formuł i ozdób (porównania, epitety, pytania, alegorie) – rozwiązłość wywo-du; pewne cechy charakterystyczne (indywidualne), np. częste używanie w celu wzrusze-nia uczuciowości i wyobraźni elementów legendarnych, apokryficznych: opowieść o Sybi-lli i o jednorożcu.

- wydane po raz pierwszy w Poznaniu w połowie XIX wieku.

- inne zabytki kaznodziejstwa polskiego:

- Kazanie na Dzień Wszech Świętych (tzw. Kazanie praskie):

- połowa XV wieku, obszerne, przypomina uczony traktat; osnute na tle Ewangelii św. Mateusza o rozmaitych rodzajach błogosławieństwa.

- dobre opanowanie tematu, uczoność i siła wyrazu, rzeczowa i spokojna argumenta-cja.

- interesujące słownictwo, brak ozdób, styl poważny, uroczysty, dla urozmaicenia – przypowieści (np. o bogaczu), schematy liczbowe (o pokorze).

- dwa kazania augustiańskie:

- koniec XV wieku lub początek XVI wieku, wpisane w postaci glos w kazanie łacińskie; brak konwencjonalnych podziałów trójkowych.

- Kazanie husyty polskiego:

- łacińskie, połowa XV wieku; postylle niedzielne = objaśnienia lekcji ewangelicznych + uwagi, napomnienia, przestrogi; wygłoszone po polsku – liczne glosy.

- elementy husyckie – potępienie przesadnego kultu świętych, zabobonów, rozwiązło-ści obyczajów – zwłaszcza u duchownych.

- znaczenie dla folkloru – fragmenty o zabobonach – gromnice, które grad rozpędzają, „dyngus”, nocnice – zmory, które nie dają spać dzieciom, obchody Zielonych Świąt, pogańskie pieśni dziewcząt.

- ciekawy materiał historyczno-kulturowy, językowy, polityczno-społeczny.

III. Psałterze.

- w XIII wieku przekład sporządzony dla św. Kingi i jej poświęcony, nie zachował się.

- Psałterz floriański.

- pochodzi z XIV wieku.

- potężny rękopis pergaminowy, prawie 300 kart, pierwsza dochowana księga polska.

- nazwa: biblioteka klasztorna kanoników laterańskich w St. Florian koło Linzu w Austrii; odkryty w 1827 r.; nabyty przez rząd polski w 1931 r., przekazany do Biblioteki Narodowej w Warszawie; w sierpniu 1939 r. złożony w skarbcu Banku Gospodarstwa Krajowego, we wrześniu wywieziony za granicę, niedawno powrócił do kraju.

- psałterz trójjęzyczny (psalterium trilingue): łacińsko-polsko-niemiecki.

- wiele zagadek, m.in.:

- ogromny nakład pracy, ozdoby – przeznaczony dla osoby z polskiej rodziny panującej lub pozostającej z nią w związku dynastycznym; ornamentyka zabytku (herb Anjou, powtarzająca się plecionka z 2 minuskułowych gotyckich liter m)  domysł przezna-czony dla kobiety z rodu Andegawenów (dla kogo?, większość przypisuje go królowej Jadwidze – brak pewności).

- tajemnicza plecionka – monogram Marii, siostry Jadwigi.

- Mater Maria.

- „muserere mei”.

- hasło rodowe Andegawenów: „Montjoie, Sainte Marie”.

- Bernacki: „Psałterz” powstał na Śląsku, w klasztorze kanoników w Kłodzku – mono-gram klasztoru Mons Moniae (brak dowodów).

- Maria i Marta – dewiza życiowa Jadwigi – życie czynne + kontemplacyjne.

- jedna z dewiz dewocyjnych, np. memento mori.

- pochodzenie: język  zabytek małopolski (Kraków?) – odpada hipoteza Bernackiego.

- brak jednolitości: 3 części – praca 3 pisarzy (kopistów-kaligrafów) + niejednolita chronolo-gia, tylko pierwsza część pochodzi z końca XIV wieku, druga i trzecia – początek XV wie-ku; niedokończony.

- pisownia na ogół prosta, jednolita i konsekwentna (zwłaszcza pierwsza część pozbawio-na błędów).

- oparcie się na danym wzorze tekstu polskiego („Psałterz Kingi”?).

- mechaniczność przekładu, dosłowny, np. wpływy łacińskie w składni (ważna wierność wobec oryginału).

- bogaty zasób materiału do badań językowych.

- wpływy czeskie, zwłaszcza w drugiej i trzeciej części.

- Psałterz pułaski.

- kopia z drugiej połowy XV wieku albo początku XVI wieku.

- nazwa: Biblioteka Czartoryskich w Puławach.

