Jan Ptaśnik, Kultura wieków średnich,

Warszawa 1959.

I. Kościelny system średniowieczny.

- epoka klasycznego średniowiecza: idea o państwie Bożym, cechuje ją pogarda dla świata, pobożni tęsknią za śmiercią-wybawicielką.

- asceta – bohater wojuje ze swymi namiętnościami (wzór doskonałego człowieka), ten ideał urzeczywistniał głównie stan mniszy, klasztor = ziemia obiecana.

- wyprawy krzyżowe, na ich czele duchowni, papiestwo na czele państwa chrześcijańskiego.

- Początkowo było tylko Państwo Boże (Civitas Dei), poniżony szatan stwarza na ziemi swoje państwo (Civitas Dyaboli).

- św. Augustyn.

- po odłączeniu Kościoła od państwa (1122 r.) Kościół dąży do zapanowania nad tym drugim.

- św. Tomasz.

- walka Państwa Bożego z państwem szatana: Innocenty III mówił, że Chrystus, oddając św. Piotrowi, oddał rządy nad Kościołem i państwem.

- Kościół = dusza, państwo = ciało, Kościół powinien rządzić państwem.

- ascetyczne poglądy na rodzinę i na życie rodzinne: liczy się niewinność i dziewictwo, nie mi-łość, małżeństwo nie jest grzechem, ale Kościół mniej je cenił niż życie klasztorne, poparcie białych małżeństw; nad miłością do rodziców – miłość do Chrystusa, mnich nie miał żadnych zobowiązań wobec ojczyzny i rodziców, zakaz małżeństw poza Kościołem (nie błogosławio-ne, XIII w.).

- praca jest następstwem grzechu pierworodnego, później uważana za środek chroniący przed zmysłowością i skłonnością do grzechu, praca dla korzyści – grzech.

- pierworodny grzech zrodził chciwość, a ta podział na „moje – twoje”, wezwanie do gardzenia dobrami, w zakonach brak własności prywatnej.

- ubogi – wzór Chrystusa (wizerunek, odbicie).

- rozwinęło się jałmużnictwo.

- pieniądze = towar, zakaz lichwiarstwa, pogardzanie handlem.

- Kościół bogaci się przez jałmużny.

- podstawę ustroju stanowiły prawa rzymskie i narodowościowe, prawu kościelnemu podlegało świeckie (ekskomunikowany – zakaz urzędów).

- nauka świecka – próżna i zgubna, nauka i wiedza – zależne od poglądów kościelnych.

- nauka opanowana przez duchowieństwo.

- symbolika religijna.

- przedmiotem sztuki – sceny z życia Chrystusa…, gardzono pięknością. średniowieczny Chry-stus – brzydki, cierpiący za grzechy ludzi, Matka Boska – najpiękniejsza niewiasta (piękno duszy); brak nagości.

II. Choroby religijne i społeczne.

- stopniowe wypieranie pogańskich zwyczajów: wiary w czary, gusła itp. – energiczna walka z pogaństwem – od połowy X w., powstanie inkwizycji.

- uświadomienie sobie tego, że życie na ziemi jest elementem przejściowym.

- duchowni zajmowali się astrologią i alchemią.

- ok. połowy XIV w. – „czarna śmierć” (rodzaje: atak na płuca lub wrzody).

- sekta biczowników (braci krzyżowych).

- początkowo charakter prawdziwej pobożności miały pielgrzymki do miejsc świętych: do Jero-zolimy, San Jago de Compostella, Akwizgran i Rzym, wytworzyli się zawodowi pątnicy (za-stępcy pielgrzymkowi).

- chorobliwa ekstaza religijna w ascezie – asceci stojący lub siedzący całe życie przed kościo-łem, na słupach…

III. Kult świętych i ich cuda.

- świętym robiła opinia publiczna, dopiero od X w. święci są wybierani wspólnie ze Stolicą Apo-stolską.

