Homer, Iliada,

przeł. Kazimiera Jeżewska, oprac. Jerzy Łanowski,

wyd. 13 nowe zupełnie, BN II 17, 1981.

WSTĘP

1. Początek literatury europejskiej.

- najstarszą z literatur Europy, grecką, otwierają „Iliada” i „Odyseja”.

- tematy, mity i postaci z tych epopei weszły na stałe w świadomość kulturalną dużej części lu-dzkości.

- dzieła w pełni rozwinięte, niepospolity kunszt poetycki, bogaty i barwny język, wielka skala środków artystycznych – zaskoczenie i paradoks.

2. Pytania zasadnicze.

- kiedy i gdzie powstały poematy Homerowe?

- w jakiej epoce rozgrywa się akcja „Iliady”?

- realistyczna?

- kim był autor?

- forma ustna czy pisemna?

- pierwsze dzieła literatury greckiej?

- pokrewieństwa i związki z literaturą poza Grecją.

I. Egea i Grecja.

1. Świat egejski.

- ludność śródziemnomorska, pochodzenia małoazjatyckiego, docierająca na tereny później-szej Grecji, gdzieś między 4500 a 3000 p.n.e. mieszała się z ludnością miejscową.

- pierwsze stulecia trzeciego tysiąclecia p.n.e. – rozwój i wzrost kultury kreteńskiej (minojskiej):

- pismo hieroglificzne (nieodczytane) ok. 2400-2100.

- pierwsze wielkie pałace 1850-1700.

- drugie pałace – w Knossos i Phaisos 1700-1550.

- Luwiowie na stałym lądzie 1900-1800 i na Krecie 1800.

- pismo linearne A (nieodczytane) 1700-1600.

- koniec największej świetności kultury minojskiej 1400.

- zniszczenie pałacu w Knossos i koniec pisma linearnego A 1450-1400.

- najazd Achajów na Kretę 1400-1300.

- świetność Knossos i pismo linearne B (odczytane w 1953 r.).

- najazd Dorów i upadek Knossos 1200-1100.

- „greckie średniowiecze”.

- okres mykeński na lądzie: najazd Achajów na Peloponez w latach 1600-1500; obronne grody mykeńskie, pismo linearne B.

2. Wschód.

- handel Krety z Bliskim Wschodem.

3. Achajowie.

- rozszerzenie panowania z Myken na cały ląd grecki 1400-1200.

- zniszczenie Troi VII A.

4. Pierwsza faza kolonizacji.

- upadek potęgi Achajów w XI wieku.

- Jonowie z Peloponezu na Wybrzeże Azji Mniejszej; Eolowie na południe Azji Mniejszej; Doro-wie na wyspy.

5. Przedział czasu.

- z „mroków greckiego średniowiecza” pierwsza wyłania się Jonia z bogatym Miletem.

- na trzy wieki ucicha kolonizacja (XI – IX), rozwój cywilizacyjny.

6. Siedziby małoazjatyckich Greków.

- Jonia z dwunastoma miastami: Milet, Myus, Priene nad Meandrem (dzis. Menderez), Efez u ujścia Kaystru (dzis. Küczük Menderez), Kolofon, Lebedos, Teos, Kladzomenaj, Erythraj i Fo-kaja (dzis. Gediz-czaj) oraz na wyspach Samos i Chios.

- w Jonii można zaobserwować najstarszą formę helleńskiej państwowości, polis, czyli miasto-państwo, o ustroju arystokratycznym, rządzone przez królów, których władzę niejednokrotnie arystokracja ogranicza.

II. Przekazy o Homerze.

1. „Biografie”.

- w starożytności wierzono, że Homer istniał; utwory go „zakryły”.

- od IV wieku p.n.e. od Arystotelesa braki wypełniano fantazją.

- 7 żywotów fantastycznych: syn nimfy lub dziewczyny-sieroty Kretheis i boga rzeki smyrneń-skiej, Melesa, imię Melesigenes („z Melesa zrodzony”), imię Homeros („Ślepiec”) przybrał do-piero po utracie wzroku.

- żywoty opowiadają o wędrówkach pieśniarza, o jego dłuższych i krótszych utworach, gęsto je cytując.

- Homer miał umrzeć jako sędziwy starzec na wyspie Ios.

