Małżeństwo to istotny element życia człowieka, które powinno nieść za sobą przede wszystkim szczęście i wzajemne zaufanie. Ludzie decydujący się na tak ważny krok jakim jest zawarcie związku małżeńskiego powinni wzajemnie się uzupełniać, stanowić nierozerwalną całość, ale także doskonale się rozumieć. Niestety nie da się ukryć faktu, że nawet idealne pary przeżywają swoje „złe dni”. To, czy sobie z nimi poradzą zależy tylko od ich nastawienia. Taki obraz dostarczają nam utwory literackie przedstawiające różne modele małżeństw-te lepsze i gorsze, na tle zmieniających się epok.

Analizowane teksty zostały stworzone przez polskiego pisarza okresu pozytywizmu – Bolesława Prusa. Przedstawiają one zestawione ze sobą na zasadzie kontrastu dwa różne portrety małżeństw – doskonałe,kochające się i to, które możemy uznać za antywzorzec prawdziwej miłości.

Pierwszy fragment pochodzi z nowelki pozytywistycznej pod tytułem „Kamizelka”. Ukazane wydarzenia rozgrywają się w jednej z warszawskich kamienic w XIX wieku. Została tu przedstawiona sytuacja młodych małżonków, w których spokojne, szczęśliwe życie brutalnie wdarła się śmiertelna choroba Pana, gruźlica płuc. Niestety nie może zniszczyć jednego – ogromnego uczucia pomiędzy nimi. O losie tego doskonałego małżeństwa dowiadujemy się od narratora, który kupił tytułową, starą kamizelkę, należącą do zmarłego sąsiada. Jest on uczestnikiem tych zdarzeń, nie ujawnia się bezpośrednio, a cała sytuacja jest opisana z jego perspektywy.

Bohaterowie to ludzie młodzi, „ani ładni, ani brzydcy”. Są anonimowi, dlatego też nie wiemy jak się nazywają. Pani-kobieta niezwykle silna, pracowała jako nauczycielka i dorabiała sobie szyciem. Pan-urzędnik najemy, który ciężko pracował do późna w nocy, aby zapewnić rodzinie należyty byt. Nie mieli dzieci, żyli bardzo skromnie, ale pomimo trudnych warunków stanowili szczęśliwe małżeństwo i znosili to z pokorą. Bardzo się kochali,traktowali z wzajemnym szacunkiem, a każdy najdrobniejszy postępek wyrastał z troski o partnera.

Główną przyczyną dramatu opisanego w noweli staje się choroba mężczyzny, która burzy cały dotychczasowy ład,przynosi mu upokorzenie i cierpienie. Przestaje wierzyć w to, że kiedykolwiek wyzdrowieje, jest bezradny. Wówczas oparciem dla niego staje się wierna żona, która opiekuje się nim do samego końca i za wszelką cenę próbuje podnieść go na duchu. Zdając sobie sprawę, że nie ma już ratunku dla ukochanego, mimo wszystko pielęgnuje nadzieję na szybki powrót do zdrowia.

Pryzmatem, przez który oglądamy ich miłość jest właśnie tytułowa kamizelka. Drastycznie tracący na wadze mąż chcąc oszczędzić trosk ukochanej, przesuwał pasek na kamizelce, którą zakładał tak, by uwierzyła, iż wraca do zdrowia przybierając na wadze. Z kolei żona, zanim mąż zdążył przesunąć sprzączkę, skracała pasek, aby tchnąć w niego wiarę, że faktycznie przybiera na wadze.

Ten ważny przedmiot ma dawać drugiemu z małżonków nadzieję oraz podtrzymywać wiarę w wyzdrowienie. Możemy zauważyć, że autor odwrócił sens moralny kłamstwa nadając mu pozytywną wartość, które ma służyć oszukiwaniu partnera w tak szlachetnym celu.

Kolejny fragment pochodzi z ósmego rozdziału pierwszego tomu „Lalki”. Została tu przedstawiona scena w sklepie galanteryjnym Stanisława Wokulskiego, gdzie spotkali się baronostwo Krzeszowscy. Wydarzenia opisane są z perspektywy obecnych tam osób oraz relacji narratora. Bolesław Prus przedstawił ich historię w bardzo negatywnym świetle. Jest to stare, skłócone ze sobą arystokratyczne małżeństwo pozostające w separacji, której powodem była prawdopodobnie śmierć córeczki i od tego momentu istnieje tylko na papierze. Baronostwo podczas spotkania w sklepie nie rozmawia ze sobą, ze względu na wydarzenia z przeszłości. Przez personel sklepu wymieniają złośliwe uwagi na swój temat, chcąc tym sposobem zwrócić na siebie uwagę partnera.

Baron jest człowiekiem próżnym i lekkodusznym. Ożenił się tylko i wyłącznie dla pieniędzy, dając żonie arystokratyczne nazwisko zapominając o miłości. Wyprowadził się z domu i roztrwonił cały majątek obstawiając wyścigi konne. Będąc w ciągłych rozrywkach i romansach chciał tym sposobem zapomnieć o bólu. Baronowa to bogata mieszczanka mieszkająca w kamienicy Łęckich. Jest zgorzkniała, po stracie jedynego dziecka popadła w histerię, przelewając całe swoje cierpienie i gniew na służbę i lokatorów kamienicy, w której mieszka. Wytacza im procesy, pisze złośliwe anonimy i urządza jarmarczne awantury. Baronowa jest zazdrosna o męża, czuje ogromną urazę do niego, lecz w głębi serca jest do niego przywiązana i bardzo go kocha. Liczy na to,że kiedy mężowi skończą się pieniądze, wróci do niej i nareszcie stworzą szczęśliwą rodzinę i normalne życie. Ruina finansowa faktycznie zmusza barona do pogodzenia się z żoną i zamieszkania razem. Ostatecznie wybacza mu i spłaca jego długi, kiedy on oczekuje od żony, że ta pomoże mu odbudować jej autorytet jako właścicielki kamienicy i baronowej, oraz jego dobre imię.

Utwory „Kamizelka” oraz „Lalka” prezentują dwa zupełnie odmienne, opozycyjne wobec siebie portrety małżeństw, które możemy uznać za modelowe dla ideału związku oraz jego przeciwieństwa. Para przedstawiona w noweli jawi się jako wzruszający portret małżeństwa idealnego - związku dwojga ludzi, którzy potrafią cieszy się wspólnym życiem w każdych warunkach i znosić w ciszy swoje cierpienie, myśląc w pierwszej kolejności o szczęściu drugiej osoby. W tym sensie stanowią całkowite przeciwieństwo małżeństwa opisanego w powieści, gdzie słabe więzi małżeńskie i nieustanne kłótnie bohaterów sprawiły, że nawet wygodne i dostatnie życie pozbawione poważnych zmartwień nie posiadało odpowiedniego smaku i żadnemu z małżonków nie przyniosło spełnienia.