DANTE ALIGHIERI: BOSKA KOMEDIA, PRZEŁ. E. PORĘBOWICZ, WSTĘP KALIKST MORAWSKI, BN II 187

I. Treść:

1. Pieśń pierwsza:

- Dante rozpoczyna podróż w nocy z Wielkiego Czwartku na Wielki Piątek 1300 roku, ma 35 lat,

- poeta znajduje się w ciemnym lesie, nie może znaleźć wyjścia,

- znalazł się u stóp góry,

- spotkał na drodze Panterę (symbolizuje zmysłowość i rozpustę), Lwa (duma, pycha, przemoc) i Wilczycę (chciwość, pożądanie dóbr materialnych),

- zjawia się duch Wergiliusza, który informuje Dantego, że jedyne wyjście z lasu prowadzi przez Piekło, Czyściec i Raj,

- Wergiliusz będzie przewodnikiem przez Piekło i Czyściec, natomiast w Raju Dantemu towarzyszyć będzie jego ukochana – Beatrycze.

2. Pieśń druga:

- Dante boi się trudów czekającej go podróży,

- Wergili mówi mu, że znalazł się w lesie na prośbę Beatrycze, która z Nieba zeszła do Przedpiekła (Limbo), gdzie na stałe przebywa starożytny poeta,

- Matka Boska za pośrednictwem św. Łucji poinformowała Beatrycze o tym, że Dante popełnił wiele błędów, a na świecie panuje zepsucie i zgorszenie,

- Maria, św. Łucja i Beatrice czuwają nad Dantem, ten zaś czuje się podniesiony na duchu.

3. Pieśń trzecia:

- Dante wkracza do Piekła, pokonuje bramę Piekła, na której umieszczony jest napis: Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją,

- poeci zatrzymują się pomiędzy bramą i Acherontem, podziemną rzeką, przed sobą widzą szeroką równinę, którą zajmują dusze istot biernych, pasywnych (nie zasługują one ani na potępienie, ani zbawienie, Dante odnosi się do nich z najwyższą pogardą) i duchy aniołów neutralnych w walce Boga ze zbuntowanymi aniołami, postaci te są nagie, płaczą, biegają chaotycznie za proporczykiem , są kąsane przez muchy i osy,

- panuje straszliwy chaos i hałas – mieszają się płacze, krzyki, jęki, różne języki,

- potępione dusze gromadzą się na brzegu Acherontu, Charon przeprawia je łodzią do właściwego Piekła,

- Dante dostrzega prawdopodobnie postać Celestyna V , poddaje go surowej krytyce,

- Dante pada zemdlony, zostaje przeprawiony na drugi brzeg Acherontu,

- następuje nagłe trzęsienie ziemi, towarzyszą mu grzmoty i pioruny .

4. Pieśń czwarta:

- Dante odzyskuje przytomność, znajduje się w Limbo (Przedpiekle),

- Limbo – miejsce pobytu dusz szlachetnych i wielkich, lecz takich, które nie poznały nauki Chrystusa,

- punkt centralny Limbo – szlachetny zamek, gdzie mieszkają wielcy poeci i myśliciele starożytni, zamek ma znaczenie alegoryczne – jest symbolem filozofii, która zapewnia sławę, siedem murów odpowiada siedmiu cnotom moralnym (roztropność, sprawiedliwość, siła, umiarkowanie – cnoty moralne, inteligencji, wiedzy i mądrości – cnoty spekulatywne), mury mogą także oznaczać siedem gałęzi filozofii: fizykę, metafizykę, etykę, politykę, ekonomię, matematykę, dialektykę,

- zamek był otoczony rzeką, która może symbolizować umiłowanie wiedzy przez umysł, doświadczenie i elokwencję,

- pozostałymi mieszkańcami Przedpiekła są wyznawcy Koranu, judaizmu oraz postaci mitologiczne (inni mieszkańcy Limbo to np. Homer, Horacy, Owidiusz, Lukan, Elektra, Hektor, Cezar, Saladyn , Sokrates, Platon, Tukidydes, Avicenna, Cyceron),

- dusze w Limbo są obarczone bólem psychicznym, związanym z faktem, ze nigdy nie ujrzą oblicza Boga tylko dlatego, że przyszły na świat przed narodzinami Chrystusa,

- z Limbo nie ma wyjścia, jedynymi osobami, które je opuściły i przeszły do Raju byli Adam, Mojżesz, Izaak, Jakub i Rachela (jego żona).

5. Pieśń piąta:

-bohaterami pieśni są Francesa da Rimini i Paolo Malatesa,

- Dante wkracza w drugi krąg Piekła, tutaj zaczynają się męki fizyczne,

- wejścia do drugiego kręgu pilnuje Minos , który wyznacza miejsce pobytu potępionym duszom, owijając swój ogon dookoła ciała (liczba zwojów odpowiada numerowi kręgu, do którego udają się potępieńcy),

- istoty, które zgrzeszyły cielesnością gna z miejsca na miejsce silny huragan,

- Minos na próżno przeciwstawia się podróży Dantego przez Piekło,

- przed wędrowcami przesuwają się duchy grzeszników (np. Semiramida, Kleopatra, Dydona, Tristan),

- uwagę Dantego przykuwa nierozłączna para – Francesca da Rimini przedstawia mu historię tragicznej miłości, która połączyła ją z bratem męża – Paolo Malatesą, oboje zostali zamordowani przez męża Franceski, zakochali się w sobie czytając wspólnie książkę o przygodach Lancelota,

- Dantego niezwykle wzruszyła historia nieszczęśliwych kochanków, ponownie pada zemdlony.

6. Pieśń szósta:

- w kolejnym kręgu Piekła znajdują się ci, którzy grzeszyli obżarstwem i rozpustą, grzech łakomstwa jest cięższy, bo Ewa zgrzeszyła łakomstwem,

- potępieńców męczą gwałtowne i stałe opady śniegu, deszczu i gradu, są zanurzeni w błocie; w tym kręgu Piekła znajduje się także Cerber, który warczy i szczeka na skazańców,

- Dante spotyka Ciacciego, mało znanego Florentczyka, który przepowiada walki wewnętrzne we Florencji w 1300 roku i rywalizację Białych i Czarnych, gdzie ci pierwsi wypędzą przeciwników, po trzech latach sytuacja odwróci się i to Czarni wypędzą Białych,

- po zakończeniu rozmowy z poetą Ciacco pada na ziemię i grzęźnie w błocie, tak pozostanie aż do dnia Sądu Ostatecznego, kiedy odzyska ciało, wtedy jego cierpienia wzrosną, bo dusza połączona z ciałem odczuwa męki fizyczne znacznie ciężej.

7.Pieśń siódma:

- krąg czwarty przeznaczony jest dla skąpców i rozrzutników, strażnikiem kręgu jest Pluton – uosobienie gniewu i bezmyślnej złości, Pluton przeciwstawia się podróży Dantego, wypowiada niezrozumiałe słowa (Pape Satan, pape Satan, aleppe), które interpretowano różnie, jednak zazwyczaj przyjmowano, że nie mają żadnego sensu, symbolizują jedynie zezwierzęcenie Plutona,

- duchy pogrążone są w bagnistym Styksie i ciągle walczą z innymi duchami gryząc się i bijąc,

- krąg jest podzielony na dwie części: po prawej stronie znajdują się rozrzutnicy, po lewej skąpcy, są w ciągłym ruchu i toczą ciężary, w pewnym momencie skąpcy i rozrzutnicy spotykają się, biją się, odwracają się, kontynuują bieg, znowu się spotykają i biegną w przeciwnym kierunku,

- Wergiliusz wyjaśnia Dantemu, że duchy te zrobiły zły użytek z darów fortuny, wydając je lekkomyślnie lub bez potrzeby gromadząc,

- w czwartym kręgu Piekła pojawia się także Fortuna,

- poeci stanęli nad brzegiem Styksu.