2. Co znaczy „Homer”?

- ślepiec, zakładnik, towarzysz, spajacz, zbieracz, składacz (twórca, poeta).

3. Świadectwa.

- o Homerze wspominali: Hezjod, Pindar, Simonides.

- Herodot datuje Homera i Hezjoda na ok. połowę IX wieku p.n.e.

4. Czasy.

- epoka heroiczna: 1400-1200 p.n.e.

- w poematach Homera pamięć o czasach pradawnych (pochwała świetności Myken i innych ośrodków kultury minojsko-mykeńskiej) + współczesność (znajomość żelaza i jego użytkowa-nia).

- najpóźniejsze w „Iliadzie” wzmianki o rynsztunku i taktyce walki ciężkozbrojnego piechura (hoplity) – ok. 700 r. p.n.e.

5. Kultura „homerowa”.

- elementy z obrazków, scen, wzmianek i aluzji – obraz pełny i bogaty, ale nie historyczny.

- człowiek homerycki, heros i „kultura homerowa” istnieje tylko w świecie poetyckim, z rzeczy-wistości zbiera i łączy tylko elementy.

III. Poezja i pismo.

1. „Przed początkiem”.

- Homer jest dla badaczy początkiem literatury greckiej i europejskiej (właściwie azjatyckiej).

- poezja jednak istniała wcześniej (wysoki kunszt poetycki, analogie z innych kultur).

- najdawniejsza poezja łączyła się z muzyka i śpiewem (sztuki plastyczne).

2. Zapis – nie literatura.

- rozszyfrowanie przez Michaela Ventrisa z pomocą Johna Chadwicka w 1953 r. pisma linear-nego B; treść rozczarowała: księgi magazynowe, wykazy, spisy osób i rzeczy, dokumentacja mienia władców i świątyń, nie literatura.

- minologia lub mykenologia zajmuje się zabytkami z pismem linearnym B.

3. Świadectwa poematów.

- Homer cytuje dawne opowieści, nawiązuje do starszych podań.

4. Śpiewacy nadworni.

- pieśń + muzyka + taniec.

- śpiewacy wymieniani pośród przedstawicieli zawodów (kowal, garncarz…), ludzie osiadli, słu-żący dworowi.

- śpiew darem bóstw, natchnienie daje Muza.

- repertuar bogaty, zbogacany i aktualizowany.

- heksametr wierszem recytacji, nie śpiewu.

- w epoce późniejszej wygłaszaniem utworów zajmowali się nie śpiewacy-aojdowie, ale recyta-torzy-rapsodowie.

5. Odbiór epiki.

- przekazanie poematu odbiorcom (słuchaczom) ustnie.

- starożytni nawet sami sobie czytają na głos, dopiero od III wieku n.e. wzmianki o zaskakują-cym czytaniu „bez poruszania ustami”.

- wykonanie eposu publiczne.

6. Przekazanie utworów.

- czy wykonawcy tych poematów uczyli się ich z pisanego tekstu, czy też z ust poprzedników?

- brak umiejętności zapisania tak ogromnych eposów pismem znanym (np. linearnym B).

7. Literatura sąsiadów.

- sąsiedzi zapisywali teksty literackie, choć nie tak ogromne.

8. Tradycja grecka.

- przed Homerem musiała istnieć literatura, ale nie pisana i nie została spisana  fałszerstwa-apokryfy.

9. Pismo greckie.

- zapożyczone od Fenicjan i przetworzone, np. oznaczenie samogłosek, przyjęto uważać, że dostosowanie alfabetu fenickiego do języka greckiego jest dziełem Dorów (ok. 900 r. p.n.e.).

10. Najwcześniejsze zabytki.

- pochodzą z drugiej połowy VIII wieku p.n.e. – wiersze (heksametry).

11. Świadectwo formy.

- cechy stylu epopei Homera – pokrewieństwo z podobnymi zjawiskami w literaturze innych lu-dów, podobieństwo technik poetyckich.

12. Prehistoria i narodziny kwestii homerowej.

- dyskusja filologiczna już w starożytności:

- określenie autentyczności poszczególnych dzieł z całego przypisywanego Homerowi ze-społu.

- czy „Iliada” i „Odyseja” pochodzą od jednego czy dwu różnych twórców.