- kult relikwii – znajdują się w każdym kościele, bogaci mają je w domu, kobiety noszą naszyj-niki-medaliony ze szczyptą świętej pamiątki, , rycerze w rękojeściach mieczy, przysięga na relikwie – święta i najbardziej uroczysta, „cudowne odkrycia” relikwii, np. gwoździ z krzyża…, ok. 560 koron cierniowych itp. – handel relikwiami, oszustwa.

- krytycyzm wobec relikwii i niektórych świętych, wzrost pobożności wraz ze wzrostem kultu re-likwii, kto umrze w Wielki Piątek – święty.

- świętość udowadniają cuda.

- rozpowszechnianie kultu świętych, np. w Polsce św. Idzi (Bolesław Krzywousty, Sieciech).

IV. Legendy o ascezie.

- schematyczne żywoty świętych: sprzeciw rodziny, udanie się do Rzymu, gdy zdobyć pozwo-lenie na głoszenie Ewangelii, cuda świadczące o Bożym posłannictwie, choć często świętość dopełnia śmierć męczeńska.

- wzór legendy o świętej: święte dziewice, wstąpienie do klasztoru, nie rzadko karze się zamu-rować; jeśli żyją w małżeństwie, zachowują czystość, po śmierci męża służą chorym i bied-nym.

- narodzinom świętego towarzyszą znaki, cuda, szybciej dojrzewa niż inni ludzie, od dzieciń-stwa nie lubi płochych zabaw.

- czas rozwoju legend: X – XII w., święci głównie z wysokich rodów.

- święci: Lambert, Korzep, Kinga.

- wiek XIII – rozkwit miast i bogatego mieszczaństwa czyni świętymi ludzi pochodzących z róż-nych warstw społecznych.

- „Kto dziewictwo zachowuje, Boga naśladuje” (św. Wilburga, św. Kinga).

- Mojżesz Węgrzyn jako wzór doskonałej czystości męskiej.

- nie zabraniano spotykać się z kobietami, nie wolno było ich pożądać i ich widzieć (ale patrzeć można było)., świątobliwego widok kobiety napełniał strachem, jakby widział diabła.

- białe małżeństwa: św. Kinga i książę Wstydliwy, siostra Wstydliwego - św. Salome i jej mąż.

- śmierć świętego – cudowna woń ciała, wędrówka duszy do nieba.

V. Rozwój reguł zakonnych.

- pisarze greccy uważali, że asceci to bojownicy.

- zakładanie wspólnych domów, koinobia, by bronić się przed niebezpieczeństwami.

- pustelnicy = anachoreci.

- pierwszy klasztor założył św. Pachomiusz ( 348) wraz z Palemonem z Tebenny (tabenioci); św. Bazyli z Kapadocji – dobrowolne ubóstwo, czystość, bezżeństwo, posłuszeństwo, pokora, ale tylko w czasie pobytu w klasztorze (na tej zasadzie opierały się wszystkie klasztory gre-ckie).

- Europa: św. Benedykt z Nursji (klasztor Monte Casino) – czystość, bezżeństwo, ubóstwo, po-słuszeństwo na całe życie, czarny ubiór (stąd „czarni mnisi”), w szkołach klasztornych uczyli się także świeccy; na czele opat, z czasem klasztory bogaciły się, a mnisi korzystali z życia.

- reformy:

- opat Odo w klasztorze Cluny (kluniacy posiadali ok. 3000 klasztorów na przestrzeni Hiszpania-Polska).

- św. Romuald i Zakon Kamedułów.

- zakon kartuzów w Chartres.

- 1098 r. opat Robert w Citeaux – zreformowany kluniacki.

- 1115 r. w Clairvaux Bernard i cystersi.

- zakon rycerski joanitów – św. Jana w Jerozolimie.

- 1128 r. zakon rycerski templariuszów (francuski) – Zakon pw. Najświętszej Marii Pan-ny.

- zakon trynitarzy – wykup jeńców.

- zakony żebracze:

- św. Dominik Guzman – klasztor prezentujący ewangeliczne ubóstwo, sławy nauk: Tomasz z Aquino i Albertus Magnus.