8. Pieśń ósma:

- Dante i Wergili przechodzą z kręgów dusz grzeszników o słabej woli do kręgów, w których przebywają gwałtownicy,

- przewoźnikiem dusz potępionych przez Styks jest Flegiasz, postać mitologiczna, syn Marsa, który w zemście za uwięzienie mu córki przez Apolla podpalił świątynię w Delfach,

- Styks jest rzeką brudną i krawą, podobnie jak namiętności i uczucia pogrążonych w niej grzeszników,

- Flegiasz nie chce przewieść poetów przez rzekę, nazywa Dantego niegodziwą duszą, ponieważ uważa, że poeta jest duchem potępionym, w końcu jednak ustępuje,

- Dante rozpoznaje wśród tłumu Filippa Argentiego (kolejna mało znana postać z Florencji, wiadomo, że pochodził z potężnego rodu florenckiego), Dante potraktował go wyjątkowo surowo, co spotkało się z aprobatą Wergiliusza,

- poeci znaleźli się u wrót otoczonego murami miasta, które pilnują demony, które grożą Dantemu i chcą go rozłączyć z Dantem, poeci są przerażeni.

9. Pieśń dziewiąta:

- sytuacja staje się coraz groźniejsza,

- na murach grodu Disa zjawiły się trzy Furie, które zwiastują ukazanie Meduzy (jej widok powoduje śmierć), Wergiliusz zakrywa twarz Dantego,

- pojawił się wysłannik nieba, jego przybycie poprzedziły głosy przypominające burzę,

- wysłannik nieba otworzył bramy miasta Disa i przepędził demony, uczynił to na rozkaz Boga,

- poeci wstępują do szóstego kręgu Piekła, które jest miejscem pobytu heretyków,

- szósty krąg wygląda jak płonący cmentarz, w poszczególnych grobach znajdują się przedstawiciele różnych sekt, wrota grobów są uchylone, co umożliwia rozmowę z osobami w nich zamkniętymi.

10. Pieśń dziesiąta:

- poeci kontynuują drogę wśród grobowców,

- Dante spotyka Farinatę degli Ubertiego, florenckiego gibelina, który z dezaprobatą wyraża się o gwelfach, poeta toczy z nią nieprzyjemną rozmowę,

- pojawia się Cavalcante dei Cavalcanti , ojciec przyjaciela poety, Giuda Calvacantiego ,

- Calvacante pyta się o los syna, źle rozumie słowa Dantego, myśli, że jego syn umarł i pogrąża się w grobie,

- Farinata zabiera ponownie głos, przepowiada wygnanie Dantego, poeta prosi go, by zapewnił Cavalcantego o tym, że jego syn żyje,

- Farinata wyjaśnia Dantemu, dlaczego duchy zmarłych widzą przyszłość (tylko takiej Łaski udziela im Świato Boże), ale nie dostrzegają teraźniejszości ziemskiej,

- Dantego zasmuciło proroctwo Farinaty, jednak Wergiliusz pociesza swojego towarzysza mówiąc mu, że w niebie spotka Beatrycze.

11. Pieśń jedenasta:

- poeci pozostają w kręgu heretyków, Dante wspomina papieża Anastazego, który miał sprzyjać herezji monofizytów,

- pieśń ma doktrynalny charakter, opiera się na Etyce Arystotelesa, O obowiązkach Cycerona i na II księdze Summy teologicznej św. Tomasza z Akwinu; Wergili informuje Dantego o strukturze dolnego Piekła,

- siódmy krąg to miejsce pobytu różnego rodzaju gwałtowników, składa się z trzech rejonów, w których pokutują trzy rodzaje gwałtowników: przeciwko bliźnim, przeciwko sobie i przeciwko Bogu,

- krąg drugi dolnego Piekła przeznaczony jest dla oszustów, fałszerzy i podstępnych, w trzecim znajdują się duchy zdrajców i tych, którzy nadużywali zaufania innych,

- Wergiliusz dodaje, że nadużycia w dziedzinie życia fizycznego są mniej surowo karane niż nadużycia umysłowe.

12. Pieśń dwunasta:

- poeci wchodzą do siódmego kręgu Piekła, przeznaczonego dla gwałtowników,

- stróżem kręgu jest Minotaur, potępieńcy zanurzeni są w rzece Flegetont, która wypełniona jest gorącą krwią,

- centauronowie rani strzelbami z łuków duchy starające się wynurzyć ponad dozwolony poziom wrzątku,

- w siódmym kręgu znajduje się Chiron, główny centaur, który opiekował się Achillesem.

13. Pieśń trzynasta:

- krąg siódmy, rejon drugi, znajdują się w nim samobójcy i rozrzutnicy,

- wędrowcy znajdują się w gąszczu krzaków i drzewek, nad zaroślami krążą harpie, nad zaroślami unoszą się jęki potępionych,

- w drzewach zamknięte są dusze samobójców, jedną z nich jest dusza Piera Della Vigny – sycylijskiego poeta, uwięzionego za rzekomą zdradę,

- Dante zerwał jedną z gałązek, okazało się, że w ten sposób zranił jedną z dusz,

- rozrzutników ścigają wściekłe psy, do rozrzutników należy Jakub da Sant’ Andrea, Padewczyk słynący z rozrzutności.

14. Pieśń czternasta:

- poeci znajdują się w miejscu potępienia bluźnierców, którzy leżą na gorącym piasku na plecach,

- potępieńcy nękani są ogniem, stale spadającym na nich z góry , obraz ten przypomina Dantemu wojsko Aleksandra Wielkiego, które miało być w Indiach wystawione na gorący deszcz,

- w trzecim rejonie płynie rzeka piekielna, mająca początek na Krecie, woda pochodzi zaś z łez, które wylewa Starzec Kreteński znajdujący się wewnątrz góry Ida, będący wyobrażeniem czterech wieków ludzkości, w Idzie początek mają rzeki piekielne: Acheront, Styks, Flegeton.

15. Pieśń piętnasta:

- trzeci rejon; poeci spotykają sodomitów, biegających pod ognistym deszczem,

- wśród sodomitów Dante rozpoznaje swojego przyjaciela Brunetto Latiniego , który krytykuje on porządki panujące we Florencji i przepowiada Dantemu wygnanie.

16. Pieśń szesnasta:

- w dalszym ciągu poeci spotykają sodomitów, Dante odnosi się z życzliwością do spotkanych trzech florentczyków,

- w rozmowie z nimi Dante opisuje sytuację Florencji; mieszkańcami miasta owładnęła chęć bogacenia się za wszelką cenę, do Florencji napływa nowa, przeważnie wiejskiego pochodzenia, ludność, co wpływa na pogorszenie poziomu moralnego wśród mieszkańców,

- wędrowcy dotarli do wodospadu wód Flegetonu, Wergiliusz radzi Dantemu rzucić pas, którym był owinięty,

- pas ma władzę nad Gerionem, potworem, który wynurzył się z przepaści.

17. Pieśń siedemnasta:

- poeci spotykają lichwiarzy,

- poeta dosiadł grzbietu potwora, który posiada ludzkie oblicze, lecz z ciałem węża,

- lichwiarze siedzą na ziemi i rękami bronią się przed ognistym deszczem, na szyjach mają torby z wyrytymi herbami rodowymi, dzięki czemu Dante rozpoznaje kilku z nich.

18. Pieśń osiemnasta:

- Gerion przywiózł poetów do kolejnego kręgu, zwanego Malebolge, krąg ten dzieli się na osiem czeluści,

- w pieśni osiemnastej przedstawieni zostali stręczyciele i uwodziciele(pierwsza czeluść), którzy biegną długim szeregiem w przeciwnych kierunkach, pilnują ich diabli, bijący batem grzeszników przerywających bieg,

- obie grupy grzeszników spotykają się podobnie jak skąpcy i rozpustnicy w czwartym kręgu,

- wśród uwodzicieli znajduje się mitologiczny Jazon,

- w drugiej czeluści są pochlebcy, zanurzeni w cuchnącym kale. ;)

19. Pieśń dziewiętnasta:

- trzecia czeluść, przeznaczona dla tych, którzy za życia kupczyli godnościami kościelnymi, także najwyższymi,

- potępieńcy tkwią w dziurach wywierconych w skale, na zewnątrz widać tylko nogi z płomieniami ognia na podeszwach,

- wśród symoniaków Dante dostrzega papieża Mikołaja III, który sądzi, że Dante jest jego następcą Bonifacym VIII, poeta wyprowadza go jednak z błędu,

- Dante krytykuje papieża, jednak przez wzgląd na urząd, jaki pełnił, poeta użyłby ostrzejszych słów,

- Dante wskazuje na tzw. donację Konstantyna (której fałszywość wykazano w renesansie) jako przyczynę symonii i korupcji w Kościele.

