Zbigniew Raszewski, Krótka historia teatru polskiego,

Warszawa 1977.

I. Teatr staropolski – w państwie Piastów i Jagiellonów.

od. XIII w.

teatr ściśle obrzędowy, liturgiczny – łaciński, w Wielkanoc, słowa z Ewangelii, znalezienie pu-stego grobu, najstarsza instrukcja dotycząca gry scenicznej w X w. w Anglii, „gra” („ludus”), a nie „teatr”.

- w Polsce kolebką kultury Kraków – księga z tekstem „Nawiedzenia grobu” („Visitatio sepul-chri”) z XIII w.

- stopniowo w Wielki Piątek.

- od XIV w. „Nawiedzenie grobu” także w mniejszych parafiach.

- Jezus z ruchomymi ramionach.

misterium i moralitet (od XIV w.).

- poszerzenie tematyki i wyłączenie z liturgii.

- języki „ludowe”.

- początkowo grywano w kościołach, potem na cmentarzach i w innych miejscach.

- teatr symultaniczny (wszystkie miejsca naraz, widoczne, wydarzenia ciągłe).

- misteria – ludzie świeccy, głównie mieszczanie z pobożnych bractw.

- „Historyja o Chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim” Mikołaja z Wilkowiecka – ok. 1580 r., od pogrzebu do zjawienia się w wieczerniku, wskazówki dotyczące kostiumu i gry.

- moralitet – w centrum grzesznik; z osiągnięcia świetności na potępienie, „Każdy” (Everyman, Hecastus), 1539 r.

teatr humanistów (od XVI w.).

- obrządek pogański – konspiracja, potem protektorat papieża.

- w Polsce od XVI w. przedstawienia antyczne – Jan Noskowski i Stanisław z Łowicza, opiekun Zygmunt I.

- klasyczna łacina, wyszukany styl, rzymska retoryka, role kobiece grywali mężczyźni, zamk-nięte pomieszczenie, sztuczne oświetlenie.

teatr świecki (od XV w.).

- kuglarze, waganci, rimarii (XVI w.), teatrzyki lalek, cyrki, linoskoczkowie.

- „Sąd Parysa, królewicza trojańskiego” – 1542 r., najstarszy świecki tekst dramatyczny po pol-sku, za pieniądze.

II. W Rzeczypospolitej.

 tragedia i komedia.

- „Odprawa posłów greckich” Kochanowskiego 1578 r. – wprowadzenie do renesansowej kul-tury teatralnej.

- „Potrójny” Piotra Cieklińskiego, ok. 1595 r., komedia, z Plauta.

- mecenat Jana Zamoyskiego.

 teatr królewski.

- teatry publiczne, opera, dekoracje malowane, zmieniane w ciągu przedstawienia, periaktoi (graniastosłupy).

- XVI/XVII w. teatr angielski – zawodowy aktor, bez masek, bez kurtyn.

- Polska: opera dzięki Władysławowi IV, „komedia” = dramat, wśród wykonawców włoskich tak-że aktorki, np. Margherita Catanea.

- przedstawienia okolicznościowe.

komedia rybałtowska.

- od najniższych warstw społecznych, nauczyciele wiejscy, biedni.

- satyry, autoironia, obrazek z życia szkoły, wsi, miasteczka.

kultura teatralna kraju (2. połowa XVI w.).

- teatr szkolny – sztuki łacińskie, studenci (w repertuarze szkół średnich).

- bardzo dużo jezuickich.

- jeden afisz polski z 1618 r. w Gdańsku.

- jezuici – bezpłatnie.

- teatralne zabawy szlachty.

- XVII w. szopki (z lalkami), jasełka (nieruchome figurki), pastorałki.

III. Potop i po potopie.

życie teatralne wobec nowych prądów (XVII w.).

- sarmatyzm w Polsce, oddalenie od europejskiego teatru.

- rozwój teatru francuskiego, maleje znaczenie teatru angielskiego, Włochy – głównie opera.

- podupadło szkolnictwo parafialne i komedia rybałtowska, zanika komedia szlachecka.

- nadal trwa misterium.

misterium „nowe”.

- nowe środki wyrazu.

- w przerwach – orkiestra.

- elementy moralitetu.

- wstawki komiczne.

teatr szkolny.

