Molier, Świętoszek (Tartufe). Komedia w pięciu aktach,

przeł. i oprac. Tadeusz Boy-Żeleński, wyd. 8 przejrzane, BN II 40, 1968.

WSTĘP

I.

1. Jak poczęła się komedia „Świętoszek”?

- kulminacyjny punkt życia i twórczości Moliera.

- dwudziestoletni chłopiec z dobrego mieszczańskiego domu, od dziecka trawiony pasją do teatru, zakochał się w młodej aktorce, Magdalenie Bejart, i założył z nią teatr w Paryżu. Tea-trzyk bankrutuje. Molier puszcza się z młodą trupą, której rychło staje się głową, na prowincję i obiega ją przez kilkanaście lat. Rozgłos wędrownego teatrzyku rośnie; wreszcie otwiera Mo-lierowi drogę do Paryża, i to pod najlepszymi auspicjami: trupa debiutuje z powodzeniem przed samym królem. Molier miał wówczas lat trzydzieści sześć.

- pierwsza nowość, z jaką wystąpi w Paryżu, będą „Pocieszne wykwintnisie”.

2. „Pocieszne wykwintnisie”.

- pierwsza tak ostra satyra, ośmieszenie sztuczności salonów literackich.

- „Natręty” – ośmieszony typ dworskiego panka, złotego młodzieńca.

- coraz większa liczba niechętnych Molierowi.

3. Walka o „Szkołę żon”.

- wielka popularność; wojna literacka, później moralna.

- oskarżenie o niemoralność, żartowanie z wierzeń religijnych, ślub z Armandą Bejart, siostrą Magdaleny (w istocie córką).

- z kampanii o „Szkołę żon” urodził się „Tartufe”, czyli „Świętoszek” – obłuda i nadużywanie rzekomych wartości moralnych do osobistych arcyświeckich celów.

II.

1. Wystawienie „Świętoszka” i walka o niego.

- wystawienie: podczas uroczystości inauguracyjnych pałacu i ogrodów w Wersalu, świeżo stworzonych prze Ludwika XIV, 12 maja 1664 r. (trzy akty); burza pięcioletnia; król, któremu cenzorowie moralności dawali się we znaki, przyjął nowy utwór z zadowoleniem, brak łaski w oczach królowej-matki, Anny Austriackiej, śmiertelnie chorej ( powaga i dewocja).

- na czele zgroszonych stanął Mgr. de Perefix, arcybiskup Paryża.  zakaz wystawiania „Świętoszka” publicznie.

2. „Don Juan”.

- 1665 r. pisany naprędce, by zapełnić lukę po zakazie wystawiania „Świętoszka”, romansowy temat zmienił się pod koniec sztuki w gryzący pamflet przeciw obłudzie; nowa odmiana świę-toszka; król milczał, bronić jawnie Moliera nie mógł.

3. „Mizantrop”.

- z goryczy powstał „Mizantrop”.

- 5 sierpnia 1667 r. z pewnymi zmianami wystawienie „Świętoszka” – za pozwoleniem króla.

4. Ostateczne zwycięstwo.

- dopiero w 1669 r. „Świętoszek” zyskuje trwałe prawo do sceny.

III.

1. Podłoże „Świętoszka”. Życie religijne we Francji w XVII wieku.

- olbrzymia ingerencja religii we wszystkie sfery życia w XVII wieku; Port Royal; nowe zakony.

- obłuda religijna i libertynizm, ateizm.

IV.

1. Stosunek Moliera do swego tematu.

- „religia natury”; naznaczenie obłudy.

2. Stosunek przeciwników Moliera.

- „Świętoszek” dziełem proroczym – Ludwik XIV stał się z wiekiem Orgonem.

V.

1. Zdobycze komedii Moliera.

- „Świętoszek” szczyt geniuszu Moliera i jedno z najśmielszych czynów artystycznych.

- z dawnej komedii, której celem było tylko bawić, mniej lub więcej wybrednie, Molier uczynił głębokie studium duszy ludzkiej.

2. Głębia.

- zabawa + nauka.

- zacieranie granic pomiędzy komizmem a powagą życia.