20. Pieśń dwudziesta:

- kolejna czeluść to miejsce potępienia wróżbitów i tych, którzy uzurpowali sobie mądrość boską,

- wróżbici płaczą, chodzą tyłem z wykręconą w tył głową (contrapasso),

- Wergili pokazuje swojemu towarzyszowi wielu starożytnych wróżbitów, w tym Manto, wróżkę i założycielkę Mantui, miasta rodzinnego Wergiliusza,

- wprowadzonych zostaje również kilka postaci z XIII w., w tym Michał Szkot, astrolog i filozof żyjący na dworze Fryderyka II.

21. Pieśń dwudziesta pierwsza:

- poeci przechodzą do czeluści będącej miejscem pobytu różnego rodzaju oszustów,

- oszuści są pogrążeni w jeziorze wrzącej smoły, pilnują ich diabli, specjalnie złośliwi i okrutni; diabli nie pozwalają oszustom ani na chwilę wynurzyć się ze smoły,

- jezioro pełne smoły przypomina Dantemu arsenał w Wenecji, gdzie duża ilość smoły potrzebna była do naprawy okrętów,

- diabły wrzucają na oczach poetów do smoły kolejnego grzesznika, pochodzącego z Lukki,

- diabły ironicznie zapewniają, że wszyscy mieszkańcy Lukki są oszustami, jedynie szef tamtejszej partii ludowej, Bonturo Dati, jest uczciwy (Dati uchodził za wielkiego oszusta).

22. Pieśń dwudziesta druga:

- jest kontynuacją poprzedniej pieśni,

- poeci spotykają troje mężczyzn, z których każdy nadużył zaufania swoich protektorów,

- diabły, rozwścieczone tym, że jeden z oszustów uciekł ich ostrzom, biją się między sobą.

23. Pieśń dwudziesta trzecia:

- czeluść szósta, przeznaczona dla obłudników,

- obłudnicy poruszają się powoli, uginają się pod ciężarem kapy z ołowiu,

- Dante wyróżnia dwa typy obłudników: Braci używających życia (Frati godenti) oraz Annasza i Kajfasza,

- Bracia używający życia to zakon powstały w II połowie XIII wieku w Bolonii, jego zadaniem było opiekowanie się słabymi, łagodzenie spraw między partiami; bracia mieli udawać, że pomagają innym, jednak prowadzili zgoła odmienne, egoistyczne i wygodne, życie,

- Kajfaszowi Dante zarzuca obłudę w procesie Chrystusa, Kajfasz kierował się interesem kapłanów i faryzeuszy, wydał na śmierć istotę niewinną; Kajfasz jest przygnieciony ołowianym płaszczem, leży na ziemi i jest deptany przez swoich współtowarzyszy,

- podobna kara spotkała Annasza,

- Catalano (jeden z braci, gwelf) pokazuje wędrowcom drogę do ruiny mostu, która prowadzi do następnej czeluści.

24. Pieśń dwudziesta czwarta:

- siódma czeluść, miejsce wiecznej kary złodziei,

- złodzieje, kąsani przez gady, odzyskują postać pierwotną, potem znów przemieniają się w zwierzęta,

- poeta rozpoznaje Vanniego Fucciego z Pistoi , który przepowiada zwycięstwo Białych w Pistoi, późniejsze zwycięstwo Czarnych i wypędzenie Białych z Florencji.

25. Pieśń dwudziesta piąta:

- Vani Fucci złorzeczy Bogu, został za to ukarany przez węże, które go unieruchomiły i Kakusa , który wczepił się pod potylicę Fucciego,

- Dante obserwuje budzące grozę przemiany złodziei w gady, ma nadzieję, że jego opis przewyższył opis pustyni libijskiej znajdujący się w Farsalia Lukana.

26. Pieśń dwudziesta szósta:

- poeci przechodzą do ósmej czeluści siódmego kręgu, miejsca pobytu doradców-zdrajców, ich dusze są zamknięte w płomieniach,

- Dante prowadzi rozmowę z Ulissesem, który opowiada mu o ostatniej podróży w kierunku Góry Czyśćcowej,

- pieśń zaczyna się ironiczną apostrofą do Florencji: „Hulaj, Florencja, światłowładna pani!” („Godi Fiorenza” – dosł. Ciesz się, Florencjo!),

- płomenie Diomedesa i Ulissesa są rozszczepione, podobnie jak płomienie Polinejkesa i Eteoklesa, braci Antygony,

- Dante wyjaśnia także, w jaki sposób płomienie mogą przemawiać („Tedy róg wyższy starego płomienia / Poszepce i swym szczytem zamigota / Jak płomień świecy z wiatrowego tchnienia. / A jasny kiścień tam i sam się miota / Jakby to język ludzki przezeń gadał […]”)

27. Pieśń dwudziesta siódma:

- jest kontynuacją pieśni poprzedniej,

- główną osobą jest Guido da Monterfeltro, nazywany najchytrzejszym człowiekiem we Włoszech; był zdolnym politykiem, pod koniec życia wstąpił do zakonu franciszkanów, ufał Bonifacemu, który obiecywał mu odpuszczenie grzechów i miejsce w Niebie; Dante nazywa papieża „księciem faryzeuszów”,

- św. Franciszek chciał po śmierci obronić jego duszę, lecz przeciwstawił się temu diabeł i wygrał ten pojedynek,

- odpuszczenie grzechów Guidowi było bezzasadne, ponieważ nie odczuwał on skruchy i żalu za popełnione czyny,

- Guido jest spowity w płomień, podobnie jak Ulisses.

28. Pieśń dwudziesta ósma:

- poeci znajdują się w dziewiątej czeluści ósmego kręgu, przeznaczonej dla schizmatyków i siewców niezgody,

- ich postaci są straszliwie okaleczone, ich rany ustawicznie się odnawiają,

- Dante zastosował bardzo konsekwentnie prawo odwetu (contra passo), kara dotyka bowiem te części ciała, które były głównym narzędziem zła,

- w pieśni występują najwięksi schizmatycy, np. Mahomet, Bertrand de Born, Fra Dolcino,

- Bertrand de Born niesie w dłoni swoją głowę (symbolizuje jego winę, de Born podburzał syna – późniejszego Henryka III przeciwko ojcu – Henrykowi III ) i posługuje się nią jak latarnią.

29. Pieśń dwudziesta dziewiąta:

- poeci wędrują wśród schizmatyków,

- Dante wypatruje w dziewiątej czeluści swojego kuzyna (Geri del Bello),

- okazuje się, że poeta nie zauważył groźnych gestów i pogróżek kuzyna,

- potem poeci przeszli do dziesiątej czeluści, miejsca pobytu fałszerzy pieniędzy i metali, którzy są dręczeni trądem i różnymi wrzodami,

- fałszerze siedzą na ziemi i ustawicznie się drapią, wszędzie czuć straszny smród,

- przedstawiając postać Capocchia, alchemika ze Sieny, Dante krytykuje równocześnie mieszkańców tego miasta, którzy są dumni i zarozumiali.

30. Pieśń trzydziesta:

- w tej pieśni przedstawieni zostali fałszerze własnej osoby tzn. tacy ludzie, którzy dla osiągnięcia korzyści majątkowej, podawali się za kogoś innego,

- Dante przedstawia postać Gianniego Schicchiego, który przebrał się za zmarłego Buoso Donatiego, trupa schowano, natomiast Gianni zajął jego miejsce i w przebraniu zmarłego podyktował korzystny dla siebie testament,

- Myrra – córka króla Cypru, zakochała się w ojcu, udając inną kobietę, zajęła jej miejsce w łożu ojca, z tego związku narodził się Adonis,

- potępieńcy czynią wrażenie oszalałych, Dante porównuje ich do Hekuby i mitycznego króla Atamasa, który zabił swoją rodzinę myśląc, że to lwy,

- wśród fałszerzy pieniędzy Dante wymienia Mistrza Adama, związanego z rodem hrabiów Romena, z namowy których puszczał w obieg fałszywe pieniądze,

- fałszerzem słowa jest natomiast Sinon Grek, który namówił Trojańczyków, by zburzyli część murów miasta i wprowadzili konia wybudowanego przez Greków,

- pieśń kończy bójka pomiędzy Adamem a Sinonem,

- kary grzeszników to choroby np. gorączka (Sinon), puchlina wodna (Adam).

