Średniowieczna pieśń religijna polska,

oprac. Mirosław Korolko, wyd. 2 zm., BN I 65, 1980.

WSTĘP

I. Geneza pieśni religijnych w językach narodowych.

- wierszowane utwory słowno-muzyczne wyrażające treści religijne od początku chrześcijań-stwa (przejęte z innych kultur) ściśle związane z obrzędami i liturgią.

- podstawowym gatunkiem – hymn (uroczysta i podniosła pieśń pochwalna).

- Hilary z Poitiers (IV w.), Ambroży (IV w.), Aureliusz Prudencjusz Klemens (IV/V w.).

- pieśniarstwo kościelne: liturgiczne i pozaliturgiczne (paraliturgiczne).

- u ludów romańskich małe zapotrzebowanie na pieśni w językach narodowych (zbliżenie do łaciny).

- tropy we Francji i Germanii.

- w Niemczech: Kirleis, Leise i Rufe.

- na Słowiańszczyźnie – Kyrie eleison  krlesu, do Polski „kierlesz”.

II. U źródeł pieśni religijnej w języku polskim.

- pierwszy śpiew w Polsce łaciński śpiew gregoriański.

- mały udział ludności w nabożeństwach.

- raczej kultura ustna, tylko wyjątkowo spisywano dokumenty.

- dopiero w XII w. udokumentowane istnienie utworów religijnych w języku polskim.

- przed XIV w. recytowane modlitwy  śpiew.

III. Społeczno-kulturowe uwarunkowania rozwoju średniowiecznej pieśni religijnej w języku polskim.

- XII i XIII w. dochodzi do głosu religijność masowa.

- duży wkład zakonu franciszkańskiego w rozwój pieśni ludowych (zwłaszcza upodobanie so-bie obrazu Matki pod krzyżem).

- XVI w. bł. Ładysław z Gielniowa („Żołtarz”, szereg pieśni o Męce Pańskiej i Matce Boskiej).

- śpiewanie pieśni po kazaniu zamiast psalmów łacińskich.

- działalność tercjarzy i świeckich bractw kościelnych.

- XIV i XV w. zmiany ekonomiczno-społeczne: wojny (np. 100-letnia), konflikt chłopów i panów, epidemie, głód ( biczownicy, doloryzm – klęski społeczne ujmowane w kategorii religijnej + patos.

- waganci XIII w. (trubadurzy, w Polsce przeważnie zubożali żacy).

- dramat liturgiczny i misteria religijne (największy rozwój XII i XIII w.).

IV. Główne formy gatunkowe średniowiecznej pieśni religijnej w języku polskim.

- tropy: uzupełniają główne teksty liturgiczne.

- Bogurodzica – konglomerat tropów pochodzących z różnych czasów, trzy części – 1. najstarsza XIII w., 2. pieśń wielkanocna, 3. pieśń pasyjna, hymn państwowy (1 i 2 część w XIV w., a 3. przez XV i XVI w., modlitwa za króla).

- tropy wielkanocne:

- Chrystus z martwych wstał jest – ok. XIII w., pod wpływem pieśni niemieckiej, od-działywanie czeskiego, od połowy XV w. dodano 2. i następne zwrotki, ruchomy zestaw tropów, dostosowany do zwyczajów i praktyk poszczególnych regionów, ostatnia, 7., zwrotka na wzór łaciński, wykonywane na przemian.

- Przez twe z martwy wstanie – XIV w., brak wzorów łacińskich, niemieckich i czes-kich, równocześnie z pieśnią wielkanocną Bogurodzicy lub wcześniej, wymienny człon „z martwy wstanie” na „Wniebowstąpienie” i „Ducha zesłanie”.

- Wesoły nam dzień nastał – parafraza łacińskiego tropu i XIV-wiecznej pieśni nie-mieckiej i czeskiej, ok. XV w.

- sekwencje: najbardziej rozwinięty rodzaj tropów, samodzielne utwory, pieśni pochwalne na cześć święta, wezwanie do uczczenia ( modlitwa), zachowanych 6 z setek.

- Żale Matki Boskiej pod krzyżem – wywodzi się z wielkopiątkowych dramatów liturgicz-nych i misteriów pasyjnych, prawdopodobnie fragment widowiska pasyjnego, kunsztowna kompozycja i ludowa prostota, najwybitniejszy utwór polskiej liryki średniowiecznej.

- Posłał przez anjoły – łacińska XII w., polska połowa XV w. na święto Zwiastowania do mszy roratniej, bracia „roratyści” śpiewali ją przez cały rok.

- łacińska „Grates nunc omnes” – niedokładny polski przekład, rozszerzony ok. XV w. „Dziękujmy wszyćcy” i dokładny krótki „Dzięki już wszytcy oddajmy Panu Bogu” XVI w.