3. Komedia charakterów.

- „Szkoła żon” – komedia obyczajowa i komedia charakterów.

- „Świętoszek” – dalej komedia już nie sięgnie, ani u Moliera, ani u nikogo innego.

- wpływy farsy francuskiej.

4. Satyra.

- satyra społeczna o najwyższej doniosłości.

VI.

1. Doniosłość społeczna satyry Moliera.

- nowa potęga: zabijać śmiechem brzmiącym ze sceny.

- epoka Moliera – zmaganie się ze sobą dwóch światów: nowoczesna myśl + aparat społeczny i naukowy niemal średniowieczny.

VII.

1. Źródła „Świętoszka”.

- wątpliwe źródła (dość dalekie): satyra Regniera, komedia Aretina, nowela Boccaccia, romans Sorela „Peryander”, nowela Scarrona „Obłudnicy”, powiastka Barbadilla.

- znaczenie „Prowincjonałek” Pascala.

2. Jego przeobrażenia.

- nieznana pierwotna postać „Świętoszka”.

3. Akcja.

- w żadnej komedii Moliera nie ma tak późnego zjawienia się głównej osobistości.

VIII.

1. Artyzm „Świętoszka”.

- genialne rysy komedii; świetna eskpozycja.

- Tartufe jest bohaterem wyłącznie razem z Orgonem – szalbierstwo i zaślepienie.

- szalbierze: Tartufe, pan Zgoda i niewidzialny Wawrzyniec.

- zaślepienie, uczciwość i dobra wiara: Pani Pernelle i Orgon.

- świeccy uczciwi: Elmira, dzieci Orgona, rozsądna Doryna i szlachetny Walery.

- rzetelna pobożność: Kleant.

TEKST

- przedmowa – marzec 1669 r., „komedia, która narobiła wiele hałasu i narażona była na długie prześladowania”, pobożnik a obłudnik.

- pierwsze podanie – 1664 r., po pierwszym zakazie, o poparciu króla.

- drugie podanie – 1667 r, król poza Paryżem.

- trzecie podanie – 1669 r., po powrocie na scenę.

- Osoby:



- pani Pernelle – matka Orgona.

- Orgon – mąż Elmiry.

- Elmira – żona Orgona.

- Damis – syn Orgona.

- Marianna – córka Orgona.

- Walery – zalotnik Marianny.

- Kleant – szwagier Orgona.

- Tartufe – świętoszek.

- Doryna – pokojówka Marianny.

- Ppan Zgoda – woźny.

- oficer gwardii.

- Flipota – służąca pani Pernelle.



- Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Orgona.

I. AKT.

1. scena – pani Pernelle, Elmira, Marianna, Kleant, Damis, Doryna, Flipota.

- irytacja pani Pernelle.

- pani Pernelle jest zachwycona Tartufe’em.

- Damis mówi o jego obłudzie.

- Doryna o jego zainteresowaniu Elmirą.

- pani Pernelle mówi o sąsiadce Oroncie („świeci cnót obrazem”).

- Doryna mówi o jej burzliwej młodości.

- pani Pernelle wyjeżdża, uderza w policzek Flipotę, by ją pospieszyć.

2. scena – Kleant, Doryna.

- Doryna dopełnia obrazu sytuacji, o zachowaniu Orgona (gardzi dziećmi…), nie widzi świata poza Tartufe’em.

3. scena – Elmira, Marianna, Damis, Kleant, Doryna.

- Elmira odchodzi, gdy jej mąż się zbliża (chłodne stosunki).

4. scena – Kleant, Damis, Doryna.

- Damis martwi się o Mariannę i Walerego.

5. scena – Orgon, Kleant, Doryna.

- Orgon wypytuje Dorynę o zdarzenia w domu, interesuje go najbardziej Tartufe, nie przejął się chorobą żony.

- Doryna: Tartufe „Chcąc odzyskać krew, co ją pani utraciła,/ Cztery lampeczki wina wypił na śniadanie”.

- Orgon: „Biedaczek!”.

6. scena – Orgon, Kleant.

- Kleant krytykuje zaniedbywanie rodziny przez Orgona.

- Orgon opisuje ideał – Tartufe’a, „przypadkowe” spotkanie, o zabiciu pchły.