- zabiegi krytyczno-edytorskie mające na celu ustalenie poprawnego wzorowego tekstu poematów, wolnego od wtrętów i zniekształceń.

- Francois Hedelin abbe d’Aubinac (1604-1676) – literacki atak na Homera oskarżonego o nie-moralność, zły gust, lichy styl i niekonsekwencje w poetyckiej narracji + antyczne przekazy, że Homer nie znal pisma  Homer nie istniał, poematy są zlepkami różnych pieśni.

- Thomas Blackwell (1701-1757) – studium o „życiu i pismach” Homera.

- Robert Wood (1716-1771) – Homer nie znał pisma, poematy ustnie z pamięci.

- Friedrich August Wolf (1759-1824) – poematy Homerowe powstały jako twórczość ustna ok. połowy X wieku p.n.e., w okresie, gdy Grecy nie znali jeszcze pisma.

- po Wolfie:

- unitaryści, tj. zwolennicy teorii o jedności poematów i ich indywidualnym autorze, Home-rze.

- pluraliści, analitycy lub ewolucjoniści – zaprzeczający poematom jedności, jednego auto-ra, określonego momentu powstania…

13. Analitycy.

- Gottfried Hermann (1772-1848) – teoria rozszerzania niewielkich początkowo poematów.

- Karl Lachmann (1793-1851) – teoria pieśni (złączenie i spajanie 18 początkowo odrębnych poematów).

- George Grot (1794-1871) – teoria jądra podstawowego (rozszerzana „Pra-Iliada”).

14. Krąg współpracujących nauk.

- filologia, historia literatury, historia, badania komparatystyczne, papirologia, archeologia.

- Heinrich Schliemann (1822-1890) – wykopaliska w „miejscach Homerowych”: od 1868 r. w Troi, Mykeny (1874), Tiryns (1876), Orchomenos i Itaka.

- podstaw archeologii „Homerowej” dał współpracujący ze Schliemannem od 1882 r. Wilhelm Dörpfeld (1853-1940).

- archeologia, językoznawstwo + etnologia-antropologia.

15. Kontratak unitaryzmu.

- Dietrich Mülder 1910 r.:

- „Iliada” jest poematem jednolitym zbudowanym według jednolitego planu.

- niekonsekwencje wynikają ze specyficznego zadania, nałożonego przez poetycką osobo-wość twórcy.

- źródłami są dzieła powstałe w okresie tego rozwoju.

16. Drugi zwrot.

- badania żywej jeszcze dzisiaj epickiej poezji ludowej, zwłaszcza epiki ludowej południowosło-wiańskiej – Matija Murko (1861-1952), Milman Parry, Albert B. Lord.

- poezja Homerowa reprezentuje charakterystyczny typ poezji ustnej, styl formularny.

17. Poezja ustna.

- śpiewak jest tak jakby improwizatorem, tworzy z materiału istniejącego: treść (podanie) i for-ma (zespół formułek).

18. To już literatura.

- poematy Homerowe wykazują plan, jedność wewnętrzną dużo ściślejszą, niż się można tego spodziewać i niż się rzeczywiście spotyka w zapisie ludowej twórczości ustnej.

19. Data epopei.

- między połową IX i połową VIII wieku p.n.e.

IV. Kształt poematu.

1. Budowa „Iliady”.

- 15 537 wersów.

- podział na 24 pieśni (księgi), oznaczane umownie 24 literami dużymi alfabetu greckiego jest późniejszy, pochodzi od uczonych aleksandryjskich.

- temat w inwokacji.

- analiza treści.

2. Forma poetycka.

3. Porównania.

- szeroko rozbudowane porównania o niezwykłej fakturze, zwłaszcza dłuższe – przeszło 200.

- są istotnym wzbogaceniem realistycznego obrazu życia.

4. Tok narracji.

- narracja jest opowiadaniem w czasie, treści w ruchu.

- nie zawsze wartko, czasem kunsztownie opóźniana, zaznaczona napięciem i zwalniana na-pięciem.

- paralelizm akcji, ale nie opowiadania.

- plastyczność opisu.

- dokładność opisu.

- całkowite odsłonięcie wnętrza, brak niedomówień.

5. Epickość i dramatyzm.

- obiektywne przedstawianie opisywanej rzeczywistości nie oznacza obojętnego stosunku wo-bec opowiadanych faktów; zakłada sąd poety o ludziach i wydarzeniach.