- Przydzi, Duchu Święty, k nam – XVI w., przekład łacińskiej sekwencji z XII w., na Zie-lone Świątki.

- hymny procesyjne: pieśni na cześć Boga, według ustalonych wzorów metrycznych, z trady-cji antycznej, ścisłe kanony stylistyczno-językowe, najczęściej fragmenty dramatów liturgicznych.

- Chwała, sława, wszelka cześć – łaciński IX w. na Niedzielę Palmową, bezpośrednie przemówienie Chrystusa Króla do Jerozolimy.

- Idą krolewskie proporce – na Niedzielę Męki Pańskiej, prototyp wielu pieśni pasyjnych – symbolika krzyża, pieśniowe odpowiedniki kulminacyjnego punktu adoracji krzyża w li-turgii Wielkiego Piątku – ostatnia strofa „O crux ave”, czyli „Bądź pozdrowion, krzyżu święty” (swobodny przekład, 2. połowa XV w.).

- Mękę Bożą spominajmy – 1. pieśń Sandomierzanina.

- Duchu Śięty, raczyż przyjdź k nam – najbardziej znany hymn, przekład „Veni, Creator Spiritus”, śpiewany podczas wielu uroczystości kościelnych.

- pieśni godzinkowe: małe oficjum (skrócony brewiarz, zawierający modlitwy dla osób świe-ckich) z godzinkami o Męce Pańskiej i o Najświętszej Maryi Pannie.

- Jezus Chrystus, Bóg człowiek mądrość Oćca swego” – początek XV w., najstarsza pieśń, osobliwa kompozycja: wykorzystanie „czasowych” etapów Męki Pańskiej zgodnych z Ewangelią (jutrznia – pojmanie w Ogrójcu, pryma – sąd u Piłata…, aż do komplety – złożenia do grobu), rozważania pasyjne, pieśń – opanowanie pamięciowe tekstu.

- Jezusa Judasz przedał za pieniądze nędzne – 1488 r., czysto ludowy charakter, auto-rem błogosławiony Władysław (Ładysław) z Gielniowa, 15 tematów do „rozmyślań”, odpo-wiednie modlitwy i polskie pacierz.

- Witaj gwiazdo morska – hymn maryjny, początkowo w tzw. małym oficjum o Najświęt-szej Maryi Pannie, potem się usamodzielnił, przekład z łacińskiego wczesnośredniowiecz-nego „Ave maris stella”, pierwszy przekład niedokładny „Zdawać, gwiazdo morska”, drugi dokładny.

- wierszowane historie biblijne i apokryficzne: traktaty teologiczne, symbioza metod rozumo-wania i odczuwania.

- Kwiatek czysty, smutnego serca – wymyślne alegorie, nazwy z zielników i bestiariu-szy.

- historie mające skłonić do rozważań nad Męką Pańską, współczucia i naśladowania, np. Rozmyślania przemyskie (XV w.), Żywot Pana Jezu Krysta, Rozmyślania dominikań-skie (XVI w.);

- ich odpowiednikiem w muzyce były pieśni wielkopostno-pokutne:

- „Daj nam, Chryste, wspomożenie” i „Płaczy dzisia, duszo wszelka” – dolo-ryzm.

- Wspominając Boże słowa – akcent na szczególną rolę Maryi.

- Anna, niewiasta niepłodna – zdarzenia z życia Matki Boskiej, częściowo wy-myślone, abecedariusz, Błogosławiony Ładysław z Gielniowa.

- Nasz Zbawiciel, Pan Bóg Wszechmogący – pieśń misteryjna w widowiskach religijnych, zstąpienie Jezusa do otchłani po zmartwychwstaniu, pomieszanie wąt-ków apokryficznych z ewangelicznymi, motyw rozmowy Chrystusa z Marią Mag-daleną i innymi pobożnymi niewiastami, tzw. Chrystofania (spotkanie z Matką), charakter ludowy.

- wierszowane legendy o świętych: z hagiografii, pieśni-legendy, upowszechnianie wzorów świętości i charakterystycznych dla tego okresu celów i ideałów.

- Legenda o świętym Aleksym – polska z 1454 r., syryjska V lub VI w., Rzym X w., Ale-ksy patronem ubogich, pielgrzymów, pątników i żebraków, w Polsce związany ze świętym Wojciechem, głównymi ośrodkami kultu Łęczyca i Płock.

- Legenda o świętej Dorocie – język polsko-czeski (nieumiejętność uzależnienia tłuma-czenia od czeskiego pierwowzoru).

- Pieśń-legenda o świętym Stanisławie – XV w. 3 zwrotki (całość z XVII w.), opowieść o dziejach zatargu z królem, poćwiartowaniu biskupa i jego kanonizacji, nowość dla kopisty, krótko po 1456 r. „ultra non habeo”.