- ornamentyka skromniejsza niż w „Psałterzu floriańskim”; charakterystyczne ujęcie redak-cyjne.

- większe wpływy czeskie niż w „Psałterzu floriańskim”, pismo gotyckie.

- psalmy poprzedzone krótkimi „argumentami” – zawierają tytuły psalmów, tłumaczenie ale-gorycznej treści.

- geneza, czas i miejsce powstania, przeznaczenie – nie ustalone; przeważają opinie o środkowo-małopolskim pochodzeniu (ortografia – sieradzkie?) i o drugiej połowie XV w.

- najprawdopodobniej dla kobiety.

- dwie tezy:

- Psałterz opiera się na tym samym tłumaczeniu, co „Psałterz floriański”, lecz później-szym.

- wpływ psałterzy czeskich na redakcję polską.

- znaczenie: głównie językowe.

- mieszanina form dawnych z nowszymi, ciekawe zjawisko ortografii, oznaczenia zmięk-czeń, odróżnianie „ą” i „ę”.

IV. Biblia.

- początkowo – niechęć duchowieństwa do tłumaczeń  niebezpieczeństwo szerzenia się hu-sytyzmu.

- powszechna znajomość Starego i Nowego Testamentu, w Polsce krążyły Biblie czeskie.

- praca nad polskim przekładem rozpoczyna się w XIV wieku, Długosz wspomina, że królowa Jadwiga posiadała w swej bibliotece polski przekład Biblii (głosy sceptyczne), nie dochowała się.

- Biblia szaroszpatacka (tzw. Biblia królowej Zofii – ostatniej żony Jagiełły).

- przełożył ksiądz Andrzej z Jaszowic, kapelan królowej.

- defekty: wiele kart wyrwanych, drugi tom całkowicie zniszczony.

- nazwa: gimnazjum w Szarosz Patak.

- zaginął w czasie wojny.

- wydany po raz pierwszy – lata 70. XIX wieku, drugie wydanie – 1930 r. – podobizna świa-tłodrukowa.

- pismo gotyckie, 2 kolumny, bez ornamentyki i iluminacji, prawdopodobnie niewykończo-na.

- przekład niesamodzielny, dosłowny, z czeskiego, czasami wręcz transkrypcja lub prze-róbka ze staroczeskiego, czechizmy, zależności w zakresie słownictwa, frazeologii i składni; wiele błędów  niejasność myśli; większa swoboda przekładu dopiero na końcu.

- znaczenie tylko językowe.

- drobne fragmenty przekładu Starego Testamentu z XV wieku i urywki Nowego Testamentu.

V. Legendy o świętych.

- próbka staropolskiej legendy prozaicznej – urywkowy Żywot św. Błażeja:

- kopia z połowy XV wieku, choć język starszy, nawiązuje do czasów „Ps. floriańskiego”.

- dwa pasy pergaminowe tworzą in folio, zapisane obustronnie w dwie kolumny (zapewne wyjęte z oprawy kodeksu średniowiecznego).

- słownictwo końca XIV wieku i początku XV wieku, pismo gotyckie.

- przekład wierny, lecz swobodny, przeróbka czy parafraza „Legenda aurea” Jakuba de Vo-ragine.

VI. Apokryfy.

- niekanoniczne opowieści: człowiekowi średniowiecza nie wystarczały księgi „Pisma”, chciał poznać szczegóły życia Zbawiciela, życia codziennego, stosunku do Matki, wiedzieć, jak wy-glądał, jakie cuda sprawił, jakie były jego stosunki z ojcem (Józefem) i innymi ludźmi.

- uzupełnienie luk i niedomówień zwięzłych pism religijnych, tajemnice, opowieści.

- gr. apokryfos = zakryty, tajemniczy.

- Rozmyślanie przemyskie, czyli Żywot Najświętszej Rodziny.

- 852 strony.

- tekst z XV wieku, spisany na początku XVI wieku.

- nazwa: przed II wojną światową przechowywany w Bibliotece Kapituły Greckokatolickiej w Przemyślu, od 1946 r. w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie.

- liczne omyłki, przekreślenia, opuszczenia, poprawki, bez ozdób i miniatur, w zakresie du-żych liter duża swoboda (iesus, maria).

- język i pisownia niejednolite: formy nowsze zmieszane ze starszymi, dowolność i niekon-sekwencja; słowa rzadkie.

- jedyny polski zabytek średniowieczny wart „czytania”, pierwszy polski romans duchowny.

- znaczenie: walory literackie, językowe i dokumentalne polskiej kultury średniowiecznej (charakter i umysłowość epoki, psychologia ówczesnego czytelnika, jego poglądy na świat, tęsknoty etc.), duża samodzielność kompozycji, zalety narracyjne; elementy innych ksiąg.

