Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki,

oprac. Władysław Czapliński, BN I 62, 2003.

WSTĘP

I. Pamiętniki staropolskie:

XIX w. – wydano drukiem najważniejsze pamiętniki staropolskie

Dają one wiedzę o ludziach minionych wieków i ich życiu

Pamiętnik to niezastąpione źródło historyczne, ale bywa zawodne: tendencja autora i usterki pamięci mogą zaciemniać obraz

Problem z klasyfikacją pamiętników – np. niektórzy badacze traktują Pamiętniki Paska jako romans

Pamiętnik to utwór literacki, w którym autor pisze o przeszłości na podstawie własnych (bezpośrednich lub pośrednich) wspomnień, z wyraźnym zamiarem pisania wspomnień, a nie historii tego okresu

Np. Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego dla nakreślenia tła wykorzystują dzieła historyczne (np. Marcina Bielskiego); ale za kanwę utworu bierze swoje wspomnienia

XV – XVI w. – pamiętniki z pogranicza dzieł historycznych

Początek XVI w. – krótka zapiska biograficzna Biernata z Lublina

Pojawiają się luźne zapiski osobiste umieszczane na marginesach kalendarzy, tzw. Raptularze

Np. raptularz dra Łukasza Noskowskiego, szlachcica z Krakowa (notatki o podróżach do Bolonii i śnie o trzech wielkich wężach)

Raptularz dra Mikołaja Sokolnickiego zawierający informacje polityczne i intymne zapiski, np. oddawanie pozostałych po nich dzieci na wychowanie kobietom z podkrakowskich wsi

Pogranicze raptularza i dziennika – nazwany przez wydawcę dziennikiem utwór Piotra Myszkowskiego

Częste – diariusze podróży, tzw. „diariusze peregrynacji”:

• Itirenarium podróży do Włoch Jana Ocieskiego

• Dziennik podróży do Włoch Jerzego Radziwiłła

• Krótkie wypisanie drogi z Polski do Konstantynopola, a stamtąd zaś do Astrachania, zamku moskiewskiego Andrzeja Taranowskiego

Diariusze peregrynacji do Ziemi Świętej Jana Goryńskiego (zachowane we fragmentach) oraz „Peregrynacja do Ziemi Świętej i Egiptu Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, tzw. „Sierotki” w latach 1582 – 1584 przetłumaczona na łacinę przez ks. Tomasza Tretera; wyd. 1601, tekst polskie wydany w 1925 r. – jest to pamiętnik dobry, pisany przez wykształconego autora

Diariusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej, portugalskiej z 1595 r. napisany przez nieznanego szlachcica

 Księgi peregrynacje Macieja Rywockiego z okresu 1584 – 82

 Pisany po łacinie diariusz Stanisława Reszki, sekretarza kardynała Hozjusza podczas podróży do Włoch i Rzymu

 Listy pisane przez korespondentów magnatów opisujące w sposób diariuszowy przebieg wydarzeń np. wojennych np. Dziennik wyprawy Stefana Batorego pod Psków w latach 1581 – 82 pisany przez Jana Piotrkowskiego

 Pamiętniki pisane ex post np. Teodora Jewłaczewskiego: 2 poł. XVI w. do pierwszych lat XVII w.

 XVII – bujny rozkwit sztuki pamiętnikarskiej

Płaszczyzna rozwoju pamiętnikarstwa w XVII w. i rodzaje utworów pamiętnikarskich

 Dwie główne przyczyny:

• dopiero wtedy kultura renesansowa przeniknęła do szerokich kół szlachty i mieszczaństwa

• burzliwe dzieje Polski skłaniały niejednego do spisania swych wspomnień

 tło historyczne tamtych czasów to m. in.:

• dymitriady w Rosji

• pokonanie Turków pod Chocimiem; odsiecz wiedeńska

• 1665 – niemal zupełna katastrofa państwa

• wybór królewicza polskiego na wielkiego księcia Moskwy

 ludzie chcieli przekazać potomnym choć cząstkę tamtych wydarzeń; jako wskazówka potomstwu; np. Jan Ossoliński we wstępie „potomkom w sobie samym wystawił wizerunek swojej fortuny”

 nie istniały w Polsce rejestry ludzi szlachetnie urodzonych, ich genealogii i zasług; niejeden pamiętnikarz pisał o krewnych i przodkach

 diariusze wypraw wojennych, elekcji itp. Pisano na zamówienia magnatów

 spisano np. diariusz śmierci Zygmunta III i wyboru Władysława IV; ale autorowi pisanie się spodobało i dalej pisał o swym życiu

 w 1610 r. powstał Początek i progres wojny moskiewskiej Stanisława Żółkiewskiego, który przedstawiał motywy swojego działania i przebieg wydarzeń

 podział na:

1) diariusze (dzienniki):

- podróży

- wypraw wojennych

- sejmów lub elekcji

- podróży poselskich

- obejmujące dłuższy okres życia np. diariusz Radziwiłła

2) pamiętniki w postaci wspomnień z perspektywy czasu

- bardziej osobiste: autor opisuje swoje życie, np. Jerzy Ossoliński

- uwaga skupiona na wypadkach publicznych z pominięciem wydarzeń prywatnych, np. Pamiętniki Mikołaja Jemiołowskiego

3) raptularze

4) dziennik listowy, np. Kazimierza Sarneckiego

 podział ze względu na sposób pisania:

• sucha relacja, lub autor nieunikający własnych poglądów

• pamiętnik Paska – pośrodku spraw osobistych i publicznych

• pamiętniki spisujące życie magnata, patrona danego autora, np. o Tomaszu Zamoyskim Stanisława Żurkowskiego

Ważniejsze pamiętniki polskie XVII w.

 fale pamiętnikarstwa wywołały zbrojne interwencje w okresie Samozwańców:

• Stanisława Żółkiewskiego (wojna polsko – rosyjska); naśladuje opowiadania Cezara; wiarygodny dokument przeszłości; wzór znakomitej polszczyzny

• Dyjariusz Samuela Maskiewicza; barwne opisy wojny moskiewskiej, reszta słaba; pamiętnik husarza, podobny do dzieła Paska

• Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego; autor przypadkiem znalazł się w Moskwie, przeżył rozruchy i dostał się do niewoli; bujny opis życia w obozie jeniecko - więziennym; rubaszny humor polski; odpisy pism dla cara i rokowań o uwolnienie; liczne rusycyzmy

Diariusze poświęcone rozprawom orężnym stojące na pograniczu pamiętników i rozpraw historycznych:

 Jakuba Sobieskiego Commentatorium belli libri tres (w wersji polskiej Pamiętnik wojny chocimskiej)

 Szymona Okolskiego Diariusz transakcyjej wojennej między wojskiem koronnym i zaporoskim (1637)

Diariusze podróży:

 Jakub Sobieski Dwie podróże [...] odbyte po krajach europejskich w latach 1607 – 1613 i 1638

 Jerzy Ossoliński Diariusz legacji

 Diariusz Stanisława Oświęcima (dworzanin St. Koniecpolskiego); jasny, prosty styl

 Diariusz Sebastiana Gawareckiego z podróży z Markiem i Janem Sobieskimi (styl suchy, kronikarskie zapisy rzeczy zwiedzanych)

Raptularze:

 Pisany przez parę pokoleń rodziny Korycińskich na wydanym w 1559 r. kalendarzu łacińskim (poł. XVI – poł. XVII w.)

 Pamiętnik – autobiografia Jerzego Ossolińskiego (studia, pobyt na dworze królewicza Władysława, poselstwo do Anglii); dzieło nieskończone, zacięcie powieściowe, dosłowne przytaczanie mów, polszczyzna nieskażona łaciną)

 Pamiętnik – diariusz Albrychta St. Radziwiłła 1632 – 55, diariusze sejmów, życia dworu królewskiego i ważniejszych wydarzeń w Polsce; gdy nie był świadkiem wydarzeń, korzystał z przekazów korespondentów; pisany po łacinie; nie doczekał się polskiego tłumaczenia

Połowa – XVII w. – wojny z Kozakami, szwedzkie i moskiewskie – rozkwit pamiętnikarstwa:

 Joachim Jerlicz: wojna z Kozakami; świadek niektórych wydarzeń, które mieszają się z plotkami i pogłoskami; współczesne poezje polityczne: List Pana Jezusa, Sen Najświętszej Maryi Panny

 Bogusław Kazimierz Maskiewicz: dwa fragmenty pamiętnicze (1645 – 49), pisany z perspektywy, ale o dużej wartości historycznej

 Kazimierz Filip Obuchowicz i syn Teodor Hieronim: krótkie, razem obejmują okres od 1630 do początków XVIII w.