- Legenda o świętym Krzysztofie.

- Legenda o świętym Jopie.

- Legenda o świętej Katarzynie – z początku XVII w.

- kolędy: z pogańskiej tradycji noworocznej (życzenia, powinszowania), w chrześcijaństwie kolęda – danina zbierana w Boże Narodzenie (XIII w.), potem pieśń na Boże Narodzenie i podar-ki za pieśni (XVI w.); powstawały w 1. połowie XV w., tłumaczenia lub przeróbki łacińskich lub czeskich; dialogi na Boże Narodzenie i misteria bożonarodzeniowe; franciszkanie jasełka (w Pol-sce od XIV w.), najstarsze kolędy to:

- Zdrow bądź, krolu anjelski – 1424 r.

- Chrystus się nam narodził – 1435 r.

- Zstałać się rzecz wielmi dziwna – przekład z czeskiego 1442 r.

- pieśni katechizmowe: wierszowane dekalogi.

- Pirzwa kaźń Tworca naszego – XV w., lekcje na niedziele i święta.

- Nie miej Boga jinego – połowa XV w., kazania niedzielne i na świętego Piotra z Miło-sławia.

- Słuchaj tego wszelika głowo – początek XVI w., franciszkanie, Ładysław z Gielniowa, przykazanie + przykład.

- wierszowane modlitwy: na przełomie XV i XVI w..

- Anjelski chlebie, powitaj – z tzw. Modlitewniku Nawojki z końca XV w., na Boże Ciało, popularne modlitwy do Matki Boskiej Bolesnej (proza rymowana, kult pięciu, siedmiu lub więcej boleści).

- pozdrowienia – np. Wszystkich członków Pana Jezusowych z 1533 r.

- pieśni do czytania: wprawki do poezji religijnej i pozakościelnej (od Odrodzenia).

V. Wersyfikacja i strofika.

- na wzorach łacińskich, nie na iloczasie (antyk).

- względna ilość zgłosek, jednostki wierszowe, sylaby, akcenty, przedziały międzywyrazowe, kombinacje barw brzmień końcówek wyrazów.

- rym zarówno w poezji, jak i w prozie.

- stopniowo wyodrębnia się refren (na początku „Alleluja” lub „Kyrie eleison”).

- najczęściej 4-wersowa strofka.

- fundament pod poezję Odrodzenia.

VI. Uwagi końcowe.

- dorobek ilościowo nie imponuje.

- materiał fragmentaryczny, w późnych odpisach, twórczość anonimowa.

TEKST (wybór)

I. Pieśni pasyjne.

- Jezu Kryste krzyżowany – odpis z początku XVI w.

- Śmierć Krystowę, śmierć swą zawżdy – przekład popularnego dwuwiersza umoralnia-jącego, autorem Jan Sandecki, 6 wersów.

- Krzyżu wierny i wyborny – przekład hymnu łacińskiego „Sław języku”, niezbyt dokład-ny.

- Wszechmogący nasz Panie, dziwnoś swój świat sprawił – o życiu Jezusa, zwiastowa-nie, narodzeniu, wjazd do Jerozolimy, zdrada Judasza, modlitwa w Ogrójcu, sąd, bi-czowanie, Droga Krzyżowa, zmartwychwstanie.

II. Pieśni wielkanocne i o Duchu Świętym.

- Bog Wszechmogący wstał z martwy <zaducy> - przekład fragmentu czeskiej pieśni wielkanocnej tłumaczonej z łaciny, zakończenie kazania wielkanocnego.

- Z śmierci wstał ninie Chrystus Pan i Chrystus Pan dzisiaj z martwych wstał – 2 prze-kłady łacińskiego tropu z XIV w., w pierwszym „Hallelujah” – jako refren, dystych.

- Anjeli słodko śpiewali – anonimowa pieśń na Wniebowstąpienie Pańskie, „Alleluja” dwa razy, cały wers refrenem.

III. Kolędy.

- Panna, panna porodziła – tzw. „Rotuła kolędowa”, czyli zbiorek łacińskich i polskich pieśni na Boże Narodzenie powstały w połowie XV w.

- Nuż wy, bielscy panowie – „Druga rotuła kolędowa”, dwie wersje, 2. z połowy XVI w.

- Zstała się nam nowina – „Trzecia rotuła kolędowa”.

- Mesyjasz, wierny Chrystus nasz – „Czwarta rotuła kolędowa”.

- Maryja, panno czysta – „Piąta rotuła kolędowa”, zakończenie całości.

- Jezu Chryste, nasza radość – prawdopodobnie na wzór czeski.

- Augustus kiedy krolował – Ładysław z Gielniowa, abecedariusz, Józef i Maryja idą do Betlejem.