31. Pieśń trzydziesta pierwsza:

- poeci znajdują się miedzy ósmym a dziewiątym kręgiem,

- studnia, w której znajdują się zdrajcy, jest strzeżona przez gigantów, którzy przegrali wojnę z Jowiszem,

- Nemrod, jeden z gigantów, będący pierwszym królem Babilonu, odpowiedzialnym za budowę wieży Babel, zadął silnie w róg, Dante porównuje to do epizodu z Pieśni o Rolandzie; Nemrod mówił niezrozumiałym językiem,

- inni giganci: Elifat (usiłował dostać się na Olimp stawiając góry Ossa i Pelion jedną na drugiej), Briareus (miał sto ramion i pięćdziesiąt ust), Anteusz (jedyny gigant niezwiązany łańcuchami, nie brał udziału w wojnie z Jowiszem, bo urodził się później, został pokonany przez Herkulesa),

- Anteusz na prośbę Wergilego przeniósł poetów na dno ostatniego kręgu.

32. Pieśń trzydziesta druga:

- poeci znajdują się w dziewiątym kręgu Piekła, przeznaczonym dla różnego rodzaju zdrajców,

- krąg ten podzielony jest na cztery rejony: Kaina, Antenora, Tolommea, Giudecca,

- w pieśni trzydziestej drugiej poeci zwiedzili dwa pierwsze rejony,

- potępieńcy zanurzeni są w lodzie aż do policzków, Cocito (lub Kocyt; taką nazwę mają pierwsze dwa kręgi) jest zamarzniętym jeziorem,

- w rejonie Kaina pokutują ci, którzy zdradzili swoją rodzinę i istoty bliskie, Dante uważa, że dla potępieńców z tego rejonu lepiej byłoby urodzić się zwierzętami

- w rejonie Antenora znajdują się zdrajcy polityczni,

- zdrajcy z rejonu Kaina: bracia Napoleone i Alessandro degli Alberti (jeden był gibelinem, drugi gwelfem, antagonizmy polityczne poróżniły ich tak bardzo, że bracia wzajemnie się zamordowali), Mordrec (lub: Mordret, siostrzeniec króla Artura, zginął z rąk wuja, którego chciał zamordować),

- zdrajcy z rejonu Antenora: Bocca degli Abati (Dante przypadkiem go kopnął, Abati zdradził gwelfów, zranił podstępnie chorążego partii, został surowo potraktowany przez Dantego, nazwał go bowiem ohydnym zdrajcą), Ganelon (zdrajca z Pieśni o Rolandzie, spowodował śmierć Rolanda).

33. Pieśń trzydziesta trzecia:

- niemal w całości poświęcona postaci Ugolina opowiadającego historię śmierci własnej i synów,

- Ugolino Della Gherardesca – pochodził z bogatej rodziny gibelińskiej, został oskarżony o zdradę, wraz z dwoma synami i wnukami zostali zamknięci w wieży i skazani na śmierć głodową,

- Ugolino po śmierci z nienawiścią gryzł swojego głównego wroga, Ruggieri, obydwaj znaleźli się w Piekle jako zdrajcy,

- „Pełzam i dwa dni wołam na nieżywe… Potem się życie głodem dokonało” – niegdyś interpretowano te słowa jako stwierdzenie ludożerstwa, dziś przyjmuje się inną interpretację: czego nie dokonało cierpienie, dokonał głód, który zabił synów i wnuków Ugolina,

- Ugolino życzy Pizie, w której żył, aby wyspy leżące u ujścia Arno połączyły się, co spowodowałoby powódź miasta; nieszczęśliwy ojciec nazywa Pizę nowymi Tebami (Teby miały opinię miasta okrutników),

- Ugolino zadaje pytanie, dlaczego jego przeciwnicy skazali na mękę jego niewinnych synów,

- poeci przechodzą do kolejnego rejonu – Ptolomei, która jest miejscem pobytu tych, którzy nadużyli zaufania innych, zwłaszcza gości,

- nazwa kręgu pochodzić może od imienia rządcy Jerycho, który zamordował swojego teścia lub od imienia króla Egiptu Ptolemeusza XII, który zamordował Pompejusza,

- potępieńcy leżą na wznak, jedynie twarz mają odsłoniętą,

- Dante wyróżnia Alberiga z Faenzy i Branca d’Oria (w 1300 roku żył jeszcze, ale diabeł zamieszkał w jego ciele, dusza została natomiast zesłana przed fizyczną śmiercią do Piekła),

- Alberigo był przywódcą gwelfów z Faenzy, należał do zgromadzenia Frat godeti, zaprosił na ucztę swoich krewnych udając, że chce się z nimi pogodzić, jednak do Sali wpadli siepacze i zabili biesiadników,

- Branca d’Ora – zaprosił na ucztę swojego teścia Michele Zanche i kazał go zabić, by przywłaszczyć sobie jego majętności,

- Branca prosił Dantego, by ten zdjął lód z jego oczu, poeta odmówił.

34. Pieśń trzydziesta czwarta:

- poeci schodzą do ostatniego rejonu, który nazywa się Giudecca, jest to dno Piekła, miejsce pobytu zdrajców dobroczyńców,

- króluje tu Lucyfer, pogrążony całkowicie w lodzie,

- nazwa rejonu pochodzi od Judasza (Giuda),

- Lucyfer – jest nazywany cesarzem, Piekieł, jest antytezą Boga, którego Dante określił mianem cesarza,

- Lucyfer przedstawiony jest jako szkaradny potwór o trzech paszczach, w których znajdują się najwięksi zdrajcy: Judasz, Kasjusz i Brutus (zdradzili Cezara), trzy oblicza Lucyfera to antyteza atrybutów Świętej Trójcy; zamiast potęgi widzimy bezsilność, zamiast mądrości – głupotę, zamiast miłości – nienawiść,

- poeci znajdują się w centrum Ziemi, tam bowiem panuje Lucyfer,

- skoro Lucyfer jest szkaradny, to zgodnie z zasadą contrapasso przed upadkiem musiał być niezwykłej urody,

- jezioro Kocytu tworzą łzy Lucyfera, ruch jego skrzydeł wywołuje wiatr powodujący zamarzanie jeziora,

- przez tunel poeci przechodzą na drugą półkulę, ku wyjściu, do Góry Czyśćcowej,

- poeci znaleźli się pod południową półkulą; w średniowieczu wierzono, że wszystkie ziemie skoncentrowane są na półkuli północnej, a południową pokrywają morza,

- Wergiliusz i Dante opuścili Piekło, udali się do Góry Czyśćcowej.

II. Wstęp.

1. Dante i jego epoka.

- Dante urodził się we Florencji, w maju 1265 roku,

- trudno odtworzyć jego życiorys, należy opierać się głównie na życiorysach i wzmiankach w kronikach,

- w okresie życia poety toczyły się burzliwe walki pomiędzy mieszczaństwem i szlachtą feudalną, miasto bogaciło się szybko i przyciągało ambitnych ludzi z innych rejonów Włoch,

- wiek XII – kulminacja trwającej od dwóch wieków walki cesarstwa z papiestwem, we Włoszech utrwalił się podział na procesarskich gibelinów i propapieskich gwelfów,

- w 1250 roku umiera Fryderyk II, 18 lat po jego śmierci dynastia Hohenstaufów kończy swoje panowanie,

- symboliczną datą rozpoczęcia wojen domowych we Florencji jest 1215 rok, kiedy miała miejsce krwawa zemsta za zerwanie zaręczyn, walka dotyczyła rodów Buondelmontich i Amideich,

- spory rodzinne przekształciły się w rywalizację polityczno-społeczną,

- we Florencji dochodziło do sporów pomiędzy bogatym i drobnym mieszczaństwem, do walki dołączyli także przedstawiciele osiedlającej się w mieście bogatej szlachty, która razem z burżuazją florencką chciała odzyskać wpływy,

- Florencja toczy jednocześnie walki z rywalizującymi z nią miastami toskańskimi, przed wszystkim z Pizą,

- bogate mieszczaństwo umocniło swoją pozycję, obsadziło główne urzędy, wkrótce szlachta została pozbawiona wszelkich praw politycznych (1293),

- pod warunkiem zapisania się do którejś z korporacji zawodowych szlachta mogła brać udział w życiu publicznym miasta,

