Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, oprac. Stanisław Grzeszczuk, wyd. 2 zm, BN I 186, 1985. WSTĘP I. Rodowód społeczny polskich sowizdrzałów. - nurt staropolskiej literatury plebejskiej. - dwa dialogi o przygodach Szwejka-klechy Albertusa: „Wyprawa plebańska” 1590 r., „Albertus z wojny” 1596 r., anonimowe, dały początek długiej serii tzw. albertusów (bohaterem jest ucieszny klecha), np. „Komedia rybałtowska nowa” 1615 r. - zbiory wierszy Jana z Kijan: „Nowy Sowiźrzał abo raczej Nowyźrzał” 1596 r., „Sowiźrzał nowy abo raczej Nowyźrzał” 1614 r., „Fraszki Sowiźrzała nowego” 1614 r., „Fraszki nowe Sowiź-rzałowe” 1615 r. - „pisma” Jana Dzwonowskiego: „Sejmu domowego [walnego] artykułów sześć” 1608 r., „Nie-pospolite ruszenie abo Gęsia wojna” 1621r. - kalendarze z przepowiedniami, humorystyczne i parodystyczne, np. „Kalendarz wieczny” Ja-na Żabczyca, ok. 1614 r. - nurt opozycyjny wobec literatury warstw panujących. - pierwsza generacja krakowskiej cyganerii artystycznej – fikcyjny cech frantowski, twórcy ukry-wali się pod komicznymi pseudonimami (Jan z Wychylówki, Tymoteusz Moczygębski), środo-wisko małopolskich klechów i rybałtów, negatywny stosunek do świata feudalnego, brak pers-pektyw na zmianę sytuacji życiowej i społecznej, na marginesie stanów, zawiedzione nadzie-je, niespełnione ambicje, plebejska duma i niezależność. - ustawiczna wędrówka w poszukiwaniu chleba i znośnych warunków pracy. - działalność autorów sowizdrzalskich – ostatnie lata XVI w. i pierwsza połowa XVII w. wiąże się z rozkwitem małopolskiego szkolnictwa parafialnego. - filozofia „lekkiego chleba”. II. Program literacki. Humorystyka jako światopogląd. - produkt anonimowy, prowokacyjna amoralność, brak przegrody, jaka stoi pomiędzy twórcą-moralizatorem a odbiorcami, wspólna lektura w karczmie – przybytek kultury ludowej. - czynność zarobkowa (jawnie). III. Konfrontacje, prowokacje i paradoksy. - tendencja do sprowadzania abstrakcji do wymiarów najprostszych i materialnych, sprzecz-ność między ogólnymi prawami i teoretyczną intencją prawd kościelnych a sensualizmem i konkretnością chłopskiego myślenia. - „Pismo święte” traktowane z poufałością i brakiem dystansu. - skompromitowanie mitu niebiańskiej szczęśliwości (nerwowa pogoń za pieniądzem) i dobrej żony. - zasadniczy element postawy wobec świata – prowokacja wypływa ze sprzeczności między kulturą ludową a oficjalną. - odwrócenie hierarchii i wartości, IV. Parodie sowizdrzalskie. - pochwała czarownic, cudzołóstwa, żarty z duchownych. - antybohater-Rycerz, Albertus-żołnierz-oferma. - aprobata dla sprytu i...