- wyczuwalne nastroje narratora.

- nasycenie eposu dialogami i monologami, swoiste prawo „dwu osób na scenie”.

6. Umowność.

- fakty zakomunikowane słuchaczowi twórca uważa za wiadome innym postaciom epopei.

- podawanie pozornych lub chwilowych uzasadnień sytuacji, postępowania postaci, pospiesz-ne, niezbyt logiczne, ale prowadzące do zamierzonego przez poetę celu, np. pożegnanie Hektora z Andromachą.

7. Realizm – idealizacja – cudowność.

- dar obserwacji – obrazy wierne rzeczywistości, opisy przyrody, przedmiotów, przedstawienia scen z życia, charakterystyki bohaterów ukazane w rozwoju, w reakcjach psychologicznych.

- postaci poematu, herosi, są wyolbrzymione w perspektywie.

- cechą tej poezji jest podniosłość.

- epos jest obrazem życia pełnego sił, rzeczywistości uszlachetnionej i powiększonej nawet tam, gdzie na to nie zasługuje.

- świat ludzki pozostaje w stałej zależności od świata boskiego.

- zamienne traktowanie Dzeusa z Mojrą (Przeznaczeniem).

- bogowie są ponad ludźmi, ale nie są jeszcze siłami moralnymi, nie reprezentują poziomu ety-cznego wyższego niż ludzie.

V. Losy i echa „Iliady”.

- brak jeszcze pełnej historii Homera w kulturze europejskiej.

1. Grecja.

- własność ogólnohelleńska.

- od VI wieku p.n.e. podręcznik.

- Homer ustanowił pewien ład w systemie bardzo swobodnej niedogmatycznej religii greckiej.

- przekonanie o wspólnym pochodzeniu i jedności wszystkich Greków.

- podstawowa norma etyczna, zbiór wzorów postępowania.

- klasyczna szata epopei.

2. Potomstwo literackie.

- przypisywanie licznych utworów Homerowi.

- parodie epickie, np. „Wojna żabo-mysia”.

- VII i VI w. p.n.e. liryka i liryka chóralna.

- V w. p.n.e. dramat.

- od III wieku .p.n.e. Homer przestaje być jedynym wzorem literackim.

3. Homerologia kolebką filologii.

- starożytna nauka o literaturze i starożytna krytyka literacka.

- gramatyka, Biblioteka Aleksandryjska – badania nad Homerem, ustalanie tekstów poematów.

- badacze: Zenodot z Efezu (IV/III w. p.n.e.); Arystofanes z Bizancjum (III/II w. p.n.e.); Arys-tarch z Samotraki (III/II w. p.n.e.).

4. Homer w Rzymie.

- przekład „Odysei” Liwiusza Andronikusa (połowa III w. p.n.e.).

- epik Enniusz, Wergiliusz, heksametryczny wyciąg z „Iliady” tzw. „Homer łaciński”…

5. Średniowiecze.

- przejęcie w wykształceniu Homera.

6. Bizancjum.

- głównie pośród kleru zakonnego.

- Anna Komnena (XII/XIII w.), słowniki-encyklopedie, zbiory sentencji moralnych, Joannes Tze-tzes (XII w.).

- Digenis Akritas (X w.), Konstatyn Hermoniakos (XIV w.).

7. Losy „Homera” na Zachodzie Europy.

- „Iliada” wyparta przez „Homera łacińskiego” i łacińskie wersje Diktysa i Daresa.

- XII w. literackie odrodzenie trojańskiej tematyki: „Romnas trojański”. Gwidon da Colonna…

8. Powrót na Zachód.

- Petrarka, rękopisy greckie zaczęły napływać z Bizancjum do Włoch w większej liczbie w po-łowie XV wieku.

- przekłady: Lorenza Valii + Francesco Aretino.

- 1488 r. we Florencji Grek Demetrios Chalkondyles – druk Homera w oryginale.

- z przekładów „Iliady” na języki narodowe Zachodu najwcześniejszy był hiszpański, prozą z połowy XV wieku.

9. Homer a Wergiliusz i starożytni a nowocześni.

- renesans – odrodzeniem łacińskim, nie greckim.