- gwelfizm rozpadł się ostatecznie na dwa stronnictwa: Białych (umiarkowanych, odnoszących się nieufnie do polityki papieża) i Czarnych (szukających oparcia w Rzymie); Biali bronili niezależności Florencji wobec papieża, Czarni natomiast wierzyli, że przy pomocy Rzymu zdobędą nowe rynki zbytu dla gospodarki florenckiej,

- losy Dantego są silnie związane z sytuacją polityczną miasta,

- rodzina poety była rodziną szlachecką, tradycyjnie gwelficką, niewiele wiemy o ojcu i matce poety,

- gdy Dante był dzieckiem, zaręczono go z Gemmą Donati; nie wiemy, kiedy małżeństwo zostało zawarte, ani czy był to związek szczęśliwy,

- gdy Dante miał dziewięć lat, spotkał Beatrice, która była jego rówieśniczką i córką zamożnego sąsiada, Folco Portinariego, poeta zakochał się w niej od pierwszego wejrzenia,

- po śmierci Beatrycze Dante związał się z inną kobietą, nie wiemy, kim była,

- Dante uczęszczał prawdopodobnie do szkół zakonnych, dużo czytał, zapadł na chorobę oczu,

- jako swojego mistrza Dante wymienił Brunetta Latiniego, znanego encyklopedystę, autora poematu dydaktyczno-alegorycznego Tesoretto,

- Dante wcześnie zaczął pisać liryki, nawiązał współpracę z poetami włoskimi, najważniejszym z nich był Guido Cavalcanti, przedstawiciel nowej szkoły poetyckiej – dolce stil nuovo (nowy słodki styl),

- pierwszy utwór – powstał pomiędzy 1292 a 1294 rokiem – Vita nuova, na ten okres przypada także przyjaźń z Forese Donatim oraz cykl wierszy poświęconych różnym kobietom o imieniach: Lisetta, Pargoletta, Donna Pietra, Violetta,

- niektórzy dantolodzy uważają, że po śmierci Beatrycze poeta prowadził hulaszcze życie, inni natomiast widzą w tych wierszach jedynie wprawki stylistyczne,

- można jednak z całą pewnością stwierdzić, że po śmierci Beatrycze poeta załamał się, miłość do pocieszycielki, Donny Gentile, nazywana jest w Vita nuova przeciwniczką rozumu,

- z zachowanych dokumentów wynika, że w latach 1295 – 1301 Dante brał aktywny udział w życiu politycznym miasta, zapisał się do korporacji farmaceutów i medyków, co było formalnym warunkiem umożliwiającym zasiadanie w różnych radach,

- Dante sprawował wiele różnych funkcji, m.in. był członkiem tzw. rady stojącej u boku capitano del popolo, był członkiem Rady Stu, organu nadzorującego rachunki i działalność finansową różnych urzędów, w tym czasie Dante zaciągnął wiele pożyczek,

- w 1300 roku Dantego wysłano jako ambasadora do San Giminano,

- potem poeta sprawował krótko najwyższy urząd we Florencji – został priorem, poeta objął ten urząd w wyjątkowo trudnym okresie dla Florencji – gdy polityka papieża Bonifacego VIII godzi w niepodległość miasta,

- niedługo potem na wygnanie został skazany przyjaciel poety – Guido Calvacanti,

- po upłynięciu kadencji Dantego, poeta nadal brał udział w życiu politycznym miasta i wciąż zasiadał w wielu radach i zgromadzeniach, powrócił np. do Rady Stu,

- Dante został jednym z ambasadorów posłanych do Bonifacego VII, ambasadorzy ci mieli prowadzić negocjacje z papieżem,

- Karol Valois, brat Filipa IV Pięknego został zaproszony do Toskanii, by przygotować zbrojną interwencję przeciwko Florencji,

- papież zatrzymał Dantego na dworze, w tym samym czasie Czarni przy pomocy Karola Valois odnieśli zwycięstwo nad przeciwnikami,

- Czarni ustanowili nowe władze w mieście, przedstawiciele opozycyjnego stronnictwa skazani uwikłani w proces sądowy, Dantemu zarzucono nadużycia finansowe i liczne oszustwa,

- Dante i inni florentczycy skazani zostali na karę śmierci, Dante uciekł z miasta w 1302 roku,

- druga część życia Dantego to okres wielkiej twórczości literackiej, z wyjątkiem Vita nuova oraz liryków, wydanych później pod ogólną nazwą Rime, wszystkie dzieła poety powstały po 1302 roku,

- pierwsze lata wygnania – usiłowania powrotu do Florencji, Dante przyłączył się do Białych, organizował sprzymierzeńców i ewentualną akcję zbrojną,

- Dante przybywał kolejno w San Godenzo (na zebraniu Białych), Forli, Weronie,

- wkrótce zmarł papież, a Biali zdecydowali się na podjęcie walki z Czarnymi, walkę tę przegrali,

- Dante zerwał ze stronnictwem Białych w 1304 roku, odtąd jego życie będzie upływać pod znakiem licznych wędrówek, przebywał w Weronie i Toskanii, gdzie zakochał się w bliżej nieznanej kobiecie i napisał tzw. Montana canzon (Pieśń z gór),

- wiadomości o kolejnych etapach podróży Dantego są fragmentaryczne i niepełne, niektórzy dantolodzy twierdzą za Boccacciem, że Dante przebywał we Francji, gdzie miał kontynuować swoje studia,

- poeta stworzył popularyzujący wiedzę traktat Convivio, napisany między 1306 a 1308 rokiem, zarówno Convivio, jak i traktat o języku włoskim De vulgari eloquentia są dziełami niedokończonymi,

- Boccaccio wspominał także, że Dante przebywał w Bolonii (silny ośrodek studiów prawniczych) i w Oksfordzie; ta druga lokalizacja wydaje się mało prawdopodobną,

- tymczasem do Italii wkroczył nowy władca niemiecki Henryk VII Luksemburski, który dążył do uzyskania korony cesarskiej,

- dwuznaczne stanowisko papieża – z jednej strony popierał oficjalnie Henryka, z drugiej zaś – potajemnie sprzyjał przywódcy gwelfów, królowi Neapolu Robertowi,

- do wrogów cesarza należała także Florencja,

- Henryk podporządkował sobie Mediolan, Cremonę, Brescię, Bergamo i Genuę; kontynuował swoją wyprawę do Rzymu po koronę cesarską,

- Dante przebywał w Italii w czasie podbojów Henryka, był jego gorącym entuzjastą i zwolennikiem, swoje poglądy częściowo skonstruował w Convivio, pogłębił natomiast w traktacie łacińskim O monarchii i licznych listach świadczących o tym, ze poeta zaangażował się czynnie w walkę między gibelinami a gwelfami,

¬- listy:

• List do królów, książąt i ludów Włoch zapowiada nadejście nowej ery sprawiedliwości i pokoju za sprawą cesarza,

• List do występnych florentczyków zawiera krytykę polityki rodzinnego miasta,

• List do cesarza Henryka wzywa go do energicznej akcji przeciwko buntownikom,

- Henryk z trudem dokonał koronacji na cesarza, bowiem bazylika Św. Piotra była wypełniona jego przeciwnikami, postanowił więc wrócić do Toskanii i zająć Florencję, oblężenie miasta przerwał w listopadzie 1312 roku, w sierpniu 1313 roku niespodziewanie zmarł,

- w latach 1311 – 1315 Dante kontynuował prace nad Boską komedią, Piekło i spora część Czyśćca były już gotowe; w tym czasie Dante prowadził ożywioną korespondencję z zaprzyjaźnionym poetą Cino da Pistoia, wysłał też list do kardynałów włoskich biorących udział w konklawe w 1314 roku, po śmierci Klemensa II, nawołując ich do położenia tamy szerzącemu się zepsuciu,

- sytuacja gwelfów ulega pogorszeniu, stronnictwo przegrało bitwę pod Montecanti w 1315 roku, w mieście otworzyły się nowe możliwości dla emigrantów: pod warunkiem zapłacenia kary i poddania się upokarzającej ceremonii w baptysterium św. Jana, mogli uzyskać prawo powrotu do ojczystego miasta, Dante odrzucił jednak tę propozycję, w liście do nieznanego przyjaciela wyraża oburzenie, twierdzi też, że nie wróci do Florencji w tak upokarzający dla niego sposób,

- w związku z konfliktem dotyczącym Ludwika Bawarskiego (następca Henryka VII) i nowym papieżem Janem XXII oraz faktem, że Czarni skazali Dantego i jego synów w październiku 1315 roku na śmierć, powrót do Florencji okazał się niemożliwy,

- ostatnie lata życia poeta spędził w Weronie na dworze Can Grande Della Scala, ostatecznie jednak osiedlił się w Rawennie, często wyjeżdżał na pobyty do innych miast; w Rawennie i Weronie poeta cieszył się sławą znakomitego poety i uczonego,

- zmarł 14 września 1321 roku, został pochowany w kościele Franciszkanów w Rawennie.

