W różnorodny sposób próbowano odpowiedzieć na pytanie jakie czynniki spowodowały, że państwo powstało. Niektórzy z badaczy objaśniali nie tyle historyczną genezę państwa, co genezę ideologii państwa, szukając koncepcji racjonalizujących fakt jego powstania (koncepcja teistyczna, koncepcja umowy społecznej, koncepcja podboju i przemocy). Inaczej przedstawia się wyjaśnienie genezy instytucji państwa oraz udzielenie odpowiedzi o charakterze historycznym, odpowiedzi, które mają odnosić się do określonych faktów historycznych. Koncepcja teistyczna wiąże powstanie państwa z działaniem istoty nadprzyrodzonej. Św. Tomasz z Akwinu (1225 - 1274) wywodzi od boga samą zasadę władzy, natomiast istniejące konkretne państwa traktuje jako dzieła ludzi. Jedną z istotnych konsekwencji takiej koncepcji było dopuszczenie wniosku, że jeśli władza pochodzi od Boga tylko pośrednio, to poszczególne państwa mogą być oceniane jako "dobre" lub "złe", a z tymi można podjąć walkę. Koncepcja umowy społecznej wyjaśnia powstanie państwa dojściem do skutku szczególnego rodzaju umowy zawarte bądź między członkami społeczeństwa, bądź między nimi i władzą. Np. J.J.Rousseau (1712-1788) twierdził, że treścią umowy społecznej, łączącej jednostki ze zbiorowością, jest całkowite podporządkowanie całej społeczności każdego człowieka i jego uprawnień. W rezultacie umowy lud staje się nosicielem wszelkich praw, naturalna wolność ludzi przetwarza się w wolność cywilizowaną , wolność doskonalszą , gdyż chroniona przez państwo. Według Rousseau , umowa społeczna zabezpiecza równość ludzi jako podstawę ich wolności. W innej wersji koncepcja umowy społecznej występuje w pracach T. Hobbesa (1588-1679), który uznał, że następstwem umowy społecznej jest absolutna władza państwa nad jednostkami. Członkowie społeczeństwa przez umowę społeczną zrzekli się całkowicie i nieodwracalnie swej naturalnej wolności, a nie będący stroną umowy suweren otrzymywał pełnię władzy niejako w darze od ludzi. Racjonalnym motywem zawarcia umowy społecznej było niebezpieczeństwo anarchii i zagrożenie bezpieczeństwa jednostek. Hobbes dostrzegał jednocześnie dobrodziejstwa płynące z absolutnej władzy suwerena, np. ład i bezpieczeństwo, ochrona własności i troska o rozwój gospodarczy oraz umożliwienie jednostkom zaspokajania potrzeb i ambicji. Koncepcję umowy społecznej spotykamy także w pracach J.Lockea (1632-1704), który inaczej niż Hobbes wyobrażał sobie okres przed państwowy - była to wg niego epoka pokoju, wolności i dobrobytu. W stanie naturalnym jednostka chroniona była przed złem przez odwieczny system moralny, a prawo...