- Kleant jest racjonalistą, pobożnym, uczony, ale nie szarlatan, o dewocji, Kleant dopytuje się, czy Walery nadal jest narzeczonym Marianny.

- Orgon o odwleczonym ślubie.

- Kleant wypytuje o powody.

- Orgon ukrywa się za murem niejasnych i wykrętnych odpowiedzi.

II. AKT.

1. scena – Orgon, Marianna.

- Orgon mówi o powinnościach dzieci i ich uległości.

2. scena – Orgon, Marianna, Doryna, która wchodzi po cichu i staje niepostrzeżona za Orgo-nem.

- Orgon informuje Mariannę o jej zamążpójściu.

- Marianna jest zaskoczona, ale jeszcze nie rozpacza.

- Doryna się wtrąca.

- Orgon ją ucisza, wścieka się, chce ją uderzyć.

3. scena – Marianna, Doryna.

- Doryna pociesza Mariannę.

- Marianna mówi o strachu, który czuje przed ojcem.

- Doryna upewnia się, czy Walery i Marianna się kochają.

- Marianna waha się między ukochanym a ojcem.

- Doryna kpi.

4. scena – Walery, Marianna, Doryna.

- Walery właśnie usłyszał nowinę, jest zły, „radzi” ukochanej wyjść za Tartufe’a.

- Marianna się zgadza.

- Walery wyrzuca jej, że udawała miłość do niego.

- Marianna mu wyrzuca, że zachęca ją do ślubu.

- Walery chce wyjść, kilka razy zawraca.

- Doryna się wtrąca, zatrzymuje Walerego, który udaje, że się jej opiera.

- Mariannie jest przykro i chce wyjść.

- Doryna i ją zatrzymuje.

- Walery sądzi, że jego widok jest przykry Mariannie i idzie do wyjścia.

- Doryna ich godzi, próbuje ich naprowadzić na jakiś plan.

- Marianna ma się pozornie zgodzić na ślub, ma udać chorobę.

- Walery ma się głośno domagać swoich praw.

III. AKT.

1. scena – Damis i Doryna.

- Damis jest zły na Tartufe’a.

- Doryna go uspokaja.

2. scena – Tartufe i Doryna.

- Damis chowa się w przyległym gabinecie.

- pojawia się Tartufe.

- Tartufe chustką zakrywa dekolt Doryny.

- Elmira doprasza się o rozmowę z Tartufe’em.

- Tartufe się zgadza.

3. scena – Elmira i Tartufe.

- Tartufe troskliwie pyta o jej zdrowie, przysuwa się do niej, ściska jej palce, kładzie rękę na ko-lanach.

- Elmira wypytuje go o ślub z Marianną.

- Tartufe mówi, że to pomysł Orgona.

- Damis słucha ich z gabinetu.

- Tartufe mówi, że nie jest z kamienia, o miłości pochodzącej od Boga, wyznaje Elmirze miłość, „Będąc nabożnym, czy być człowiekiem przestałem?”.

4. scena – Elmira, Damis, Tartufe..

- wtrąca się Damis.

- Elmira uspokaja wzburzonego pasierba.

5. scena – Orgon, Elmira, Damis, Tartufe.

- Damis oskarża Tartufe’a o próbę uwiedzenia Elmiry.

6. scena – Orgon, Damis, Tartufe.

- Orgon nie wierzy Damisowi.

- Tartufe się przyznaje do winy, samobiczowanie.

- Orgon oskarża Damisa o zdradę.

- Tartufe korzy się przed Damisem, podsuwa Orgonowi, że jest ofiarą, klęka.

- Orgon też klęka i się ściskają, ślub będzie jeszcze dzisiaj.

- Damis odchodzi.

7. scena – Orgon, Tartufe.

- łaskawy Tarute „przebacza” Damisowi.

- Orgon czyni Tartufe’a swoim spadkobiercą.

IV. AKT.

1. scena – Kleant, Tartufe.

- Kleant prosi Tartufe’a, żeby przekonał Orgona, by Damis wrócił do domu.

- Tartufe odmawia.

2. scena – Elmira, Marianna, Kleant, Doryna.