2. Vita nuova.

- jest pierwszym większym dziełem Dantego i zapisem historii miłości do Beatrice,

- zapowiada Boską komedię,

- dziełko ma formę mieszaną: podstawę stanowią liryki młodzieńcze, do których autor ułożył prozaiczny komentarz, forma taka nie jest zresztą nowością: podobny kształt występuje np. w dziele Boecjusza (Consolatio philospohie),

- Dante zaznacza na początku, ze w jego wspomnieniach najważniejszy jest moment, gdy rozpoczęło się jego nowe życie, momentem tym było spotkanie z Beatrice,

-treść:

• Dante spotyka Beatrice,

• Poeta ponownie spotyka ukochaną, po 9 latach,

• Wizja Dantego – widzi ukochaną na rękach Amora,

• Dante zachorował na skutek emocji, jakie wywołuje w nim uczucie do Beatrice,

• By zamaskować swoje uczucia do Beatrice, poeta udaje miłość do innej kobiety, zwanej Donna Schermo (Kobieta-Tarcza),

• Po wyjeździe tej drugiej Dante pozoruje swój smutek, pisze na ten temat sonet,

• Jeden z sonetów poświęca także zmarłej przyjaciółce Beatrice,

• Opuszcza Florencję, by odnaleźć Donnę Schermo,

• Spotkany po drodze Amor, występujący pod postacią pielgrzyma, radzi mu wybrać inną Donnę Schermo, poeta zastosował się do rady,

• Dante udaje miłość tak ostentacyjnie, że wywołuje to smutek Beatrice,

• Beatrice odmawia pozdrowienia Dantemu,

• Zrozpaczony poeta widzi w śnie młodzieńca, który sugeruje mu ułożenie poematu wyjaśniającego ukochanej motywy postępowania i prawdziwe uczucia,

• Dante spotyka Beatrice na bankiecie, pisze szereg wierszy gloryfikujących postać kobiety,

• Beatrice umiera; zrozpaczony Dante pisze list do władców ziemi, pozbawionej największego skarbu, oddaje zmarłej hołd w kilku kanzonach,

• Upłynął rok, Dante poznał inną kobietę, młodą i piękną, zwaną Donna Gentile,

• Miłość ta okazała się jednak krótkotrwała, Beatrice ukazała się Dantemu we śnie,

• Pod wpływem nowej, nieznanej wizji poeta postanowił tak długo nie pisać o Beatrice, aż nie będzie w stanie uczynić tego w sposób godny ideału.

- w poemacie momenty autobiograficzne i wizje poetyckie splatają się w jedną całość,

- problem Vita nuova polega na tym, że nie wiadomo, czy chodzi w nim o miłość do realnej kobiety, czy też poemat jest gloryfikacją abstrakcyjnego ideału,

- większość dantologów widzi w poemacie upoetyzowaną autobiografię, sprowadzają oni do minimum lub wręcz odrzucają istnienie sensu alegorycznego młodzieńczego utworu Dantego,

- Vita nova ¬to przede wszystkim wspomnienie przeżyć miłosnych, dantolodzy zwracają także uwagę na wyjątkowo realistyczny charakter tła obyczajowego i kulturowego poematu,

- nie mniej prawdziwie wygląda kwestia analizy uczuć miłosnych poety, związanych z nimi stanów egzaltacji lub depresji oraz wspomnienia śmierci Beatrice,

- realne aspekty posiada także spotkanie z Donną Gentile: poeta odczuwał przyjemność z przebywania w jej towarzystwie, a jednocześnie podświadomie zarzucał sobie niewierność, zdradę pamięci Beatrice,

- w związku z tym, że większość badaczy Dantego uznaje młodzieńczy poemat autora Boskiej komedii za upoetyzowaną biografię przyjmuje się, że Beatrice była realną kobietą (pełne nazwisko: Beatrice Portinari), którą Dante kochał i dla której pisał poematy,

- powyższą tezę wzmacniają wzmianki z Czyśćca: Dante mówi o Beatrice jako o kimś, kogo stracił przez śmierć, a którą później odnalazł w nowych warunkach jako ideał doskonałości duchowej,

- Beatrice Portinari i Beatrice z Vita nuova to dwie odmienne postaci:

• Vita nuova nie jest pamiętnikiem ani autobiografią,

• Punktem wyjścia jest niewątpliwie realna postać kobiety florenckiej, jednak jej postać i uczucia żywione wobec niej podlegają nieustannej sublimacji, w dużym stopniu pod wpływem poezji prowansalskiej i dolce stil nuovo,

• Oba kierunki dążyły do uczynienia z kobiety postaci nadziemskiej, anielskiej, dla której pobyt na ziemi ma charakter przemijającego epizodu.

- wpływ dolce stil nuovo na ukształtowanie postaci Beatrice:

• Dante przedstawia Beatrice w podobny sposób, jak czynił to główny przedstawiciel dolce stil nuovo Guido Guinizelli, który otaczał kobietę glorią niebiańską, zasłaniającą jej realny kształt, kobieta Guinizelliego miała cechy postaci anielskiej,

• Prawdziwa miłość, zdaniem bolońskiego poety, nie była dostępna dla każdego, nie jest zjawiskiem banalnym, bo wymaga współdziałania odpowiednich danych umysłowych i moralnych, które są właściwe dla wyjątkowych osób,

• W tych warunkach kobieta przekształca się w istotę nadziemską, zdematerializowaną staje się emanacją majestatu Boga,

• Miłość staje się zjawiskiem mistyczno – filozoficznym,

• Środki poety, na co zwraca uwagę i Giunizelli, i Dante, są niewystarczające, by opisać i odtworzyć piękno ukochanej oraz wyrazić ogrom uczuć, które poeta żywi do ukochanej,

• Kancony Giuda Calvacantiego, przyjaciela Dantego, rozwijają niektóre koncepcje Guinizillego, nadając im nierzadko podbudowę psychologiczną i filozoficzną,

• Cavalcanti zwraca także uwagę na to, że istnieje tragiczny konflikt między stroną duchową i zmysłową: duch ludzki dąży bowiem do zdobycia prawdy, zmysłowość natomiast rodzi namiętność i nieokiełznane instynkty,

• Obaj poeci uznają, że miłość jest potrzebą natury ludzkiej, potężnym elementem, z którym należy się liczyć.

- drugi wzorzec – liryka prowansalska:

• Najstarsze przykłady liryki miłosnej z Prowansji dotyczą XI w.,

• Liryka trubadurów przeszła drogę od liryki sławiącej doznania zmysłowe do liryki wyidealizowanej, związanej przeważnie z anonimową damą,

• Liryka prowansalska – szablonowa, skrajnie konwencjonalna, zwłaszcza w poezji wysoko cenionego przez Dantego Arnauta Daniela,

• Ostatnia faza liryki prowansalskiej, przypadająca na czasy po 1215 (krucjata przeciw albigensom) nosi piętno religijno – mistyczne, kult kobiety zastępuje kult Matki Boskiej, akcenty zmysłowe stają się coraz rzadsze, miłość jest wolna od cielesnych motywacji i jest źródłem uczuć czystych, bezinteresownych, wszystko zamyka się w sferze przeżyć duchowych, stanowisko takie jest właściwe wizji miłości przedstawionej w Vita nuova.

- miłość Dantego i poetów dolce stil nuovo jest pojmowana jako pragnienie dobra, ustawiczna chęć doskonalenia się; w tym kontekście kobieta traci cechy istoty ziemskiej stając się tworem doskonałym, istotą nadziemską, podobną do anioła,

- choć Vita nuova jest dziełem oryginalnym, to jednak związane jest silnie z charakterystycznymi dla XIII wieku prądami religijnymi, artystycznymi i filozoficznymi.