Pamiętniki okresu wojny szwedzkiej:

 Jan Chryzostom Pasek

 Mikołaj Jemiołowski: pamiętnik – kronika; opisuje wydarzenia widziane bezpośrednio, ale swoją osobę usuwa w cień; lata 1648 – 79; nacisk na wojnę ze Szwedami

 Jakub Łoś z Grodkowa: 1646 – 67; nacisk na wojnę ze Szwedami i Rosją; uzupełnienie Paska; też był w Danii; niewielkie, ale większe od wyżej wymienionych wartości literackie

Pamiętniki połowy XVII wieku:

 Jan Władysław Poczobut Odlanicki: diariusz prowadzony w latach 1659 – 84; nieregularne notatki dniowe; wiadomości o sprawach publicznych i kulturalnych; opowiadanie bez Paskowej werwy

 Jan Antoni Chrapowicki: wydany częściowo; bezpośredniość codziennych zapisów; przede wszystkim zapiski klimatyczne; notuje rozmowy, sesje sejmowe nie podając ich treści

 Autobiografia księcia Bogusława Radziwiłła: nie odsłania tajemnic życia; informacje o pojedynkach; usprawiedliwia swoją politykę; bez wartości literackiej

 Stanisław Wierzbowski Konnotata wypadków w domu i w kraju zaszłych od 1634 – 89; stosunki gospodarcze i kulturalne; autor ożenił się w wieku 47 lat, by po śmierci żony zostać księdzem

 (częściowo zachowany, niewydany brukiem) diariusz Teodora Billewicza z podróży po Włoszech, Francji, Holandii, Anglii

 autobiografia Anny Stanisławskiej pisana wierszem Transakcja albo opisanie całego życia jednej sieroty przez żałosne treny [...]

Pamiętniki o magnatach pisane przez ich dworzan:

 St. Żurkowskiego o Tomaszu Zamoyskim w latach 1609 – 38; zapewne na podstawie raptularza; cenne wiadomości o sprawach publicznych

 St. Tokarskiego o księciu Albrychcie St. Radziwille – dotyczy osoby magnata

 Kazimierza Sarneckiego na zlecenie Karola St. Radziwiłła z jego pobytu na dworze królewskim; listowe relacje; 1691 – 96; autor usuwa się w cień; obraz życia na dworze 82 – 1584 Jana III Sobieskiego „od kuchni”

Pamiętniki mieszczańskie:

 Większość nie doczekała się wydania

 Wydano:

• Pamiętniki Jana Golliusza

• O Diariuszu Jerzego Tymowskiego pisze Ks. J. Sygański w Przewodniku Naukowym i Literackim z 1905 r.

• O raptularzu kupca Krakowskiego Jana Markowicza pisze L. Kubala w szkicu pt. Mieszczanin polski

II. Pasek i jego „Pamiętniki”:

Środowisko społeczne pamiętnikarza:

 Szlachcic obciążając chłopów pańszczyzną i daninami wiódł spokojny i wygodny tryb życia

 Jeszcze w XVI w. szlachta zaczyna odgradzać się od spraw publicznych, nie chcą sami nadstawiać karku w obronie ojczyzny – od XV wieku Polska walczyła prawie wyłącznie wojskiem najemnym

 Zmniejszenie zainteresowań kulturalnych – kolegium jezuickie, pobyt na dworze pana, ew. wyjazd za granicę – to była cała droga edukacyjna szlachcica

 Szlachcic wysilał się, gdy miał ambicję na wyższe urzędy

 Szlachta zaściankowa w zasadzie nie różniła się wiele od chłopów

 Jan Pasek: pochodził z Mazowsza, rejonu biednej szlachty; tam szlachta nie była dobrze wykształcona, ale bitna – najmowali się do służby u możnych lub pod sztandarami wojskowymi; walka o byt z nieliczeniem się za zdrowiem czy mieniem drugiego; obrotny język; pokolenie twarde i zdrowe; upadek życia umysłowego ksenofobia i fanatyzm religijny.