- od połowy XVII w. na rozpoczęcie i zakończenie roku szkolnego, głównie w szkołach jezui-ckich.

- rzadko tematy z Ewangelii.

- brak erotyki.

- brak kobiet na widowni.

- od 1660 r. z jezuitami rywalizują pijarzy.

- działają szkoły innowiercze.

- od XVIII w. u jezuitów tragedie w całości po polsku, wstawki baletowe.

rozwój teatru królewskiego.

- związki z Zachodem.

- kurtyna, kulisy wypierają periaktoi, brak masek.

- August II buduje w Warszawie „Operalnię”, otwrta w 1748 r., szlachta i mieszczanie, 4 kon-dygnacje lóż, wstęp bezpłatny.

teatry magnackie (od XVII, pełny rozwój XVIII w.).

- osobne budynki, teatry ogrodowe, język obcy tylko w operze.

- teatr nieświeski – zakłada Franciszka Urszula Radziwiłłowa, repertuar, autorka sztuk i prze-kładów na język polski sztuk obcych.

na przełomie.

- 1741 r. „Collegium Nobilium” i Stanisław Konarski – propaganda polityczna, przeciw sarma-tyzmowi.

- jezuici dokonują zmian – nastawienie na komedię.

- Franciszek Bohomolec.

- usuwane postaci kobiece.

- nagana cudzoziemczyzny.

- dogorywają misteria, cząstka folkloru na wsi.

- publiczne przedstawienia zawodowe – cyrki, utwory dramatyczne, popisy zręczności, płatne (wkrótce zbankrutowały).

WZROST I UPADEK TEATRU NARODOWEGO (do 1794 r.)

I. W ostatnich latach Rzeczypospolitej (1765-1794).

powstanie Teatru Narodowego.

- mecenat Stanisława Augusta Poniatowskiego.

- pierwszy teatr 1765 r.

- afisze, zespoły cudzoziemskie, w planach utworzenie polskiego, aktorki.

- Bielawski („Natręci”), Bohomolec.

- siedzibą Operalnia.

- do 1767 r. zespół polskie i włoski.

- francuski 1769 r.

- w 1772 r. Operalnia rozebrana.

w stolicy i na prowincji.

- wznowiona działalność teatru publicznego, od 1774 r. do 1778 r. w pałacu Radziwiłłów.

- nowy gmach 1779-1833 naprzeciw pałacu Krasińskich w Warszawie – malowana kurtyna z łacińską dewizą, kulisy do zmian otwartych.

- widownia na stojąco, za miejsce na ławie – dodatkowa opłata.

- w 1773 r. rozwiązany zakon jezuitów, szkolnictwo państwowe, z programu usunięte przedsta-wienia teatralne.

- plebs: teatry marionetek, widowiska cyrkowe i lalkowe.

- społeczny prestiż zawodowego aktora bardzo niski.

- rozwój twórczości dramatycznej (zarobek).

- specjalizacja aktorska, np. amant, niskie gaże.

- wybitne jednostki zakładają własne teatry (np. Bogusławski), które upadały po kilku latach i zamieniały się w zespoły wędrowne.

na scenie i na widowni.

- żywiołowa reakcja publiczności.

- orator zapowiadał sztukę na następny dzień, pertraktacje z publicznością.

- Zabłocki od 1781 r., „Fircyk w zalotach” – najlepsza sztuka, ale niewypał.

- odmiany opery komicznej:

- wiejska – temat: chłopi i ich prawo do lepszego losu.

- francuska – adaptacja do polskich warunków.

- włoska – wierne tłumaczenie.

decydujące lata.

- obrady Sejmu Wielkiego – duża liczba posłów.

- powrót Bogusławskiego do Warszawy w 1789 r.

- teatr silny i zintegrowany, najwybitniejsi aktorzy.

- „Powrót posła” Niemcewicza i „Szlachcic mieszczaninem” Wybickiego.

- aktorzy: Agnieszka Truskolaska i Kazimierz Owiński.

- sztuki Bogusławskiego:

- „Taczca occiarza” 1790 r.

- „Henryk VI na łowach” 1792 r. – przeciwko targowiczanom.

- „Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale” 1794 r. – po II rozbiorze, konspi-racja, dla Kościuszki, zmylenie władz, odzywają się chóry, konkret historyczny i obyczajowy w kostiumach.