3. Rime.

- w skład Rime wchodzą liczne liryki, dziś wydawane właśnie pod tym tytułem,

- początkowe liryki sięgają okresu Vita nuova, poszczególne liryki różnią się, zarówno jeśli chodzi o styl i język, jak też i tematykę,

- liryki Dantego charakteryzuje silniejsze niż w przypadku wierszy poetów dolce stil nuovo zabarwienie indywidualne; na ich podstawie możemy także śledzić stopniowe uniezależnianie się poety od konwencjonalnych wzorców poetyckich i poszukiwanie własnych, oryginalnych rozwiązań w dziedzinie formy i treści,

- pomimo oryginalności, Dante nie uwolnił się od wpływów literackich, jego liryki mają wiele wspólnych cech z poezją Guittona d’Arezzo:

- spotykamy u Dantego nieregularne rymy, nieregularny dwudziestowierszowy sonet, grę słów, wykorzystanie homonimów, cechy charakterystyczne dla poezji Arezzo,

- głośnym sonetem jest Guido, i’vorerei (Guido, chciałym), w którym poeta kreśli obraz szczęśliwej podróży barką w nieznane z przyjaciółmi (Calvacanti, Lapa Gianni) w towarzystwie trzech najpiękniejszych dam; głównym celem podróży miałoby być oderwanie się od rzeczywistości, ucieczka w krainę miłości i wzniosłych uczuć,

- wpływ Cavalcantiego na młodzieńcze liryki Dantego jest niezaprzeczalny: obaj poeci rysują różnice pomiędzy miłością naturalną, przemijającą i miłością uszlachetniającą; obaj też biorą za punkt wyjścia realne uczucia do realnych kobiet, które przekształcają stopniowo w ekstazę mistyczną,

- niezwykle trudno poddać klasyfikacji liryki wchodzące w skład Rime, można jednak wydzielić liryki:

• poświęcone Beatrice:

 powstawały z reguły w okresie Vita nuova,

 uzupełniają one wrażenie swoistego uroku kobiety jak osoby pięknej, młodej, wywierającej dodatni wpływ na otoczenie.

• Poświęcone innym kobietom:

 Charakteryzują się elegancją, swobodą wypowiedzi i tonem swoistego optymizmu,

 Fioretta, Violetta i inne bohaterki noszą znamiona realnych istot, przejściowo obdarowanych przez Dantego zainteresowaniem i uczuciem,

 Ciekawą postacią jest Pargoletta, którą wspominać będzie Beatrice, czyniąc zarzuty Dantemu: początkowo jest postacią zbliżoną do anioła, potem staje się bezwzględna i okrutna dla poety,

 Nieznana kobieta wywołała natomiast nowe uczucia u Dantego, mowa o tym w jednym z kanconów, miłość łączącą ją z Dantem nosi cechy realnego przeżycia, ma charakter gwałtownej namiętności, paraliżującej wolę i działanie poety,

 Lisetta – dantolodzy nie są pewni, czy chodzi o realną postać czy alegorię,

 Donna Pietra (dosł. Kobieta-Kamień, enigmatyczna postać, występuje w czterech utworach, które wyrażają miłość silnie zmysłową, niemal brutalną; utwory te mogą być wyrazem faktycznych uczuć poety, mogą też być alegorią lub naśladownictwem liryki Arnauta Daniela,

 Najbardziej prawdopodobne jest, że miłość do Donny Pietry miała realny charakter, świadczą o tym np. opisy krajobrazów w różnych porach roku, dokładny portret bohaterki, analizy uczuć i ciągle zmieniający się stan ducha poety.

• liryki okolicznościowe:

 ciekawym przypadkiem jest Tenzone con Forese Donati, sześć sonetów, z którym 3 są autorstwa Dantego, pozostałe zaś – Donatiego; poeci czynią sobie złośliwe i poważne zarzuty: Forese zarzuca przyjacielowi małoduszność, zaniedbanie poszczenia krzywdy (bliżej nieznanej, wyrządzonej ojcu), Dante jest też niewdzięczny w stosunku rodziny Donatich, która pospieszyła mu z pomocą materialną; Dante odpowiedział przyjacielowi dwuznacznymi uwagami nt. pożycia małżeńskiego przyjaciela, który zaniedbuje żonę, zarzuca mu obżarstwo i opilstwo; Tenzone przekształciła się zatem w dość trywialną wymianę inwektyw,

 wymiana poezji z innymi lirykami (np. Giovanni Quirini, Dante da Maiano – wymiana liryków, których tematem jest wizja młodej dziewczyny, Cino da Pistoia – tematem liryków jest miłość i trudności życiowe).

• Liryki doktrynalne:

 Przedstawiają alegorycznie różne poglądy Dantego, obok uczuć religijnych występują w nich także poglądy filozoficzne, mające podwójny sens (dosłowny – przestawienie wyidealizowanej miłości, alegoryczny – krąg zagadnień etycznych, filozoficznych,

 Są świadectwem istniejących w umyśle poety różnych, choć niewykluczających się koncepcji miłości,

 Dwie kobiety u szczytu mego umysłu – sonet przedstawia dwie kobiety, pierwsza z nich – uosobienie mądrości i cnoty, druga – reprezentuje szeroko pojęte piękno,

 Tre donne interno al cor mi son venute – trzy piękne, zaniedbane przez ludzkość damy skarżą się na upadek moralności i deklarują solidarność z ofiarami panoszącego się zła, kancona pochodzi z początkowego okresu wygnania, ok. 1304 rok; trzy niewiasty – sens alegoryczny, oznaczają różne odmiany duchowości,

 Drittura – poetycki obraz zawierający hołd dla prawa naturalnego, moralnego, ludzkiego,

 liryki doktrynalne – pomost pomiędzy liryką miłosną dolce stil nuovo a erudycyjnym charakterem następnego dzieła, warto pamiętać także, że problem liryków Dantego jest skomplikowany i nie wszystkie sprawy sporne (np. dot. tego, czy Dante rzeczywiście był autorem wszystkich tych liryków, które mu się przypisuje) wciąż nie zostały wyjaśnione.

4. Convivio.

- autorstwo nie budzi wątpliwości, o dziele mówi np. Pietro Alighieri, najstarsze rękopisy pochodzą z XIV wieku,

- data powstania: pomiędzy początkiem 1307 roku a początkiem 1309,

- Convivio – nowy etap twórczości poety, zwrot ku erudycji, efekt humanistycznych zainteresowań Dantego, uważnej lektury dzieł starożytnych i średniowiecznych filozofów,

- dzieło świadczy o szacunku, jakim Dante otaczał starożytnych pisarzy i myślicieli, humanistycznym aspektem Convivio jest propagowanie dobrodziejstw kultury, która uwalnia od ignorancji, podnosi poziom moralny jednostek i całego społeczeństwa,

- Dante posługuje się metodą scholastyczną, właściwą dla św. Tomasza z Akwinu, lecz równie wysoko stawia Arystotelesa,

- Dante napisał ów traktat po włosku, by udostępnić go osobom, które nie znają łaciny,

- forma – przypomina Vita nuova: wstęp + (w zamierzeniu) komentarz do 14 kancon, Dante skomentował jednak tylko 3 kancony, objaśnił ich alegoryczne znaczenie i przy okazji zaprezentował własne poglądy na kluczowe zagadnienia: ideę władzy, sprawy języka, istotę szlachectwa, stosunek wiary do rozumu, problem najszerzej skomentowany,

- rozum – uzależniony od Boga, stwórcy rzeczy materialnych i niematerialnych,

- filozofia – nacechowane miłością użycie wiedzy,

- cnota – ułatwia korzystanie z objawień rozumu, Dante tworzy katalog jedenastu zasadniczych cnót, są nimi: odwaga, umiarkowanie, hojność, wspaniałomyślność, wielkoduszność, umiłowanie honoru, łagodność, uprzejmość, umiłowanie prawdy, opanowanie i poczucie sprawiedliwości,

- kwestie polityczne – Dante wykazuje tendencję do uogólnień, pragnie stworzyć wzór doskonałego władcy u państwa; idealny model państwa – cesarstwo, zapewniające szczęście rodowi ludzkiemu w oparciu o zdobycze cywilizacyjne; władza powinna być silna, uniwersalna, obejmująca swym zasięgiem cały świat, Dante ma na myśli cesarstwo rzymskie, które należałoby odbudować w formie odpowiadającej potrzebom epoki; cesarstwo rzymskie nie powstało bowiem z przypadku, było dziełem Opatrzności dla zapewnienia pokoju na świecie,