- Doryna zwraca się o pomoc dla Marianny do Kleanta.

3. scena – ciż sami i Orgon.

- Marianna prosi ojca o odwołanie ślubu, odda mu majątek po matce i pójdzie do klasztoru.

- Orgon nie słucha nikogo.

- Elmira oskarża Tartufe’a o molestowanie jej.

- Orgon mówi o „słabości” Elmiry do Damisa.

- Elmira pyta, czy uwierzy jej, jeżeli to zobaczy, wysyła Dorynę po Tartufe’a.

4. scena – Elmira, Orgon.

- Elmira chowa Orgona pod stałoem, przypomina, że to jego wina i nie może być później na nią zły za jej zachowanie.

5. scena – Tartufe, Elmira i Orgon pod stołem.

- Tartufe jest początkowo nieufny, ale po chwili znów wyznaje jej miłość.

- Elmira udaje, że ma skrupuły przed Bogiem.

- Tartufe ją uspokaja, co chyba najbardziej pogrąża go w oczach Orgona.

- Elmira kaszle, by zwrócić na siebie uwagę Orgona, ale ten nie reaguje.

- Elmira podkreśla, że to wina Orgona.

- Tartufe zrzuca maskę.

- Elmira denerwuje się, czy Orgon ich nie zaskoczy.

- Tartufe mówi, że Orgon jest tak zaślepiony, że uwierzy we wszystko, co Tartufe mu powie.

- Elmira mimo to wysyła Tartufe’a, by sprawdził, czy gdzieś się nie czai Orgon.

6. scena – Orgon, Elmira.

- Orgon się wścieka.

- Elmira chce, by znów ukrył się pod stołem i posłuchał dalej.

7. scena – Tartufe, Elmira, Orgon.

- Tartufe nie zauważa Orgona i dalej klaruje Elmirze.

- Orgon się ujawnia i wyrzuca z domu Tartufe’a.

- Tartufe próbuje się bronić, grozi, twierdzi, że należy do niego.

8. scena – Elmira, Orgon.

- Elmira wypytuje Orgona, o co chodzi.

- Orgon uczynił Tartufe’a nie tylko spadkobiercą, ale właścicielem majątku.

V. AKT.

1. scena – Kleant, Orgon.

- Kleant wstrzymuje Orgona.

- Orgon podczas wojny domowej popierał króla, ale przyjął jakiś przedmiot od przyjaciela z przeciwnego obozu, Tartufe mu to ukradł – podejrzenie o zdradę.

- Kleant zdaje sobie sprawę z powagi sytuacji, czyni wyrzuty szwagrowi – budująca tyrada.

2. scena – Orgon, Kleant, Damis.

- Orgon przyznaje sie że zrujnował rodzinę.

- rodzina się jednak od niego nie odwraca, nie czyni mu wyrzutów.

3. scena – pani Pernelle, Orgon, Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna.

- pani Pernelle denerwuje Orgona (zachowuje się tak, jak on wcześniej), współczuje Tartu-fe’owi („Biedaczek!”).

- rodzina zastanawia się, jak wybrnąć z tej sytuacji.

4. scena – Orgon, pani Pernelle, Elmira, Marianna, Kleant, Damis, Doryna, pan Zgoda.

- pan Zgoda jest kolejnym świętoszkiem, przysyła go Tartufe, Orgon i cała rodzina ma opuścić dom, bo Tartufe chce tu zamieszkać.

5. scena – Orgon, pani, Pernelle, Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna.

- pani Pernelle jest zaskoczona.

6. scena – Walery, Orgon, pani Pernelle, Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna.

- Walery przychodzi z pomocą, załatwia ucieczkę Orgona.

7. scena – wchodzą Tartufe i oficer gwardii.

- Tartufe każe zabrać Orgona do więzienia.

- nagle się okazuje, że oficer przyszedł po Tartufe’a.

- wszyscy się cieszą.

8. scena – pani Pernelle, Orgon, Elmira, Marianna, Kleant, Walery, Damis i Doryna.

- Kleant radzi Orgonowi podziękować Bogu za szczęśliwe rozwiązanie sprawy.

- Orgon planuje ślub Marianny ze stałym i wiernym Walerym.