- brak średniowiecznych schematyzmów i alegoryzmów – księga naiwna i prosta, żywa i sugestywna, obrazowa i bardzo ludzka.

- opowiadane sprawy modelowane według człowieka i według życia – wzór życia bierze górę nad wzorami literackimi, antropomorfizm i humanizm, polegający na transponowaniu stosunków i spraw autorowi współczesnych na stosunki ludzkie w czasach Zbawiciela  żywy, bliski i swojski charakter.

- istnieje wzór literacki „Rozmyślań”, ale polskie mówią o uczuciach, przeżyciach człowie-ka, np. obrazki z życia Maryi i Józefa, dorastanie Jezusa.

- wzorce: „Vita metrica”, Comestor (Manducator – Pożeracz ksiąg), ewangelie kanoniczne, pasje.

- nowy, wręcz realistyczny sposób ujęcia tematu: np. reakcja Józefa, zmęczonego pocho-dem, na słowa Maryi mówiącej mu o swojej wizji.

- Józef i Maryja utrzymywali się z pracy rąk; zarobiwszy ciesiołką nieco grosza, Józef kupił zagon, orał i siał.

- opisy wyglądu Maryi i Jezusa – bardzo szczegółowe, pełne porównań.

- opowiadanie o cudach Jezusa (w czasie ucieczki do Egiptu – studnia, uzdrowienia…).

- po raz pierwszy pojawia się przyroda – nie ujęta schematycznie, lecz jako tło związane z człowiekiem i jego sprawami (np. znaki przy narodzeniu Chrystusa i Marii); często przyro-da łączy się w cudownością.

- wspaniała w bogatej zawartości treściowej i kompozycyjnej fikcja literacka: bywa bujna, pełna rozmachu, zwłaszcza w częściach początkowych, słabsze w części dalszej, pasyj-nej (więcej schematyczności, alegoryzmu, dogmatyzmu, narracja przeistacza się nieraz w traktaty i dysputy teologiczne).

- dobra, czysta, wolna niemal zupełnie od obcych domieszek polszczyzna; styl oryginalny; umiejętność żywego, obrazowego przedstawiania rzeczy; zmysł kompozycyjny – zdol-ność samodzielnego układania całości z różnych źródeł kanonicznych i apokryficznych.

- włączenie całych ustępów ewangelicznych – cenne: zastępują zaginione przekłady ewan-gelii z XV wieku.

- znany i rozpowszechniony tekst.

- inne apokryfy:

- List Lentulusa do senatu rzymskiego z opisem postaci Chrystusa – rozpowszechniony w różnych literaturach europejskich, połowa XV wieku.

- Wyrok Piłata – koniec XV wieku.

- Widzenie św. Pawła – początek XVI wieku.

- List ręką Boga pisany – 1521r.

- Kazania Magistra Jana z Szamotuł Paterka.

- Jan Paterek – studia w Krakowie, został bakałarzem, magistrem artystów i doktorem pra-wa kanonicznego; krótki pobyt w zakonie bernardynów (stąd przydomek Paterek), praca nauczycielska i duszpasterska, w 1519 r. na tle sporu o dziesięciny zabity przez szlachci-ca Rusockiego.

- idealny obraz Matki Boskiej, bardzo szczegółowy i wielostronny (wzrost, oczy, brwi, nos, włosy, czoło, usta, wargi, zęby, ręce, chód i usposobienie).

- spisane między 1506 a 1518 r., zachowane w Toruniu.

- opracowanie w duchu średniowiecznym, w dużym stopniu – charakter traktatów budują-cych i polemicznych, przypominają pobożne medytacje, przeniknięte żywiołem apokryfi-cznym.

- język czysty, gładki, swobodny, giętki, brak obcych naleciałości; styl poważny, harmonizu-je z treścią; figury retoryczne rzadkie, częste przykłady historyczne i anegdoty ożywiające wykład.

- kult maryjny.

- Kodeks Wawrzyńca z Łaska.

- rękopis z 1544 r., obecnie w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie.

- Wawrzyniec to tylko kopista, nie autor.

- błędy (wynikające z niezrozumienia), omyłki.

- kompilacja, źródła łacińskie, niejednolity język, pismo duże, wyraźne, staranne, jednym ciągiem, uczuciowość, fantazja.