- cesarstwo jest dla Dantego gwarantem walki z rozkładem moralnym, starożytny Rzym – wzorem godnym naśladowania, kontrastem dla cesarstwa są rozdarte konfliktami państewka włoskie,

- istota piękna – piękno i moralność pozostają w ścisłej zależności, piękno polega na harmonii wewnętrznej poszczególnych elementów dzieła oraz jasnym formułowaniu myśli, o wartości utworu decyduje treść, postulatem zasadniczym jest harmonijna zgodność treści i formy, piękno uzależnione jest od formy, forma – od języka dzieła,

- w Convivio Dante po raz kolejny przedstawił Donnę Pietosę, którą nazwał alegorią filozofii – pocieszycielką ziemską, Beatrice pozostaje jednak nadal najwyższym ideałem mądrości, piękna i wszelkiej dobroci, Donna Pietosa jest wyłącznie uosobieniem kultu wiedzy, który nie wyklucza uwielbienia dla Beatrice,

- Convivio to dzieło niedokończone z niewiadomych powodów,

- nowością traktatu jest chęć stworzenia możliwie obszernego kompendium wiedzy, dostępnego możliwie jak największej liczbie czytelników; z traktatem wiąże się także przeświadczenie o roli poety – przewodnika ludzkości na drodze do postępu i szczęścia, z którym złączone jest umiłowanie piękna, starożytności i tęsknoty do idealnych form.

5. De vulgari eloquentia.

- powstał mniej więcej jednocześnie z Convivio,

- traktat napisany w języku łacińskim,

- Dante rozróżnia język narodowy (vulgaris locutio) od języka wtórnego (locutio secondaria), opartego o ścisłe prawidłowości gramatyczne, podczas gdy język narodowy nie podlega żadnym regułom,

- traktat musiał powstać kilka lat po wygnaniu, bo poeta wykazuje dobrą znajomość włoskich narzeczy,

- traktat jest niedokończony, urwany w drugiej części (miały być 4) w środku zdania,

- pierwsza księga – przedstawienie początków mowy ludzkiej i jej historii,

- druga księga – poświęcona jest ustaleniu form i reguł poezji włoskiej z szerokim uwzględnieniem przykładów dostarczonych przez poprzedników i współczesnych twórców,

- dalsze wywody: Dante twierdzi, że hebrajski to najstarszy język ludzkości, mówił nim Adam i jego potomkowie aż do momentu wybudowania wieży Babel, jedność języka została wtedy zniweczona i powstały języki romańskie, grupa, którą mówią Niemcy, Węgrzy, Anglicy i Słowianie oraz język grecki,

- Dante swe wywody opierał na św. Augustynie, Biblii, Piotrze Lombardczyku i Izydorze z Sewilli, nie brak też licznych styczności z teoriami św. Tomasza z Akwinu,

- Dante kreśli także zarys stylistyki, wartościuje poszczególne dialekty (najwyżej ceni dialekt boloński) i zajmuje się wersyfikacją, na której traktat urwał się,

- Dante pragnął stworzyć volgare ilustre, wzorcowy model języka włoskiego, taki, którym posługiwaliby się przedstawiciele włoskiej elity umysłowej, mamy jednak zbyt mało danych, żeby sprecyzować jego postać.

6. De monarchia.

- kolejny traktat, ponownie napisany w języku łacińskim, zajmuje ważne miejsce w literaturze politycznej XIV wieku,

- jego zasadniczym tematem jest rola cesarstwa i papiestwa w dziejach świata, zwłaszcza najnowszych,

- Dante zwraca uwagę na specyfikę wzajemnych stosunków cesarza i papieża; argumentami traktatu posługiwano się w sporach pomiędzy kuralistami i antykurialistami,

- traktat został napisany w 1312 roku, w okresie podbojów Henryka VII, składa się z trzech ksiąg,

- pierwsza księga – przytacza logiczne argumenty, zapożyczone od Arystotelesa, za punkt wyjścia Dante przyjmuje jako aksjomat, to że zasadniczym celem ludzkości jest osiągnięcie szczęścia i jedności, co wymaga rządów jednego władcy, będącego najwyższym i bezstronnym autorytetem,

- w księdze drugiej – stara się udowodnić, że ideał jedności został zrealizowany przez rzymskie imperium, a panowanie Rzymu nad światem było zgodne z wolą Boga,

- w księdze trzeciej – dowodzi, że władza cesarska i papieska są równorzędne i niezależne od siebie, władza świecka zawdzięcza istnienie Bogu, a nie Kościołowi, autor zajmuje się także słynną donacją Konstantyna – fałszywym dokumentem, który był podstawą roszczeń Rzymu w zakresie świeckiej władzy; Dante starał się udowodnić, że cesarz działał wbrew prawu, gdyż imperium nie było jego własnością; cesarz jest winien papieżowi jedynie szacunek,

- w traktacie Dante najchętniej powołuje się na starożytną filozofię, myśl historyczną (Liwiusz, Wergiliusz) i prawniczą (Cyceron), niewiele miejsca zajmują filozofowie średniowieczni,

- koncepcja Dantego była utopią, czymś niemożliwym do zrealizowania, ponadto Dante uzależnia od rozwoju kultury szczęście jednostki, twierdzi także, że władza świecka i duchowna mają inny zakres uprawnień: tak pierwsza zapewnia pokój i doczesny dobrobyt, Kościół natomiast zapewnia cel nadprzyrodzony – zbawienie,

- w traktacie pojawia się wyraźna tendencja do laicyzacji życia publicznego, dość szeroko wyrażana w XIII wieku.

7. Pomniejsze utwory łacińskie: Epistolae, Eclogae, Questio de aqua et terra, Il Fiore.

- pomniejsze utwory Dantego stanowią cenne uzupełnienie skąpych wiadomości o życiu poety oraz jego zainteresowaniach naukowych,

- Listy (Epistolae):

• Dantemu należy przypisać autorstwo 10, maksymalnie 13 listów (jeśli uwzględnić trzy listy napisane przez Dantego w imieniu hrabiny Battifole adresowane do cesarzowej Małgorzaty,

• Pod względem formy listy zachowują zależność od reguł ars dictandi, często spotykamy zwroty zapożyczone z liturgii,

• Listy potwierdzają umiłowanie Dantego do sprawiedliwości i pokoju (wspomniane wyżej listy do kardynałów, list do Florentczyków),

• Tematy listów: tęsknota za Florencją, miłość do nieznanej kobiety, trudy finansowe i materialne, kwestie polityczne.

-Sielanki (Eclogae):

• Odnoszą się do ostatnich lat życia poety, spędzonych w Rawennie,

• Jest to wymiana korespondencji między Dantem a Giovannim del Virgilinio, retorem i literatem bolońskim,

• Eklogi I i III – są autorstwa Virgilina, II i IV – Dantego,

• Giovanni proponował poecie przeniesienie się do Bolonii, ten jednak odmówił.

- Questio da aqua et terra:

• Przez długi czas uważano, że jest to apokryf przypisywany Dantemu przez zakonnika Moncetti, który wydał traktat w w 1508 roku, rzekomo na podstawie rękopisu Dantego,

• Wielu wybitnych dantologów uważało, że była to forma reklamy dziełka stworzonego przez Moncettiego,

• Odnaleziono jednak wzmianki z tego traktatu w niewydanych rękopisach Dantego.

- Il Flore:

• Jest to utwór z XIII w., jego autorem jest Ser Durante (rozszerzona wersja imienia Dante),

• Tekst stanowi parafrazę francuskiego Romansu o róży,

• Większość dantologów nie wiązała dziełka z osobą Dantego, lecz od pewnego czasu to się zmieniło,

• Badacze opierają się na badaniach języka poematu, wykazującego cechy florenckie,

• Il Flore byłoby antytezą Vita nuova i Boskiej Komedii oraz świadectwem kryzysu moralnego poety, zamiast miłości subtelnej zawiera uczucia frywolne, sarkastyczne, zaprawione zmysłowością.

8. Boska Komedia.

8.1. Myśl przewodnia:

- punktem wyjścia dla BK jest ostatn