Aron Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej,

przeł. Józef Dancygier, Warszawa 1976.

1. Wstęp. „Obraz świata” człowieka średniowiecznego.

- spaczone wyobrażenie na temat średniowiecza – niemal synonim wszelkiej ciemnoty.

- ukształtowały się zalążki współczesnych narodowości europejskich.

- dominują: żywoty świętych, w architekturze – katedry, obrazy religijne.

- wiara w jedność wszechświata, brak zróżnicowania.

- matematyka była językiem myśli estetycznej i sakralnej, symbole matematyczne = teologicz-ne.

- ubóstwo interpretowano jako stanowoprawny podział społeczeństwa lub jako stan wybrany „biedacy Chrystusowi”.

- polisemantyczność języka średniowiecznego.

- 2 modele świata: barbarzyński i późniejszy chrześcijański.

- przedstawiony tu model kultury jest raczej postacią idealną, a nie odtworzeniem rzeczywisto-ści.

2. Czasowo-przestrzenne wyobrażenia średniowiecza.

- przestrzeń trójwymiarowa, geometryczna, rozległa forma, która pozwala się dzielić na wy-mierne odcinki.

- czas to czyste trwanie, nieodwracalna konsekwencja przepływania zdarzeń.

- współcześnie czas jest bardzo wysoko ceniony, a przestrzeń się kurczy.

- wzrost znaczenia ludności miejskiej w późnym średniowieczu stanowi przełom, od epoki bi-blijnej do epoki kupców (zmienia się rytm życia).

- w starożytności, obok linearnego pojęcia czasu, dominował czas cykliczny, w renesansie jest już inaczej. Średniowiecze stanowi pewną wyrwę w wiedzy.

3. Makrokosmos i mikrokosmos.

- dominował sposób widzenia świata właściwy rolnikowi, widział w przyrodzie integralną część siebie.

- rzadkie kontakty między osadami, krajobraz leśny, rozbójnicy, dzikie zwierzęta, niebezpiecz-ne podróżowanie (rozbójnicy) i długotrwałe (stan dróg i środków lokomocji), ludność wiejska – karczowanie lasów, wypalanie.

- uzależnienie barbarzyńców od przyrody, nie umieli oddzielić siebie od natury: świat oznacza-no elementami ciała: głowa – niebo, palce – gałęzie itp.

- własność ziemi była cechą osoby władającej – imię + nazwa dworu w którym mieszka.

- w średniowieczu mierzono przyrodę swoim ciałem, np. stopą, miara związana z określoną działką i z uprawiającym.

- upersonifikowana Natura służebnicą Boga, „Wielkie skupisko symboli”, porządek świata (mu-zyka, polityka, sztuka, nauka), religijno-moralna interpretacja świata, teocentryczny obraz świata.

- stosunek do przyrody jak do podmiotu, a nie przedmiotu.

- świat jest dualistyczny, civitas Dei i civitas terrena (w kierunku diaboli).

- mikro- i makrokosmos leżą u samych podstaw średniowiecznej symboliki.

- porządek świata rozciągano też na politykę, państwo było organizmem, a obywatele jego członkami.

- średniowieczni nie kontemplowali przyrody, bo byli skupieni na Bogu.

- symbolem wszechświata była katedra .

- osiągnięcie świętości pojmowano jako przejście przez drabinę 9 albo do nieba, albo do piekła

- podwajanie świata przez symbole.

- kosmos neoplatońskiego chrześcijaństwa jest zhierarchizowany i stopniowany.

4. „Cóż to jest…czas?”

- w społeczeństwach agrarnych czas określano przeważnie zgodnie z rytmem pracy rolnika.

- w świecie barbarzyńców ważny był kult przodków.

- początkowo czas to ruch okrężny (powtarzalność), a nie linearne ukształtowanie; przeszłość odradzała się w człowieku.

- czas rolniczy był w okresie chrześcijańskim czasem liturgicznym.

- życie regulowano biciem dzwonów kościelnych.

- doba podzielona na godziny dnia i nocy (różnie latem i zimą), instrumenty do mierzenia czasu pojawiają się po XIV w., zegary słoneczne, piaskowe lub wodne, przeważnie kalendarze rolni-cze.

- historia jest historią starych feudalnych rodów i dynastii.