- w skład kodeksu wchodzą trzy oddzielne dzieła:

- Sprawa chędoga o męce Pana Chrystusowej – pasja polska, opowieść o Męce Pań-skiej splata się z nabożnym rozmyślaniem, modlitwami, licznymi wywodami teologicz-nymi; pierwiastek legendowy i apokryficzny, w pewnych partiach – żywioł liryczny (płacz i skargi Matki Boskiej); opowieść prosta i naiwna, niekiedy rozwlekła i nużąca (powtórzenia szczegółów); wyczuwalna łacina (źródło, w budowie zdań, frazeologii, słownictwie); najlepsze partie – skargi i żale Matki Boskiej – szczerość i siła uczucia; realizm, prawda ogólnoludzka, rzewność nastroju (niepokój Marii, oczekującej Syna; ból na widok Jego udręczeń, rozpacz u stóp krzyża), analogia wobec „Rozmyślań przemyskich” (tożsamość materiału i podobne źródła – może nawet wspólne, zaginio-ne źródło staropolskie?).

- Ewangelia Nikodema (obejmuje Akty Piłatowe i Zstąpienie do piekieł) – źródłem inku-nabuł łaciński (niemal dosłowna zgodność; skróty); bardzo popularna w średniowie-czu.

- Historia Trzech Króli – polski przekład łacińskiej, bardzo popularnej, legendy średnio-wiecznej, „Historia Trium Regum”; mechaniczność przekładu (wyrazy łacińskie), błędy w zakresie języka i składni, kakografia kopisty – bez łaciny niekiedy niezrozumiałe, rozwlekłość opowiadania, brak samodzielności i swobody, brak poczucia językowego, temat ciekawy, egzotyczny, a polskie ciężkie ujęcie, zawiłość, niepoczytność.

Piśmiennictwo świeckie.

VII. Powieść historyczna.

- „Dzieje rzymskie” (Gesta Romanorum) – znane w całej Europie, w Polsce – początkowo od-pisy łacińskie, potem polskie; księga dla kaznodziejów nieoceniona – przykłady i anegdoty, ożywienie wykładu.

- Historia Aleksandra (Aleksandreida) – słynna w całej Europie, zachowana w wersji polskiej w rękopisie spisanym w 1510 r., przekład niewolniczy, dosłowny, niedbały i mechaniczny, bez pomocy tekstu łacińskiego niezrozumiały, mimo ciekawej tematyki nieczytany (wykonanie), rękopis zalegał w bibliotece, „Historia” ożyła dopiero w druku.

VIII. Pisma historyczne i polityczne.

- Pamiętniki Janczara (Kronika turecka).

- XV wiek.

- autor Serb Konstanty Michałowicz z Ostrowicy, Bośniak, janczar w wojsku tureckim, w czasie walk dostał się w niewolę chrześcijan, spisał pamiętnik.

- utwór jednolity w koncepcji, konsekwentny w wykonaniu i budowie, interesujący i barwny obraz ówczesnych wydarzeń, wiadomości o Turkach, ich organizacji państwowej i wojs-kowej, sztuce wojennej i obyczajach.

- oryginał serbski zaginął, dzieło zachowało się w licznych i wczesnych przekładach na ję-zyki: polski, czeski i łaciński.

- lektura polityczna, hetmanów, dyplomatów, po wyjściu z druku – szerokie kręgi czytelni-cze.

- dzieło żywe w języku polskim, uchronione od zapomnienia.

IX. Zabytki prawne.

- znaczenie nie literackie, lecz językowe, prawnicze i obyczajowe.

- najstarsze: roty sądowe – formuły przysiąg, wpisywane po polsku do łacińskich ksiąg praw-niczych (przysięga to dowód podstawowy, nie chciano zniekształcać na łacinę), zeznania stron, etc.

- najdawniejsze znajdują się w rękopisie wielkopolskim z XIV wieku: poznańskie i sieradz-kie (późniejsze małopolskie i mazowieckie-warszawskie).

- za formułami kryją się dawne stosunki międzyludzkie: „Mirosław zabił Jana, iż mu odpo-wiadał i kradł ji”; Maciek „nie ukradł Wojnowy krowy, ale ją znalazł”.

- ustawy i statuty – najstarsze przekłady rękopiśmiennych łacińskich kodeksów (spisane za Kazimierza Wielkiego):

- Kodeks świętosławowy.

- Kodeks Działyńskich.

- Kodeks dzikowski…

- tzw. ortyle magdeburskie - orzeczenia, porady, wyjaśnienia prawne, po które miasta pol-skie, osadzone na prawie niemieckim, zwracały się do sądu w Magdeburgu; spisane w języku niemieckim, zbierane w osobne całości, w miarę polszczenia się miast – tłumaczone w XV wieku na język łaciński i polski.

X. Proza okolicznościowa.

- listy miłosne – niewiele zachowanych, odmienne warunki niż na zachodzie Europy (brak in-stytucji rycerstwa w pojęciu zachodnim).