10. Nawiązanie.

- w XIX wieku ogromne rozszerzenie znajomości poezji Homerowej.

VI. Homer w Polsce.

1. Zakres tematu.

2. Znajomość „Iliady” i historii trojańskich.

- przez Homera rozumiano „Homera łacińskiego”, Diktysa, Daresa i innych.

- 1504 r. Homer na wykładach na Akademii Krakowskiej.

- 1563 u Wirzbięty w Krakowie: „Historia barzo piękna, ucieszna, y każdemu stanu iście poży-teczna… O zburzeniu a zniszczeniu onego sławnego a znamienitego miastha y państwa tro-iańskiego” – Dares + Diktys.

- J. Kochanowski tłumaczenie „Iliady”, Krzysztof Wolthazy „Hipothezis Illiadi Xiąg Homerowich”.

3. Zastój i nowe odrodzenie.

- Homer ożywa na dobre w Polsce z początkiem XIX wieku.

- czytelnicy posługiwali się przekładami francuskimi, rzadziej włoskimi i niemieckimi.

4. Inspiracje i echa literackie.

- J. Kochanowski „Odprawa posłów greckich”, W. Potocki „Wojna chocimska”, F. D. Kniaźnin „Hektor”, A. Mickiewicz „Grażyna”, „Pan Tadeusz”, S. Wyspiański „Meleager”, „Protesilas i Laodamia”, „Akropolis”, „Achlleis”, „Noc listopadowa”, J. N. Miller „Achilles na marach”; T. Gajcy „Homer i Orchidea”, H. Sienkiewicz „Ogniem i mieczem”, Słowacki, Krasiński, Faleński, Asnyk, Rydel, Tetmajer.

5. Polskie przekłady „Iliady”.

- J. Kochanowski – tylko III księga, „Monomachia Parysowa z Menelausem”, ok. 1577 r.

- pijar Franciszek Ksawery Dmochowski (1762-1808), w trzech tomach 1800-1801, posługiwał się m.in. przekładami francuskimi (Madame Dacier) i angielskimi (Pope), klasyczny trzynasto-zgłoskowiec.

- Stanisław Staszic: 1805-1815, przekłady włoskie, angielskie i Madame Dacier, niezwykła for-ma, trzynastozgłoskowy heksametr.

- Jacek Idzi Przybylski 1814 r., dziwotwory językowe.

- parafraza fragmentów Juliusza Słowackiego.

6. Plon końca XIX wieku.

- Paweł Popiel (1837-1910), jego „Iliada” była ulubioną lekturą Sienkiewicza.

- Augustyn Szmurło (1821-1888), mało poetyczny.

- Stanisław Mleczko (1854-1944).

7. Stylizacje „ludowe”.

- część dzieła Lucjan Rydel + ilustracje Wyspiańskiego.

- Michał Pawlikowski, parafrazy archaizowane gwarą góralską.

- Kazimierz Tetmajer tylko dwa fragmenty.

- Jan Czubek 1921 r.

8. W ostatnich latach.

- Ignacy Wieniewski 1961 r. w Londynie, niewielki nakład.

- wybór „Iliady” w przekładzie Dmochowskiego w adaptacji Tadeusza Sinko w serii BN.

- Lesław M. Bartelski 1968 r., prozaiczny, skrócony przekład dla młodzieży.

9. „Iliada” najnowsza.

- Kazimiera Jeżewska (1902-1979), w 1972 r. w wyborze, nie doczekała się wydania całości, nie skończyła przekładu „Odysei” i „Teogonii” Hezjoda.

- wyjątkowo sympatyczna, humanistka, ukończyła filozofię, historię i osychologię na Uniwersy-tecie Warszawskim, debiut poetycki w 1924 r., do 1939 r. kierownik literacki teatru „Reduta”, tłumaczka liryki greckiej, zwłaszcza utworów poetek, poezję polsko-łacińską; po wojnie zajęła się publikacją tłumaczeń Władysława Witwickiego; pisała także dla dzieci i młodzieży, autorka sztuk scenicznych i opracowań na scenę baśni Andersena i innych.

- zasady tłumaczenia:

- wiersz tzw. izometryczny, tj. naśladujący miary oryginału greckiego, nie rymowany.

- współczesna polszczyzny kulturalnej, unikanie zbędnej archaizacji, dialektyzmów, prze-strzeganie formularności, brak rażących nowotworów językowych.