- zainteresowanie dla chronologii (roczniki, chronografie…), „sens historii tkwi w odkrywaniu Boga”, cykliczność czasu – własność Boga, nie oszczędza się czasu wolnego, dla kupców czas jest miernikiem pracy, zegar mechaniczny pojawia się pod koniec XIII w., XIV/XV w. wie-że ratuszowe.

- po zerwaniu z cyklicznością przeżywali czas jako proces eschatologiczny.

- czas wektorowy, linearny, nieodwracalny.

- czas antropologiczny, wg św. Augustyna to wewnętrzna rzeczywistość i tylko duch może jej doznawać.

- św. Augustyn przekształcił pojęcie czasu w wewnętrzny stan człowieka, pesymizm z przemi-jania życia + optymizm z nadzieją na niebiańską szczęśliwość.

- według Arystotelesa czas jest miarą ruchu.

- Tomasz z Akwinu: zbawienie wieczne dokonuje się w toku procesu historycznego.

- według Augustyna historia zna 6 epok: od Adama do potopu, do Abrahama, do Dawida, do niewoli babilońskiej, do narodzenia Chrystusa, do końca świata.

 Podobnie w życiu człowieka: niemowlęctwo, dzieciństwo, wiek pacholęcy, młodość, dojrza-łość, starość.

- strach przed końcem świata.

- świat jest stabilny, nie postrzegano go w ruchu.

- miasto – nowy stosunek do czasu, wymyka się on z rąk kleru, po raz pierwszy czas stał się całkowicie prostą linią.

5. Na prawie państwo stoi.

- prawo zwyczajowe, określany status jednostki, stan idealny w przeszłości, prawa odwieczne (autorytet), niezmienne.

- człowiek nie jest postawiony przed wyborem. Wystarczy, że stosuje się do zasad religii, pra-wa i etyki.

- światem rządzi Bóg, ciałem dusza, a państwem władca.

- dokument nabierał urzędowej mocy tylko poprzez magiczny obrzęd.

6. Średniowieczne wyobrażenie o bogactwie i pracy.

- dla starożytnych praca była hańbą, np. Syzyfowa praca – kara, w chrześcijaństwie „kto nie pracuje, ten nie je”.

6. 1. Dar wymaga odwzajemnienia.

- u barbarzyńców brak podarków, tylko wymiana, złoto i srebro miało moc.

- gościnność i hojność (nawet przesada), ważność uczty.

- praca rodzi własność.

6. 2. Grzech chciwości.

- chciwość ludzi doprowadziła do własności prywatnej – pierwsi ludzie nie znali pracy.

- ubóstwo cnotą w chrześcijaństwie.

- być pobożnym = być ubogim, kult biedaka, żebraka.

6. 3. „Służyć” i „rozdawać”.

- u feudałów liczyła się hojność, im więcej poddanych, tym większa potęga.

6. 4. Praca – przekleństwo czy zbawienie?

- bezczynność była złem, liczyła się praca ku chwale Boga, potępienie lichwiarstwa.

- decydujący był cel, dla którego człowiek pracował, teologowie cenili aspekt wychowawczy.

- nie dla bogactwa, ważność pracy umysłowej, praca stała się powołaniem pod koniec średnio-wiecza.

- potem teologia pracy (Bóg był pierwszym robotnikiem).

- pieniądze są złe, jeśli rodzą chciwość.

6. 5. Bóg i mamona.

- konieczny handel w społeczeństwie.

- potępienie lichwiarstwa.

7. Zakończenie. W poszukiwaniu osobowości człowieka

- skoro regulującą zasadą średniowiecznego świata jest Bóg, to wszystkie jego części nabie-rają zabarwienia etycznego.

- czas i przestrzeń są uświęcone.

- prawo jest moralnie solidne, praca jest karą za grzech lub narzędziem zbawienia.

- symbolizm i alegoryczność.

- najbardziej znanym przykładem średniowiecznej mistyki liczb jest „Boska komedia” Dantego i liczby 3, 9, 33.

- świat to napisana Boską ręką księga, w której każda istota jest słowem, pełnym ukrytego sen-su.

- rola społeczna = powołanie.

- ukierunkowanie na powszechność, typowość, uniwersalia, dekonkretyzację przeciwstawiało się uformowaniu jednostki, brak świadomości jednostki.