- prozaiczne listy z XV wieku – charakter raczej wzorów i schematycznie ułożonych ćwi-czeń żakowskich niż listów oryginalnych.

- najstarszy – „Ad dilectam” (tj. „Do ukochanej”), „dany w Szamotulech we jśrodę”; zapisa-ny w retoryce łacińskiej Marcina z Międzyrzecza z lat 1426-1429 (rękopis Biblioteki Jagie-llońskiej); rozpoczyna się deklaracją wstępną i zapewnieniem panny o służbie „ustawicz-nej, doskonałej”; list pożegnalny: młodzieniec, zmuszony „precz jechać”, wspomina roz-stanie, prosi o pamięć i miłość; dowód wierności: miał okazję miłować „krasną pannę”, ale pamiętał o ukochanej; prośba o dyskrecję; pozdrowienia dla matki, prawdopodobnie list rzeczywisty, który potem stał się wzorem i formułą, w odpisie został dołączony do rękopi-su retoryki; list ma charakter odmienny od ustalonych wzorów: list pożegnalny, nie – jak zazwyczaj – oświadczynowy.

- krótki list młodzieńca do kochanki z 1444 r. – „Serdeczne pokłonienie…”; forma retorycz-nej prozy rymowanej, schematyczna budowa: na początku pozdrowienie, na końcu ste-reotypowa formuła z zapewnieniem „wiernej służby”.

- list panny (rzekomo) z połowy XV wieku; schemat, elementy treściowe, styl, układ – po-krywają się z formułą listów pisanych przez kochanków do kochanek, np. ustęp opisujący urodę ideału („Ach, mój kwiatku narozkoszniejszy”, porównanie lic do białej lilii z czerwo-ną różą w środku) bardziej pasuje do opisywania kobiety, ale superlatywne zalety i po-chwały – obraz idealnego kochanka; dostosowanie listu do zbioru.

- krótki list „do Kachniczki” (ok. 1480 r.) – charakterystyczne właściwości teorii listów miłos-nych, m.in. tendencje do rymowania (eżci – boleści, udręczyła – zgasiła), urywkowy cha-rakter  brak zasadniczych elementów schematu epistolografii miłosnej.

- niemal wyłącznie treści kościelno-religijne, brak świeckiej, zaskakujące, bo u Czechów powstawała literatura zarówno duchowna, jak i świecka; brak w Polsce instytucji rycerstwa, twórcami prawie wyłącznie księża, literatura dla Boga.

* * *

TEKST

I. Modlitwy.

1. Modlitwy codzienne.

- Ojcze naszs – „Otcze nasz, jenżeś na niebiesiech, oświęć sie twe [ji]mię, przydzi twe kroles-two, bądź twa wola jako na niebie tako na ziemi, daj nam dzisia chleb nasz wszedni, otpuści nam nasze winy, jako mu otpuszczamy naszym winowatcem, a nie wodzi nas na pokuszenie, ale nas zbaw ote wszego złego. Amen”.

- Zdrowaśs – „Zdrowa Maryja, miłości pełna, Bog z tobą, błogosławiona jeś miedzy wszemi nie-wiastami, błog[o]sławion owoc żywota twego, Jezus Krystus. Amen”.

- Wierzęs – „Wierzę w Bog Otca wszemogącego, tworzyciela nieba i ziemie i we Jezu Krysta, w j[e]go syna jedynego, jen sie począł [z] Ducha Świętego, narodził sie z dziewice Maryje, mę-czon pod Poncskim Piłatem, krzyżowan, umarł, pogrzebion, szedł do piekła, wstąpił na nie-biosa, siedzi u Boga Otca na prawicy, skądże przydzie sędzić żywe i martwe. Wierzę w Świę-tego Ducha, w świętą cyrkiew i w święte obcowanie, grzechow mych rozdrzeszenie, ciała me-go s martwych wstanie a potem w ony wiekui żywot. Amen”.

2. Spowiedź powszechna.

- przeproszenie za zgrzeszenie:

- pięcioma zmysłami: „weźrzenim, słyszenim, ukuszenim, pomy-ślenim, przemówienim”.

- siedmioma grzechami: „w pyszności, w pijaństwie, w łakomstwie, w gniewie, w żarze, w zawiści, w nienawiści, nieczystotą mego żywota i we śnie, i na jawie, w lenistwie, dopu-szczenim złego, opuszczenim dobrego”.

- nie uczyniwszy miłosierdzia: „ubogiego łacznego nie nakarmił ani napoił”…

- wystąpieniem przeciwko Dekalogowi.