Życiorys Jana Chryzostoma Paska:

 Nazwisko pochodzi od zdrobnienia imienia Paweł: Paszka

 Ród wywodził się z Gosławic; przodek – Paszek z Gosławic (żyjący na przełomie XIV – XV wieku), kasztelan; rodzina z czasem zbiedniała

 Jan urodził się prawdopodobnie ok. roku 1636

 Uczył się w kolegium jezuickim, nie szło mu dobrze

 Ok. 1655 zaciągnął się do wojska

 Służył w chorągwi pancernej St. Widlicy Domaszewskiego

 Gdy po bitwach pod Połonką i nad Basią w 1660 r. niepłatne wojsko zawiązało konfederację, nie przystapił do niej

 Pełnił funkcję przystawa (przydzielony do straży/ usług posłom) przy poselstwie moskiewskim

 Udział w kampanii moskiewskiej 1664/5 i przeciw rokoszaninowi Lubomirskiemu

 1667r. – rozbrat z wojskiem

 ożenił się z Anną z Reminowskich Łącką (miała 6 dzieci z pierwszego małżeństwa)

 sprawami publicznymi zajmował się minimalnie

 liczne sprawy sądowe, znane nam z badań Czubka

 Pieniacz, okrutnik i gwałtownik

 Nie jest szczególnie prawdomówny – wybiela się, np. jeśli chodziło o zachowanie podczas pobytu w Danii

 Jego zachowanie, które mogło być usprawiedliwione w czasie wojny, nie było w czasach pokoju – skazano go na banicję, ale przez słabość władzy wykonawczej zmarł spokojnie w 1701 r. w kraju

 Pasek jest dość typowym szlachcicem

Pamiętniki Paska:

 Niesłabnąca popularność

 Aleksander Bruckner, Roman Pollak – uważają, że to nie pamiętniki, ale romans, ponieważ w utworze jest więcej fantazji niż faktów, ale Czapliński się z tym nie zgadza

 Autor wielokrotnie podkreśla, że pisze pamiętnik

 Wypadki historyczne służą mu za tło dla wydarzeń z życia

 Humor nie jest wysokich lotów: błazeński, czasem trywialny

 Powołuje się na bezpośrednich świadków imiennych – jego zdaniem – zajść

 O wydarzeniach pisze ciekawie, ale przy swych „mowach” i „wierszach” staje się niestrawny

 Plastyka opowiadań

 Bronisław Chlebowski

 Uważa, że Pamiętniki to spisane przez Paska pod koniec jego życia, a wielokrotnie wygłaszane przez niego opowiadania

 Rozdziały są „obliczone” na zainteresowanie słuchaczy

 Pamiętniki dają wierny obraz życia ówczesnej szlachty, w szczególności niezamożnej; życie pokazane jednostronnie, od strony dobrych cech

 Przepojony ówczesną, wsteczną ideologią; pozytywny pierwiastek to patriotyzm

 Pasek niby nie pisał pamiętnika do druku, ale kilkakrotnie zwraca się w nim do tego, kto będzie go czytał

 Dotychczas widziano w nim przedstawiciela antymagnackiego skrzydła obozu szlacheckiego, podczas analizy badacze uważali niechęć Paska za odruchową, lecz on w mowach bardzo celnie piętnował magnatów za ich egoizm stanowy i interesowność

 Magnatom przeciwstawił wojsko szlacheckie – jest jednym z pierwszych twórców legendy wielkości żołnierza polskiego

 Z czasem mania przeciwstawiania „dawnych dobrych czasów” złej teraźniejszości

Historyczność Pamiętników Paska:

 Z początku sądzono, że są sfabrykowane

 Czapliński śledzi wartość wspomnień Paska na podstawie opowiadania o oblężeniu Koldyngi i porównania opisu z pamiętnikiem Łosia i wspomnieniem Czarneckiego – Pasek jest dość dokładny

 Miano pewnych wyolbrzymień i myleń szczegółów Pasek jest wiarygodny

 Tendencja przeciwstawiania w jak najkorzystniejszym świetle czynów wojsk polskich

