Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku,

oprac. Stanisław Grzeszczuk, wyd. 2 zm, BN I 186, 1985.

WSTĘP

I. Rodowód społeczny polskich sowizdrzałów.

- nurt staropolskiej literatury plebejskiej.

- dwa dialogi o przygodach Szwejka-klechy Albertusa: „Wyprawa plebańska” 1590 r., „Albertus z wojny” 1596 r., anonimowe, dały początek długiej serii tzw. albertusów (bohaterem jest ucieszny klecha), np. „Komedia rybałtowska nowa” 1615 r.

- zbiory wierszy Jana z Kijan: „Nowy Sowiźrzał abo raczej Nowyźrzał” 1596 r., „Sowiźrzał nowy abo raczej Nowyźrzał” 1614 r., „Fraszki Sowiźrzała nowego” 1614 r., „Fraszki nowe Sowiź-rzałowe” 1615 r.

- „pisma” Jana Dzwonowskiego: „Sejmu domowego [walnego] artykułów sześć” 1608 r., „Nie-pospolite ruszenie abo Gęsia wojna” 1621r.

- kalendarze z przepowiedniami, humorystyczne i parodystyczne, np. „Kalendarz wieczny” Ja-na Żabczyca, ok. 1614 r.

- nurt opozycyjny wobec literatury warstw panujących.

- pierwsza generacja krakowskiej cyganerii artystycznej – fikcyjny cech frantowski, twórcy ukry-wali się pod komicznymi pseudonimami (Jan z Wychylówki, Tymoteusz Moczygębski), środo-wisko małopolskich klechów i rybałtów, negatywny stosunek do świata feudalnego, brak pers-pektyw na zmianę sytuacji życiowej i społecznej, na marginesie stanów, zawiedzione nadzie-je, niespełnione ambicje, plebejska duma i niezależność.

- ustawiczna wędrówka w poszukiwaniu chleba i znośnych warunków pracy.

- działalność autorów sowizdrzalskich – ostatnie lata XVI w. i pierwsza połowa XVII w. wiąże się z rozkwitem małopolskiego szkolnictwa parafialnego.

- filozofia „lekkiego chleba”.

II. Program literacki. Humorystyka jako światopogląd.

- produkt anonimowy, prowokacyjna amoralność, brak przegrody, jaka stoi pomiędzy twórcą-moralizatorem a odbiorcami, wspólna lektura w karczmie – przybytek kultury ludowej.

- czynność zarobkowa (jawnie).

III. Konfrontacje, prowokacje i paradoksy.

- tendencja do sprowadzania abstrakcji do wymiarów najprostszych i materialnych, sprzecz-ność między ogólnymi prawami i teoretyczną intencją prawd kościelnych a sensualizmem i konkretnością chłopskiego myślenia.

- „Pismo święte” traktowane z poufałością i brakiem dystansu.

- skompromitowanie mitu niebiańskiej szczęśliwości (nerwowa pogoń za pieniądzem) i dobrej żony.

- zasadniczy element postawy wobec świata – prowokacja wypływa ze sprzeczności między kulturą ludową a oficjalną.

- odwrócenie hierarchii i wartości,

IV. Parodie sowizdrzalskie.

- pochwała czarownic, cudzołóstwa, żarty z duchownych.

- antybohater-Rycerz, Albertus-żołnierz-oferma.

- aprobata dla sprytu i tchórzostwa.

V. Świat na opak.

- wszystko kłóci się ze zdrowym rozsądkiem.

- absurd urealniony.

VI. Miejsce i znaczenie literatury sowizdrzalskiej w piśmiennictwie polskim.

- brak hamulców i rygorów – słabość i siła błazeństwa.

- groteska.

TEKST

I. „Albetusy” i „Komedia rybałtowska”.

1. „Wyprawa plebańska”, 1590 r., wydana u Łazarza (syna).

- osoby: Pleban, Albertus, Wendetarz (tandeciarz) i Rostrucharz (handlarz końmi).

- Pleban narzeka na nałożenie na duchowieństwo obowiązku wojskowego (po 1582 r., najazd tatarski i groźba wojny z Turcją), „cnoty kość” żołnierz, znalazł Albertusa (Wojtka), skromny, biedny, Albertusowi sprzykrzyła się szkoła, jadą kupić konia (byle tanio), z Wendetarzem roz-mawiają o potrzebnym rynsztunku, do Rostrucharza po konia (14 lat), Albertus obiecuje Ple-banowi nie ryzykować podczas bitwy, Pleban zaleca mu być dobrym, nikogo nie krzywdzić, z tyłu bitwy się trzymać i nie ryzykować.

2. „Albertus z wojny”, 1596 r., wydany u Łazarza.

- osoby: Ksiądz, Albertus, Wojtas.

- Ksiądz się zastanawia, czy Albertus żyje, ten przyjeżdża, pyta, gdzie ma zostawić konia, miał z nim problem – wszedł z koniem w błoto, stracił buty, miał przy sobie list pisany „palcem Bo-żym”, konia zaczął wyciągać z błota za szyję (powróz), koń się dusił, Albertus sprzedał rynsz-tunek (zbroję też, bo ubranie miał od błota tak twarde jak zbroję).