3. Salve Regina.

- „Zdrowa, krolewno, matko miłosierdzia, żywot, słodkości i nadzieja nasza zdrowa! K Tobie wołamy wypowiednicy, synowie Jewini”…

4. Książeczka Nawojki.

- prośba o błogosławieństwo i pomoc w ustrzeżeniu się od zła i grzechów.

II. Kazania.

5. Kazania świętokrzyskie.

- Kazanie 1. Na dzień św. Michała – o aniołach Bożych.

- Kazanie 2. Na dzień św. Katarzynys – Bóg wzywa do siebie ludzi, każe im wstać i iść za nim, woła każdego: grzesznego, siedzącego, umarłego, leżącego…

- Kazanie 3. Na dzień św. Mikołaja – całość: „[…]Tymi słowy mędrzec fali świętego Nikołaja [z sk]utka dwojakiego barzo znamienitego i fali ji pirzwiej z jego […]”.

- Kazanie 4. Na dzień Bożego Narodzenias – o narodzeniu Jezusa, idzie Król Zbawiciel – zba-wić od śmierci, idzie ubogi – byś nie narzekała, idzie król pokorny – byś się nie pyszniła, idzie król prawdziwy – krzywdy nie wyrządził nikomu, idzie król – byś z nim na wieki królowała.

- Kazanie 5. Na święto Trzech Króli – cytat z Mt: Gdzie jest nowo narodzony król żydowski?

- Kazanie 6. Na Gromniczną – Symeon: widziały oczy moje zbawienie Twoje.

6. Kazania gnieźnieńskie.

- Kazanie 1. Na Boże Narodzenies – gdy królowi urodzi się syn, po państwie biegają posłowie, gdy narodził się Chrystus, aniołowie śpiewali, okoliczności narodzin, Chrystus światłością.

- Kazanie 3. O św. Janie Chrzcicielu – nie szukajmy na świecie chwały, lecz oddajmy cześć Bogu, okoliczności poczęcia i narodzin Jana Chrzciciela.

- Kazanie 5. O św. Wawrzyńcu – dla Boga bardziej liczy się wiara niż dary, gdy je stracimy, mamy się nie buntować, lecz starać się być świętymi.

- Kazanie 6. O św. Bartłomieju – abyśmy zrzucili z siebie odzienie = grzechy.

7. Kazanie na dzień Wszech Świętych (Kazanie praskie).

- Mat. V – fragment z Ewangelii, błogosławieni ubodzy, niewinni, oczyszczeni z grzechów, w Panu spokój i miłość, droga ku zbawieniu.

III. Psałterze.

8. Psałterz floriański.

- psalm 2s – próżne knowania czlowieka przeciw Bogu, od Boga dana królom władza, mają się bać i szanować Go.

- psalm 3 – Dawid zmuszony uciekać przed synem, Absalomem, zawsze, o cokolwiek Dawid prosił Boga, Ten mu to darował, teraz Dawid prosi o obronę.

- psalm 10 – prośba o wsparcie i odwrócenie niełaski, człowiek bez Boga nic nie znaczy.

- psalm 102 – prośba o pomoc i oddalenie gniewu.

- psalm 136s – wezwanie do wychwalania dobroci Pańskiej.

9. Psałterz puławski.

- psalm 4s – prośba do Boga o pomoc, do nieżyczliwych wezwanie do opamiętania się, ważne czyste sumienie, które znaczy więcej niż ofiary, pewność w Bożą opiekę.

- psalm 8 – opiewa wielkość Boga-Stworzyciela świata.

8 – 9. Psałterz floriański i puławski.



- psalm 1s – błogosławiony, który zwraca swe myśli ku Bogu, sprawiedliwi będą obronieni, źli ludzie potępieni.

- psalm 6 – prośba o zmiłowanie.

- psalm 50 – przymierze z Bogiem.

IV. Biblia.

10. Biblia królowej Zofii.

- Genesiss – stworzenie świata i człowieka w ciągu sześciu dni.

- Exodus XII – plagi egipskie i wyjście Izraelitów do Kanaanu.

- Rut I – Noemi i jej synowe, Orfa i Rut, ta druga towarzyszy Noemi w powrocie do Izraelitów.

- Tobias XI – Tobiasz uzdrawia za pomocą Boga i aniołów niewidomego ojca.

V. Legendy.

11. Żywot św. Błażeja.

- Is – Błażej na prośbę Chrystusa składa Mu ofiarę, uzdrawia umierające dziecko.

- IIs – rozgniewawszy sędziego, Błażej zostaje zbity i wtrącony do ciemnicy.

- III – niewiasty udały, że chcą obmyć zabrudzone pogańskie obrazy, i utopiły je, sędzia skazać je na męki.

- IV – dalsze męki niewiast, skazanie ich na śmierć, modlitwy do Boga, przyprowadzenie przed sędziego Błażeja, który się nie boi.