- postulat wierności poezji, a nie wyrazom.

10. Heksametr.

- wierszem Homerowego eposu jest heksametr daktyliczny.

11. Polski heksametr.

- nie jest możliwy (brak zgłosek długich i krótkich), można upodobnić przez odpowiednie rozstawienie akcentów.

- Mickiewicz „Pieśń Walejdoty”, Norwid „Bema pamięci żałobny rapsod”.

TEKST

- całą pieśń pierwszą poświęcono opowieści o przyczynie gniewu, sporze Achillesa z naczel-nym wodzem greckiej wyprawy na Troję, Agamemnonem, który musząc dla przebłagania za-gniewanego na Greków boga Apollona oddać swój zaszczytny udział w łupach, brankę Chry-zejdę, nagradza to sobie odbierając Achillesowi jego zdobycz, Bryzejdę. Znieważony Achilles zapowiada wycofanie się z walki, a później prosi swą matkę, boginkę morską Tetydę, o wsta-wiennictwo u Dzeusa, który winien pomóc Troi, aby zaszkodzić Achajom. Dzeus obiecuje spełnić prośbę bogini.

- Pieśń druga stanowi początek spełnienia tej obietnicy. Dzeus zsyła na Agamemnona zwod-niczy sen, który ma go skłonić do podjęcia szturmu na Ilion. Wódz zmierza do tego celu nie wprost, udaje, że chce zakończyć wyprawę i zarządzić powrót do domów, a wtajemniczeni w podstęp wodzowie greccy mają skłonić Greków do sprzeciwu wobec tej decyzji, co też czy-nią, nie bez trudności, bo wojsko daje wiarę słowom Agamemnona, a bardziej jeszcze pot-warcy królów, zuchwałego demagoga Tersytesa. Resztę pieśni zajmują „katalogi", wyliczenia sił greckich i trojańskich.

- W pieśni trzeciej dochodzi wreszcie do bitwy, przerwanej jednak dla stoczenia "rozstrzygają-cego" pojedynku między Menelaosem, mężem porwanej Heleny, i Parysem, który ją porwał. Pojedynek zakończyłby się zwycięstwem Menelaosa, gdyby bogini Afrodyta nie uratowała cu-downie Parysa i nie uniosła go do komnat Heleny.

- „Winę" Trojan pieczętuje (w pieśni czwartej) zdradziecki strzał namówionego przez boginię Atenę Trojanina Pandara, który rani Menelaosa z łuku.

- Zawieszenie broni zerwane, bitwę znaczy teraz szereg bohaterskich czynów Diomedesa, o których opowiada pieśń piąta. Żeby móc stawić czoło Grekom, Trojanie winni przebłagać nieprzyjazną boginię, Palladę. Ich wieszczek, Helenos, wysyła więc do Troi Hektora, aby uprosił matkę i kobiety trojańskie o modły przed posągiem bogini. W mieście Hektor oprócz matki, Hekaby, spotyka jeszcze Parysa, Helenę i żonę swoją, Andromachę, z małym synkiem Astyanaksem.

- We wzruszającym pożegnaniu Hektora z Andromachą, pełnym złych przeczuć fatalnego dla Troi końca zmagań, kulminuje pieśń szósta.

- W siódmej bitwa słabnie, dochodzi znów do pojedynku, nie rozstrzygniętego, między Hekto-rem i Ajasem. Zapada noc, na następny dzień Achajowie obwarowują obóz korzystając z za-wieszenia broni zawartego w celu pogrzebania poległych.

- W pieśni ósmej Dzeus zakazuje bogom udziału w walce. Kiedy bitwa znów wybucha, Troja-nie spychają Achajów aż do ich obozu nad morzem przy wyciągniętych na brzeg okrętach i z zapadnięciem mroku nie wracają do miasta biwakując przy rozpalonych w polu ogniskach.

- Wobec zagrażającej klęski Achajowie wysyłają do Achillesa poselstwo, próbując go przebła-gać i skłonić do udziału w walce, ale Achilles odmawia (pieśń dziewiąta).