 „zawodowa” pamięć do informacji o chorągwiach i przynależności do jednostek, też występują jednak skłonności do przesady

 nie podaje rzeczy zmyślonych, ale nagina rzeczywistość, aby była dowcipniejsza

 nie jest ekspertem w ówczesnej polityce, ale nieźle orientuje się; jego stwierdzenia na ten temat są całkiem rozsądne

Czas powstania Pamiętników. Ich język:

 na pewno pisał pamiętniki pod koniec życia (dowodzą tego małe pomyłki co do swej młodości, lub np. śmierci kogoś z bliskich

 początek pisania 1691 r. – wg Czubka – bardzo prawdopodobny; inna propozycja – lata siedemdziesiąte tego stulecia

 ukończone w 1695 r.

 nie posiadamy oryginalnego rękopisu, tylko XVIII wieczny odpis

 w języku Paska – wiele wyrażeń gwarownych, poza tym normalny język szlachty z tego okresu

 wpływy łaciny, włoskiego, francuskiego, niemieckiego, tureckiego

 pisze tak, jakby opowiadał

 nieliczne wstawki: wiersze i mowy autora

TEKST

1656r.

 brak pierwszych 50 kart pamiętnika

 rozpoczyna się fragmentem wiersza do deresza

 wspomina bitwę pod Gnieznem, Warszawą, Warką i Trzemeszną

 opowieść o znajdowaniu monet w szwedzkich trupach (bebeszyli ich, a jak nic nie znaleźli, to „darowali zdrowiem”)

 pochwała Czarnieckiego

1657r.

 zaciąg z Filipem Piekarskim na wojnę z Węgrami

 Jerzy II Rakoczy pokonany przez Jerzego Lubomirskiego („wyprawił się na czosnek do Polski”)

1658r.

 król duński wszczyna wojnę ze Szwecją

 król polski wysłał na pomoc Czarnieckiego i 6 tys., wojska

 podróż do granicy i przyjęcie w Prusach; uwaga o wielkiej karności wojska podczas przemarszu

 nazywa Czarnieckiego wojewodą lub regimentarzem

 opis jedzenia i nowości u Duńczyków, np. palenie torfem

 tępienie wilków

 kobiety zbyt białe, chodzą w drewniakach

 obyczaje – sypiają nago, łoża zasuwane w ścianach, nie wstydzą się swego ciała

 gdy podczas pewnego nabożeństwa „Niemcy” zasłaniali twarze i zwyczajowo chowali głowy pod ławki, Polacy ich okradali

 stacjonujący obok Prusacy podsyłali im żony na wyżywienie, niby jako szwaczki

 szturm na Koldyngę

 przytoczenie kazania ks. Piekarskiego do Paska i czeladzi przed wyruszeniem na bitwę

 podczas szturmu pachołkowie mieli tylko snopy słomy zamiast tarcz

 opis zdobycia twierdzy

 targowanie się o to, kto miał zabić duńskiego oficera

 wysadzenie wieży przez dragona opisane bardzo obrazowo, podobno przesadzone + opis monologu św. Piotra

 odprawienie dziękczynnej mszy w lesie

1659r.

 zdobycie wyspy Als (u Paska Alsen) – zwycięskie

 wysłali Paska z poselstwem do Koppenhagen w związku z podatkami

 udawał, że nie zna żadnego języka, na wszystko odpowiadał „gielt” (pieniędzy); przemówił, gdy dali mu pieniądze („tłumacze”)

 zachwyt nad rozmaitością gatunków ryb

 o robieniu soli z wody morskiej

 historia o tym, jak zgubili się na morzu jadąc na mszę w Niedzielę Wielkanocną

 Czarniecki zachorował, wyzdrowiał, wyzdrowiał dzięki granej muzyce

 atak szwedzkich okrętów podczas obiadu u Ebeltofta

 pojedynek (niedoszły) Czarnieckiego i Montecuccolego

 zdobycie Hedericji mocno podkoloryzowane przez Paska

 list Eleonory na Croes Dyvarne, która wyznaje Paskowi miłość

 chciał do niej jechać, ale przeszkodziły mu szwedzkie działania wojenne

 zwycięskie walki na wyspie Fionii

 opowieść o ślubie domowych duchów, które podarowały stangretowi kołacza

 gdy wracali, odwiedzili piękny klasztor, w którym miał przebywać Luter

1660r.