VI. Apokryfy.

12. Rozmyślanie przemyskie.

- Z księgi pierwszej. O życiu Maryi przy świątyni:

- 12s – o nabożnych dziewicach przebywających koło kościoła, w którym przebywała Mary-ja.

- spośród tych nabożnych dziewic cnotami wybiła się Maryja; „uciecha anielska” Maryi; opis urody Maryi; jej niechęć do małżeństwa; zdziwienie biskupów i książąt.

- Z księgi drugiej. Prolog – zwiastowanie – o młodości Zbawicielowej.

- o życiu Maryi.

- zwiastowanie; poczęcie Jezusa; „zakłopotanie” Józefa; dowód niewinności Maryi.

- narodzenie Jezusa; cuda przy Jego narodzinach; przybycie Trzech Króli.

- ucieczka do Egiptu; cuda; atak smoków; uczynienie studni palcem; oddanie chwały Jezu-sowi przez zwierzęta i drzewa; siedem lat spędzili w Egipcie.

- powrót do żydowskiej ziemi; śmierdzące ziele; naprawa rozbitych dzbanów; noszenie og-nia w ubraniu; wskrzeszenie „zdechłego” dziecięcia; przedłużenie drewna Józefowi; za-wieszanie dzbana na promieniu słonecznym.

- Jezus idzie do szkoły; uczynienie z gliny ptaszków; uratowanie osad przed lwami; wzra-stanie w nauce.

- wyprawa do Jeruzalem, gdy Jezus miał 12 lat; rozmowa z Matką (nauka katechetyczna).

- list króla Abagara do Jezu Krysta z prośbą o ozdrowienie; odpowiedź Jezusa.

- Nauki i cuda Jezusa.

- uzdrowienia w Galilei; sen w łodzi silnie „lelejącej” przez wiatr; Weronika i jej chusta; ura-towanie Piotra od utonięcia; nakarmienie ludzi chlebem i rybami; przypowieść o gospoda-rzu, robotnikach i winnicy.

- narada Żydów i biskupów o umęczeniu Jezusa; przybycie Jezusa do Jeruzalem, wygna-nie kupców ze świątyni; przypowieść o ojcu i dwóch synach, leniwym i pracowitym; Jezus ujęty przez służących księcia żydowskiego; Maria Magdalena prosi Jezusa, by pozostał w Betanii i nie szedł teraz do Jeruzalem; Maryja Go prosi trzykrotnie i trzykrotnie On jej od-powiada przecząco; apostołowie wstawiają się za Maryją u Jezusa; Jezus poleca Maryję Marii Magdalenie, Marcie i „jinem paniam”; zdrada Judasza; Wieczernik.

- Męka Pańska w Ogrojcu – ujęcie Jezusa.

- Jezus w Ogrójcu; Judasz poszukuje Jezusa w Jego domu; Jezus odprowadza na bok Piotra, Jakuba i Jana; modlitwa Jezusa; ukazanie się Gabriela; Jezus upomina aposto-łów; św. Biernat upomina, by się modlić przeciw złu; Bóg ukazuje się Jezusowi; zaśnięcie apostołów.

- Judasz przybywa do Ogrójca; jego pocałowanie; Piotr ucina ucho Malkuszowi; znieważe-nie Jezusa; ujęcie Jezusa; Jezus związany żelaznymi „wrzeciądzmi” (łańcuchami).

- Przed Annaszem, Kajifaszem i Piłatem.

- u Annasza.

- u Kajfasza.

- Żydzi żądają śmierci Jezusa; znieważanie i opluwanie Jezusa; biczowanie potajemne w kościele; list Jana do Marii Magdaleny; Maryja wypytuje Jana, co się dzieje z Jezusem; Maryja wraz z innymi paniami wybiera się do Jeruzalem; Maryja prosi Żydów, by nie mę-czyli jej syna.

- u Piłata; cierpienie Matki Boskiej; mieszczki pocieszają Maryję; Piłat pyta Żydów, kogo ma skazać; Piłat karze posłańca, który oddał cześć Jezusowi; Maryja widzi oplutego Je-zusa; Judasz zwraca pieniądze; samobójstwo Judasza; Piłat wypytuje Jezusa; Herod wy-pytuje Jezusa; Herod naśmiewa się z Jezusa; Barabasz puszczony wolno, Jezus skaza-ny.

- Jezus nago przed ludem; przywiązany „twardo ku słupowi”; biczowanie; Maryja widzi to i bardzo cierpi.

13. Kazania Jana z Szamotuł Paterka.

- opis urody Maryi.