- św. Franciszek z Asyżu (świecki) – zakon nie mógł posiadać majątku.

- zakony żebracze: na czele (dominikanie) magister generalis lub (franciszkanie) minister ge-neralis; na czele prowincji (d) magister provincialis lub (f) minister provincialis; co roku kapitu-ła generalna – czuwała nad życiem zakonnym.

VI. Apostołowie ubóstwa i równości społecznej.

- Chrystus wzywał do ubóstwa.

- Kościół upaństwowiony stał się potęgą polityczną, zorganizował wzorową skarbowość, przy-czynił się do rozwoju gospodarki pieniężnej, twórca bankierstwa.

- bunt przeciwko Kościołowi jako bogatej instytucji, zakaz głoszenia kazań przez ubogich.

- Arnold z Brescii – nauka o ubogim życiu, przeciw papieżowi (wykluczał kompromis), męczeń-ska śmierć na stosie.

- Joachim z Flori – 1260 r. koniec świata.

- Ubodzy Lyonu i pokrewne organizacje we Włoszech – waldensi (Waldez z Lyonu), za świę-tym Aleksym, zakaz głoszenia nauk.

- franciszkańska formula vitae 1210 r. – strój żebraczy, bose stopy, praca, żebractwo, zakaz posiadania pieniędzy.

- niespełniona ostatnia wola Franciszka, w połowie XIII w. pozory ubóstwa, bracia się bogacą.

- Apostolscy Bracia; Segarelli (rozdał pieniądze nierobom i nicponiom, zginął na stosie) i Dolci-no (jego następca) z siostrą Małgorzatą; Spirytuali (obserwaci zakonni); Petrus Joannis Olivi i Ubertino da Casale (własność indywidualna i wspólna).

- organizacje begardowskie (Niderlandy) – XII w. stowarzyszenia kobiet, później domy rze-mieślnicze (mężczyźni); praca w cechach, rozłam: związanie z Kościołem oraz związanie z poglądami sekty zwanej „braćmi i siostrami wolnego ducha” (Amaryk zBeny, XIII w.).

- Zakon braci wspólnego życia – koniec XIV w., Niderlandy, Gerhard Crost, przepisywanie rę-kopisów, szkoły.

- Lolardzi i John Wiklef (żądał rozdania dóbr ubogim).

- husyci w Czechach – nienawiść do bogatych Niemców.

- Taboryci i nauka Chelczyckiego

- husytyzm w Polsce – nie tak bardzo radykalny jak w Czechach.

VII. Siewcy niemoralności i bezbożności.

- życie łazęgi-żebraka (motto: hulać, pić, jeść, miłować dziewczęta) – nie nawracali na drogę moralności, lecz wyszydzali mnichów i w ogóle duchownych, drwili z sakramentów; XII-XIII w., inaczej waganci.

VIII. Światła i cienie w życiu duchowieństwa.

- kleryk w średniowieczu to człowiek, który potrafi czytać, pisać, rachować i podstawy łaciny.

- tonsura: zwykli katolicy nosili krótkie włosy, klerycy – wycięte kółko.

- pijaństwo, małżeństwa duchownych.

- bezcenność książki.

IX. Demony i demonologia.

- szatan – zbuntowany archanioł Lucyper.

- wyobrażenia demonów: powabne niewiasty, przystojni gachowie…

- Michał Psellos XI w. rozróżnia 6 kategorii demonów: ognia, powietrza, wody, ziemskie, pod-ziemne, ciemności (najgroźniejsze).

- poglądy demonologiczne Wilhelma z Paryża: oblężenie duszy chrześcijańskiej przez diabła.

- np. „widmo” jednego z braci św. Franciszka w Poznaniu kuszącego kobiety (diabeł przemienił się potem w osła), opat cysterski z Wąchocka, Gerhoh z Reichsbergu opowiadał o kobiecie z trzema demonami, Mikołaj z Koźmina wypędza demona ze szlachcianki.