 uwagi Paska o modzie – że szybko się zmienia

 podarował ukochanej drewniaki w pięknej szkatule

 opis rozpisywania kwater dla szlachty w okolicznych wsiach

 przemowa Paska na pogrzebie Jana Rubieszowskiego i Wojnowskiego –długa i nudna

 gdy wojsko stanęło pod Kozieradami, na szałasie Paska uwił gniazdo drozd, który nie bał się ludzi

 pojedynek z pijanym Nuczyńskim (który go podjudzał), jego bratem (obaj zabici) i Jasińskim, który przeżył

 tchórzostwo Łukasza Wolskiego i mylna relacja o wybiciu całej chorągwi – przestraszył całe wojsko

 bitwa pod Mścibowiem z Rosjanami

 spali na martwym Moskalu

 w czasie bitwy Pasek zdobył piękny krzyż i konie

 przywódca Moskali, Chowański, uciekł, a wojska polsko – litewskie zwyciężyły

 tryumf Czarnieckiego i Sapiehy (mniej entuzjastycznie witany) w fortecy w Lachowicach

 Dołgoruki bił się z naszym wojskiem

 chłopaczek („harcownik”) drażnił Moskali wygadując głupoty na cara

 wiersz Paska o zmienności Fortuny i łask Boga

 bitwa z Chowańskim w okolicach Drucka i Szkłowska – zaskoczyli Rosjan przeprawiając się rzeką

1661r.

 Gorzkowski pozwał Paska o zabicie mu brata obuchem, lecz Czarniecki uznał Paska za niewinnego, bo wyszedł cało z wojennej zawieruchy – Gorzkowski zaniechał procesu wojskowego

 przemowy Paska – wojska chciały się połączyć w konfederację, namawiali go prośbą i groźbą, ale nie chciał

 wyjechał i po cichu chciał dołączyć do Czarnieckiego

 Kozak Mazepa, poddany króla, doniósł na Paska, że ten chce go zdradzić i Pasek został aresztowany

 mowa obronna przed senatorami w Grodnie

 dzielnie odpiera ich zarzuty

 wybronił go bp. Ujejski

 Pasek był na audiencji u króla

 publicznie oczyszczono go z zarzutów

 król mu przebaczył

1662r.

 chciał wrócić do Czarnieckiego – dano mu ludzi i wyposażono na drogę

 przytacza listy polecające od króla Jana Kazimierza i korespondencję do Czarnieckiego, którą wiózł ze sobą

 zganił oficera za to, że brał oprócz ustalonych prowiantów także pieniądze od mieszczan

 ludzie Muraszki rabowali dwór szlachcianki; od grabieży dwór uratowali ludzie Paska

 tamci następnego dnia przyjechali się zemścić, ale zostali rozgromieni

 dostał w nagrodę możliwość eskorty posłów carskich – rzecz dochodowa i mogąca uczynić go sławnym

 w Nowogródku mieszczanie nie chcieli ich przenocować – zaszantażował ich wiążąc burmistrza

 chcieli 130 koni na podwód od mieszczan, hulali im na złość

 wypuścili burmistrza i ruszyli w drogę, lecz Pasek zapowiedział, że nie odda podwodów aż do Warszawy

 marszałek Kazimierz Chwalibóg Żeromski chciał się widzieć z eskortowanymi posłami

 Pasek poczuł się obrażony, bo w liście od niego był raz nazywany „bratem” a raz „przyjacielem”

 list Sapiehy do Czarnieckiego

 przy Narwi zostawił podwody litewskie i ruszył do Warszawy

 w Warszawie Pasek spotkał się z królem, gościł u niego codziennie

 pobił się z Mazepą, który go fałszywie wcześniej oskarżył, pod pokojem królewskim, ale Jan Kazimierz nie ukarał go

 na dworze był człowiek – niedźwiedź, który opluł królową

 Mazepa miała schadzki z żoną Falbowskiego pod jego nieobecność – Falbowski rozebrał go, posadził tyłam na koniu i puścił zhańbionego do domu