14. Sprawa chędoga o męce Pana Chrystusowej.

- przybycie na „Galgatę”; rozdzielone szaty Jezusa; przybicie Jezusa do krzyża, cierpienie i omdlenie Maryi; ofiarowanie Matki Janowi; dwaj łotrzy; śmierć Jezusa.

15. Historia Trzech Króli.

- przybycie królów z Indyjej, Parsyjej i Kaldejej.

VII. Powieść historyczna.

16. Historia Aleksandra Wielkiego.

- I. List posłany Aleksandrowi od Daryjusza – Aleksander nigdy nie dorówna Persom, więc le-piej by było, żeby ich nie drażnił.

- II. Odpowiedzenie dał Aleksander Daryjuszowi – ostrzeżeni przed przyjściem Aleksandra, któremu pomagają bogowie.

- III. Jako gdy Aleksander przyszedł do ostatecznych indyskich, gdzie nalazł słonie, które uga-niał – Aleksander odstraszył słonie „skrzytaniem” wieprzów i trąbieniem.

- IV. Jako gdy Aleksander nalazł żonki brodate – żyją w lesie i żywią się zwierzętami.

- V. Jako gdy Aleksander nalazł ludzie i żonki nago chodząc – ciała mają kosmate jak zwierzę-ta, zabicie rinocefalusów (nosorożców), burza.

- VI. Jako gdy Aleksander nalazł ludzie wielkie jakoby obrzymowie – leśni ludzie uciekli, gdy usłyszeli ludzki głos, Aleksander i jego wojsko pobili ich.

- VII. Jako gdy Aleksander nalazł drzewa, które się rodzili z słońcem – i zachodziły wraz ze słońcem, zdechł rycerz, którego Aleksander posłał po gałązkę z takiego drzewa, nikt do roś-liny tej nie może się zbliżać.

VIII. Pisma historyczne i polityczne.

17. Kronika turecka Konstantego z Ostrowicy.

- rozdział XL: O bitwie i o szykowaniu tureckiem – cesarz walczy między dworzanami, piechota po prawej ręce cesarza, za nimi są wielbłądy i konni, chorągwie, bitwa z „krześcijanami”.

IX. Zabytki prawne.

18. Roty przysiąg.

- roty poznańskie:

- 1386 – 1397.

- 1390 – „Ta krowa, czso Czestkowi ukradziona,tej Jakusz użytk[a] nie ma” (nie używa, nie ma użytkowania).

- roty krakowskie:

- 1398-1399.

- 1399 – „Jakosmy przy tem byli, gdzie Maciek dał Lenartowej dwa policzki i krwawił ją”.

- zapiski i roty polskie z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej:

- 1417-1428.

- „Jako mnie Jan uranił samotrzeć” (we trzech).

- „Jako mnie Włodek winowat XX grosz”.

19. Statuty i ustawy.

- z kodeksu świętosławskiego. 1449 r.

- I. O głupiem braniu rzeczy cudzych – Jidzik zasnął na drodze, Falek zabrał mu miecz i to-bołę, w której były trzy skoćce groszow; miecz i tobołę oddał, ale bez pieniędzy, ukarany.

- II. O ukąszeniu psiem – Jidzik skarży, że pies Falka ugryzł go, bo Falek szczuł zwierzę, ale Jidzik nie mógł tego udowodnić.

- III. O przyczynie uranienia – Jidzik skarży Falka, że w czasie zwady zgasił świeczkę i Ji-dzik nie wie, kto go zranił.

- IV. Kostek nie mają jigrać na zakład.

- z kodeksu Działyńskich.

- V. Pożeżca (podpalacz) ma być spalon.

- z kodeksu dzikowskiego. 1501 r.

- VI. O mężobojstwie statut i o ochromieniu – gdy ktoś zabije rycerza, ma zapłacić 30 grzy-wien, gdy go zrani – 15…, za zabicie kmiecia płaci się 6 grzywien (3 dla żony, 3 dla pa-na)…

X. Proza okolicznościowa.

20. Listy miłosne.

- I. List z 1429 r.

- II. List z 1444 r.

- III. List panny z roku ok. 1450

- IV. List z 1480 r.

21. Testament o skarbie zakopanym z 1455 r.

- autor: Piotr Wydżga.

- z Torunia jedźcie do Krakowa, stamtąd do Nowego Sądcza, do Starego Miasta, do Rytra, pod tym grodem są karczma, młyn i rzeka Roztoka, trzeba pożeglować rzeka, dopłyniecie do łącz-ki, tam jest jaskinia, tam znajdziesz kaganiec i miskę, pomódl się do Boga, nie zapomnij o du-szy zmarłego, „jest dobro jako groch i jako siemię, a rzadko jako bob. A to Panu Bogu pole-cam”.