- od XIV w. egzorcyzmy to niemal zabiegi magiczne: w kościele na posadzce rysunek kreślony kredą, opętanego ze związanymi nogami i stułą wokół szyi umieszczony w środku rysunku.

X. Antychryst.

- antychryst to człowiek opętany przez złego ducha; może to być owoc grzesznego stosunku biskupa z mniszką, nierządnicy z demonem, diabeł, matką nie może być dziewica.

- antychryst będzie parodiował czyny Chrystusa, urodzi się w Babilonie z plemienia Dan.

- po nim nadejdzie Sąd Ostateczny; tuż przed końcem świata zapanuje niezgoda, wojny, a na niebie pojawią się znaki: krzyże i miecze, Słońce i księżyc się zaćmią.

- antychrysta ma cechować mądrość, szczodrobliwość, zdolność czynienia rzekomych cudów.

- zwłaszcza z końcem XIV w. i w ciągu w. XV powtarzały się proroctwa o końcu świata.

- Marcin Luter uważał, że herezje są dobre, bo przez nie Kościół wciąż walczy i czuwa, a pokój może tę czujność uśpić.

- wyobrażenia ikonograficzne antychrysta: diabeł szkaradny, bestia ze skrzydłami nietoperza, z łapą z pazurami, ogarniający ramię świętego młodzieńca.

- jednorożec – obrońca Chrystusa.

XI. Kacerstwo i czary.

- kacerze = sekciarze na Półwyspie Bałkańskim, Italii i południowej Francji: albigensi, mani-chejczycy… Bóg ma dwojaką naturę: dobrą i złą, dobry jest Chrystus w niebie, zły zstąpił na ziemię i został ukrzyżowany; nie wierzyli w Trójcę Św. i zmartwychwstanie, unikali obrzędów zewnętrznych.

- „ubodzy Chrystusa” = „ubodzy z Lyonu”: Sandaliaci – uczeni, kapłani, zwani mistrzami (jakby przełożeni); wyznawcy nie pracują, lecz studiują i nauczają; modlitwa kilka razy dziennie, dzielą się na zgromadzenie i rodziny, na kapitule mówią o stanie owej rodziny; „jakby teoria”: nie ma grzechu, wszystko dzieje się z woli Boga, nie ma potępienia wiecznego, wolna wola nic nie znaczy.

- begardzi: uważają, że są tak doskonali jak Bóg, są Królestwem Niebieskim; wolni – nie mu-szą podporządkowywać się władzom Kościoła, kobieta nie musi być posłuszna mężowi, nie przestrzegają koniecznie 10 przykazań.

- Jan z Poznania, mistrz sztuk wyzwolonych i bakałarz dekretów Krakowskiego Uniwersytetu, kierownik parafii w Gostyniu pisze do Lamberta z Kalisza o kazaniu kacerza Szymona: dla każdego (także grzesznika) komunia pod dwiema postaciami, dziewica nakrywa głowę w koś-ciele, brak ozdób i podporządkowania, spowiedź przed Bogiem…

- czary: VI – XIII w. niewiele wyroków skazujących w sprawach o czary; XVI – XVIII w. masa-kra.

- od XII w. czarownica to kobieta zawierająca pakt z diabłem.

- proces w Tuluzie w 1335 r. (pierwszy, o którym wiemy więcej) dwie kobiety, jedna zeznała, że szatan i Bóg mają taką samą władzę.

- XV w. (1424 r.) Rzym czarownica Finicalla zabijała dzieci przy pomocy diabła.

- XIII w. rozwój ścigania czarownic: pod wpływem recepcji rzymskiego prawa karnego.

- w średniowieczu karanie nierządnic.

XII. Upadek systemu średniowiecznego.

- zeświecczony Kościół.

- upadek ascezy, np. w zakonach nowe reguły, upadek moralny – rozbieżność teorii o ascezie i praktyki.

- wyprawy krzyżowe poróżniały narody.

- dusza państwa – nie w Kościele, ale w ogóle obywateli.

- sztuka realistyczna i zmysłowa.