- Pieśń dziesiątą wypełnia opis nocnego wypadu greckich zwiadowców, Odyseusza i Diome-desa, uwieńczonego podwójnym sukcesem: schwytaniem i zamordowaniem Trojanina Dolo-na, który w tym samym celu wyprawiał się do obozu Greków oraz wymordowaniem napadnię-tych we śnie sojuszników Trojan, Rezosa i jego drużyny.

- Ze świtem wybucha (pieśń jedenasta) nowa bitwa, pod znakiem przewag ruszającego oso-biście do boju Agamemnona, który jednak raniony musi opuścić pole bitwy. Jest więcej ran-nych, pośród nich lekarz Machaon, którego uwozi z pola bitwy sędziwy Nestor. Widzi to z da-leka Achilles i wysyła przyjaciela swego Patroklosa, aby się dowiedział, kim jest ranny. Nestor opowiada Patroklosowi o grozie położenia.

- Tymczasem trwa zażarta bitwa, Trojanie forsują mur achajski (pieśń dwunasta).

- Walka toczy się już u samych okrętów (pieśń trzynasta).

- W sytuacji już dla Greków krytycznej sprzyjająca im Hera uwodzi i usypia Dzeusa, aby odwró-cić jego uwagę (pieśń czternasta). Ale obudzony i rozgniewany władca bogów przywraca Trojanom przewagę.

- Hektor stanął już na greckim okręcie i woła o pochodnię, aby podpalić okręty i w ten sposób odciąć Achajom drogę odwrotu do ojczyzny (pieśń piętnasta).

- Patroklos uprosił tymczasem Achillesa, aby mu pozwolił ruszyć na pomoc Grekom – zbroi Achillesa, na co bohater zgadza się, ale ostrzega Patroklosa, aby poprzestał na wyparciu Trojan z achajskiego obozu. Mimo danej obietnicy upojony szeregiem zwycięskich pojedyn-ków (zabija nawet najdzielniejszego po Hektorze spośród przeciwników, Sarpedona) Patro-klos dociera już do murów Troi i tu ginie z ręki Hektora (pieśń szesnasta).

- Nad zwłokami jego wybucha walka, ciało ratuje Menelaos, ale zbroję zdarł z trupa Hektor (pieśń siedemnasta).

- W pieśni osiemnastej Achilles dowiaduje się o śmierci przyjaciela, rozpacza. Pociesza go Tetyda i rusza do kuźni boga-kowala Hefajstosa, aby go prosić o wykucie dla syna nowej zbroi, gdyż Achilles pragnie pomścić przyjaciela. Hefajstos spełnia jej prośbę, a opis wykony-wanej przez boga tarczy pozwala poecie szeroko przedstawić sceny z życia greckiej społecz-ności na tarczy wyobrażane.

- W pieśni dziewiętnastej dochodzi do pojednania Achillesa z Agamemnonem. Jednakże wszystkie oznaki czci i zadośćuczynienia nie stanowią pociechy dla bohatera myślącego tylko o zemście. Ale i nad nim samym gromadzą się zapowiedzi przyszłego losu.

- W pieśni dwudziestej rozpoczyna się ostatnia bitwa Iliady, w której za zgodą Dzeusa biorą udział także bogowie.

- Spośród ludzi największych wyczynów dokonuje Achilles, mordujący wszystkich przeciwni-ków, ważący się nawet na walkę z bogiem rzeki Skamandra (pieśń dwudziesta pierwsza).

- Wreszcie Achilles dociera do murów oblężonego miasta. Tu czeka na niego Hektor, który nie schronił się do Troi jak inni, jednakże i jemu braknie odwagi, i do walki z Achillesem skłania go dopiero podstępem Atena przybierająca postać brata Hektora, Deifoba. Hektor ginie z ręki Achillesa, który jeszcze pastwi się nad trupem (pieśń dwudziesta druga).

- Pieśń następna (dwudziesta trzecia) opowiada o pogrzebie Patroklosa i igrzyskach pogrze-bowych na cześć zmarłego.

- Kiedy noc zapadła (pieśń dwudziesta czwarta), do namiotu Achillesa przybywa potajemnie Priam z okupem za zwłoki syna, rzuca się do stóp zabójcy Hektora, wzrusza Achillesa przy-pomnieniem jego starego ojca i uzyskuje spełnienie swych próśb. Taki jest kres gniewu Achil-lesa. Trojanie grzebią swego najdzielniejszego obrońcę, Hektora.