- Wojtasowi na wojnie zabrali konia i brodę zgolili, u pasa ma zdobyczne kokosze („tu we wsi, niedaleko”), to kradzież, Ksiądz: „drugiemu nie czyń, coć niemiło”, Albertusowi nie było niemi-ło, ksiądz namawia Albertusa na zostanie księdzem, oferuje mu plebanię po swojej śmierci.

3. „Komedia rybałtowska nowa”.

- osoby: Magister albo Klecha, Kantor, Dzwonnik z maczugą, Albertus, Konfederat (z wojska, grabieżca), Gospodarz, Gospodyni, dziad, Baba, Diabeł, epilog (tu: postać zamykająca przedstawienie).

- w Prologu – prośba o datek.

- Traktat pierwszy: Gospodyni i Gospodarz o głodzie, spustoszenie po Konfederatach.

- Traktaty (3) przedzielone Chorusami (3).

- w Traktacie trzecim Baba (= czarownica) i Diabeł, którego ona przegania.

II. „Fraszki” Jana z Kijan.

1. „Nowy Sowiźrzał”.

- 1. Autor tych książek – nie opisuje tu nauk wyzwolonych, starych, lecz dla przyjemności.

- 2. Do czytelnika – urodził się w czyśćcu, chrzcił w Jordanie po świętym Janie, uczył się w Pa-ryżu (dawno, książki pogubione, zżarte przez mole), szkoła była męką, potem służba na dwo-rze, podczaszy na królewskim dworze (krowom wody żłób) u Henryka Walezego.

- 12 Przekupstwo – odwrócenie realnej sytuacji, piwo do Przemyśla, sól do Bochni.

- 14 Rzemieślnicy łgarze – 2 lata łgarstwa, 1 rzemiosła się uczą.

- fraszki 28-48 „Medicina”.

- 30 Łysina na głowie – rada dla łysych, gnój na porost włosów.

- 50 Nauki potrzebne do rzemiosła – ustawiczne wędrowanie, wprawiaj się w niecnoty, śpij do południa, nie myj się, nie czesz, żadnej pracy nie wykonuj, rozkazów nie słuchaj, szkody czyń, nie czyść butów, kłóć się z żoną i dziećmi pana.

- 55 Disticha Catonis „przekłady” – „W swe siły nie bardzo dufaj”, „Nie wierz żonie, gdy dobre-go sługę łaje”, nie kłóć się z kobietą („Krótki rozum, długie włosy…”), nie wierz kobiecie (kła-mie), nie miej kochanki, bo żona też ci tym odpłaci, lepsze chowaj dla siebie, nie spiesz się, nie idź pierwszy.

- 63 Mąż z żoną jedno ciało – jeśli to prawda, dlaczego on nie czuje, że ją „kto inszy (…) kut-neruje?”.

- 69 Psalm szewcom ku czci, ku chwale, bo łgarze.

- 75 Zamknienie – dla wszystkich to dzieło, autor mieszka w Bieszczadach.

2. Jan z Kijan „Fraszki Sowizdrzała nowego” w wyborze.

- „Jan z Kijan FRASZKI te wszytkim ofiaruje), 1614 r., Kraków.

- 2 Co ludzie robią na świecie? – Bóg nierówno rozdał ludziom bogactwa, bogaty – rozum, bie-dny – głupota, gdyby Salomon był biedny, uważano by go za głupca.

- 18 Własność turecka – kosztowne towary do Polski.

- 19 Węgrzyn – gospodarny i ma dobre towary, ale zmienny w wierze.

- 20 Włoch – pięknie buduje, „Każdą rzecz ozdobi”, mdłej natury.

- 21 Niemiec – boi się Polaka, gwałtowny, skory do bitwy.

- 22 Hiszpan – dobry żołnierz, lepsze żelazo niż w Polsce.

- 23 Anglikowie – kupcy.

- 24 Arabowie – kupiec-pirat.

- 25 Polacy – przymierają głodem, ale w luksusie, odważny, skory do bójki.

- 26 Moskwa – zdrajcy.

- 28 Rusin – złodzieje.

3. [Jan z Kijan] „Fraszki nowe Sowizdrzałowe” w wyborze.

- Kraków 1615 r.

- 11 O Niemcu – budował organy, sklepienie się zawaliło, zbierał pieniądze, przekręcił słowa.

- 20 Pożyczana świeca – mąż umiera zbyt wolno, żona martwi się o świecę.

III. „Minucje sowizdrzalskie”.

1. „<Minucje sowiźrzałowe – A>” zachowane fragmenty.

- 1 Miesiące: sierpień – grudzień; sierpień: nie chodź do kochanki, bo ktoś inny do twojej żony, październik: „Chroń się wody”.

- 2 Części roku: wiosna: praca, lato: polowanie, jesień: dzieci, zima: ksiądz po kolędzie, bożo-narodzeniowa kradzież „na szczęście”.