- Kiedy krol Herod krolował – z zaginionego kancjonału z 1521 r., niepełny utwór, uzu-pełniony z redakcji późniejszych; o mędrcach, rzezi niewiniątek.

- Wesoły nam dzień nastał, Narodzenia – przekład łacińskiej, już na początku XV w.

- Zdrow bądź, Jezu maluśki, jużeś krol niebieski – z „Nabożnej rozmowy świętego Bier-nata – Bernarda – z Panem Jezusem, nowo narodzonym Dzieciątkiem”.

- Dziecię namilejsze, proszę cie, nie płaczy.

- Z Bożego Narodzenia – rozszerzona parafraza łacińskiej, 3-wersowy refren.

- Kolęda się z Allelują zwadziła.

IV. Pieśni Maryjne.

- Maryja, czyste dziewice – tzw. tekst preambuliczny – rymowane wezwanie do modlit-wy podczas kazania, zachęcenie do odmówienia „Zdrowaś Maria”, 1. połowa XV w.

- Radości wam powiedam – o Zwiastowaniu Najświętszej Maryi Panny, ok. 1420 r., dwie wersje.

- Mocne Boskie tajemniczości – Zwiastowanie i Nawiedzenie Najświętszej Maryi Pan-ny, w 1. połowie XV w., dwie wersje.

- Zdrowaś, krolewno wyborna – wierszowana parafraza łacińskiej antyfony „Salve Regi-na” z XI w., prawdopodobnie autorem Ładysław z Gielniowa.

- Pozdrowienie to jest pirwe – 7 radości Najświętszej Maryi Panny, XV w.: zwiastowa-nie, narodzenie Jezusa, odwiedzenie Trzech króli, szczęście ze zmartwychwstania i odwiedzin po śmierci, zesłanie Ducha Św., wniebowzięcie.

- O przenajsławniejsza panno czsyta – 2. połowa XV w., w oryginale brak podziału na wersy.

- Już się anjeli wiesielą – na Wniebowzięcie, Ładysław z Gielniowa, ukonorowanie.

- Świebodność Boga żywego – Wniebowzięcie, franciszkanin autorem.

V. Pieśni o świętych (Legendy).

VI. Pieśni różne.

- O ciało Boga żywego – na Boże Ciało, XV w., dwie wersje o różnej ilości zwrotek.

- Witaj, miły Jezu Kryste – 1. połowa XV w., przekład z czeskiej.

- Witaj, miłe, święte ciało – o Ciele Pańskim, dwie wierszowane modlitwy na Podniesie-nie.

- Jezu, Zbawicielu ludzki – Ładysław z Gielniowa, XV w., podobna do „Jezusa Judasz przedał…”, każda zwrotka zaczyna się od „Jezu”.

- Jasne Krystowo oblicze – Ładysław z Gielniowa, XV w., 27 zwrotek.

- Racz ukazać mieły Panie – XVI w., prośba o zmiłowanie.

- Jezu miły, oto ja dziś – 1501 r.

- Ten ci jest syn mój, krześcijani mili – Maryja, pieśń do czytania, Hieronim Wietor XV/XVI w., drukarz i księgarz krakowski.

- Owszejki człowiecze, posłuchaj upominania mego – Jezus, to, co w poprzednim utwo-rze, autorem może być też być bliżej nieznany Hieronim Spiczyński, który występuje w podtytule.

- Anno, matko Matki Bożej – rymowana modlitwa do św. Anny, 18 zwrotek 4-wersowych.

- Świata wszego Stworzycielu – rymowana modlitwa do 15 świętych pomocników, tj. do patronów w szczególnych potrzebach, zwanych wspomożycielami, kult piętnastu lub czternastu był bardzo popularny -–obrzędy i praktyki.

- Ma w to wierzyć człek wszelaki 0 rymowana modlitwa do Trójcy Świętej XVI w., 3 części.

VII. Dodatek. Modlitwy pisane prozą rymowaną (wybór).

- Panie miły, Boże mocny – modlitwa eucharystyczna z 2. połowy XV w., brak podziału na wersy w oryginale, od wydawcy podzielone, by uwypuklić rymy gramatyczne.

- O święty Krzyżu, bądź pozdrowion – modlitwa pasyjna z 2. połowy XV w.

- Przez twą, Najświętsza Maria, pięć boleści – późnośredniowieczny kult pasyjny, pięć boleści: 1. przepowiednia Szymona, ucieczka do Egiptu i prześladowanie Heroda; 2. zagubienie Jezusa w świątyni, gdy miał 12 lat; 3. zdrada, są, biczowanie, Droga Krzyżowa; 4. śmierć; 5. zdjęcie z krzyża; prośba o szczęście i błogosławieństwo; 7 boleści ustaliło się w XVII w.

- Maryja, Matko Boża, Panno miłościwa – początek XVI w.