- 3 Nauka puszczenia krwie.

2. „<Minucje sowiźrzałowe – B>”.

- 1 Do czytelnika – zawsze chodził prostymi drogami, ale Bóg zasiał je cierniem i teraz musi je z daleka omijać.

- 2 O postanowieniu roku.

- 3 Pan doroczny – przepowiednie, większa jałmużna dla karczmarzy niż mnichów.

- 4 Drogi i poselstwa – drogi niebezpieczne z powodu deszczu.

- 5 Choroby.

- 7 Urodzaj.

- 7 Wojny.

- 8 Ognie i pożogi.

- 9 Odmiana księżyca.

- 10 O postanowieniu księżyców .

- O powodzeniu szczęśliwym miast niektórych 23-29: Kraków, Lwów, Przemyśl, Sędziszów, Dębica, Pilzno, Biecz.

- 30 Koniec roku.

- 31 Kalendarz nowy dla prostaków.

IV. „<<Pisma>> Jana Dzwonowskiego”.

1. „Statut Jana Dzwonowskiego” (jak sądzić łotry i kuglarze).

- „Pisano go przy szynkwasie/ Tak rok jakoś o tym czasie”.

- Do czytelnika – w karczmie dla zabawy.

- List wolny (paszport) i przywilej (dyplom) frantowskiego cechu, z pana nie błaznuj przy goś-ciach.

- 20 artykułów zebranych szybko „Konstytucji nowych”.

- artykuł XV – nikt nie powinien karać żony za to, że obiła męża, gdy on nie potrafi się sam ob-ronić.

- Kryminały, np. „o czary” – jeśli na dobre, to pochwała czarownic.

2. „Niepospolite ruszenie abo Gęsia wojna”.

- Kraków, 1621 r.

- osoby: szlachcic i Karczmarz.

- Szlachcic z wojny, Karczmarz o stratach podczas wojny.

V. „Dziwy albo Absurda”.

1. „[Januarius Swizralus] Peregrynacja Maćkowa”.

- proza, język mało zrozumiały, błędy „jazem się zmordowan, juzem tez nie mog dalej uść”…

- Maciek zwiedził kawał świata (nonsensy geograficzne), głuchy usłyszał szelest w krzakach, ślepemu coś mignęło, nagi wystraszył się, że ich pozbawią ubrania, chromy chce uciekać…

- Napomnienie do sąmsiadów – nie puszczajcie w świat rymów.

- Do czytelnika Maciek.

- podpis: „Januarius Swizralus pede propria , Anno Domino, 91073526000”.

2. „Cadasylan Nowohracki na Krempaku”.

3. „Sakwy” z nowinami, w wyborze.

4. „Naenia abo wiersz żałosny”.

- na śmierć Matysa Odludka, księcia ultajskiego, wielkiego hetmana łotrowskiego.

- był tak mądry, że ze świniami siedział.

- matka – czarownica, rodzina – złodzieje i przestępcy.

- akrostych: wersy 155-167 MACIEJODLUDEK.

VI. „Śpiewnik sowizdrzalski”.

1. „[Jan z Wychylówki] Kiermasz wieśniacki}, „Rozgwara”.

- osoby: Kmoś i Bartosz.

- „Taniec albo pieśń o Kaśce” i inne „Pieśni” (6), 8. O krawcach, 9. Mięsopust.

- Żarty kiermaszowe w wyborze.

VII. „Szkolna i plebejska mizeria”.

1. „Synod klechów podgórskich”.

- 10,01,1607 r.

- klechowie mówią o swoich biedach.

2. „[Januarius Sowizralius] Peregrynacja dziadowska”.

- Annus Dominus 831954730, 1612 r.

- dziadowska rozprawa, osoby: Chełpa, Lagus, Marek i Bałabasz, Kubrak, Lepiarz, Korman…

- o niedoli starszych, Lagus chce iść do „Kalwaryjej nowej”, Oświęcimia, Wiednia i Rzymu, Ma-rek i Bałabasz do Częstochowy, zabiorą też dwie baby – Truchnę i Kromczonkę, Kubrak do zboru albo Lutra (Żydzi urzynają), Lepiarz, Ślepy Dziad też chce gdzieś iść, Zwoniczka Stara może go wynieść w pole, może też pomóc impotentowi, Latawica ma „czartowskie zioła”, mo-że zarazić kogoś chorobą, Stypa.

3. „Nędza z Biedą z Polski precz idą”.

- „Ustąpiły złe czasy, nastąpił rok miły”.

- Nędza zabiera Biedę, zostawia za to Mizeryję.

- rozmawiają z Chłopem, potem z Babą, oboje chcą je obić, Mnich wymawia Nędzy, że przez nią biedni zabijali dla pieniędzy.

- Nędza do włoskiej ziemi, szatan wszędzie po trochu.

- Śmierć w Turcji, rozmawia z Żakiem, który namawia ją, by postraszyła bogaczy, ona, że nie może wybierać, on się przeraził, że jej nie umknie, Śmierć nie oszczędzi nikogo, ale Żak uciekł.