 Pasek miał problemy z uzyskaniem zapłaty od króla, w końcu za jego poleceniem wypłacili mu ją Litwini

 zatrzymał się w nieukończonej gospodzie, pobił jej domniemanych właścicieli, potem grozili mu inni Litwini

 uciekł po ciemku i napisał obraźliwy wiersz na ścianie gospody

 oskarżono stryjecznego brata Paska, który nazywał się tak samo, o to, że skorumpował pieniądze, lecz wyjaśniono, że to „polski” Pasek odebrał swoją zapłatę

1663r.

 nieudane działania wojenne za Dnieprem

1664r.

 wojna domowa

 sąd nad Jerzym Lubomirskim, który podważył tron Jana Kazimierza i chciał być protektorem konfederatów; Pasek błędnie zarzuca mu dążenie do korony

 incydent ze strzelaniem do francuskich aktorów na scenie

1665r.

 wojna domowa pomiędzy królem a zwolennikami Lubomirskiego

 następuje fragment, który najprawdopodobniej nie jest autorstwa Paska (zawiera pamflet na ślepego doradcę króla, Prażmowskiego i list St. Warszyckiego do Prażmowskiego

 mocne oskarżenia – zdrajca, rozpustnik

 królowa Ludwika dążyła do osadzenia na tronie polskim Kondeusza

 śmierć Czarnieckiego 16.02

 żona Sułkowskiego pomstowała na króla do niego samego

 król oznajmił dworzanom żartem, że wolałby raczej pogodzić się z Lubomirskim niż zostać u Sułkowskich

 starcie pod Częstochową – zabawnie opisuje Litwinów jako pątników

 traktat w Palczynie

 wojna porównywana do „tańca gonionego”

1666 r.

 intrygi na sejmach

 Pasek zaleca bywanie na sejmach

 śmierć królowej – naprawdę w 1667r. – król bawił się w tym czasie

 zamieszanie i rozbicie w państwie

 porozumienie z Lubomirskim w Łęgonicach

 bitwa pod Mątwami

 król bardzo cierpiał po śmierci Czarnieckiego

 pochwała Czarnieckiego przez Paska

 przytacza tekst traktatu łęgońskiego:

• deklaracja łaski króla

• amnestia generalna

• forma juramentu (przysięgi) komissarzów JKMości

• forma juramentu panów deputatów od obywateli województw i wojskowych

• reskrypt na elekcje króla JMości

 Lubomirski ukorzył się przed królem; umarł we Wrocławiu

1667r.

 instrukcje sejmowe Paska dla Adama Nowowiejskiego i Anzelma Piekarskiego:

• prośba o aprobatę traktatu łęgońskiego

• próby uzyskania pieniędzy na wojsko np. poprzez zastawienie klejnotów królewskich, daniny od duchownych itp.

• instrukcje w sprawie kierowania problemem z mennicami

• relegowania zasiedziałych posłów zagranicznych

• o odłożenie podatków dla ich województwa

 dostał funkcję komornika granicznego wbrew swojej woli

 wojewoda chciał go ożenić z Radoszowską, kasztelan ze Śladkowską

 Śladkowski aranżuje spotkanie, Pasek zatrzymuje się po drodze, Śladkowscy czują się zlekceważeni

 odłożyli ślub do maja i sprawa ucichła

 uderzał w konkury do Remiszowskiej

 wspomina, że nie doczekali się dzieci – podrzucano im do łóżka np. deski z trumny, żeby żona nie zaszła w ciążę

 zdecydował się na ślub zupełnie niespodziewanie

 brat i narzeczona chcieli możliwie przyspieszyć ślub, Śladkowski - odwlec

 Pasek nie chciał, żeby żona zapisała mu swój posag

 pogrzeb królowej Ludwiki, śmierć hetmana Lubomirskiego i Potockiego

 bitwa pod Podhajcami

1668r.

 wesele pasierbicy, Jadwigi Łąckiej

 abdykacja króla

 bezkrólewie, sądy kapturowe

1669r.

 w Miławczycach i Smogonowie sąsiedzi lekceważyli Paska, uważając go za „advenę” – obcego

 przyjechali krewni żony i nabijali się z Mazurów

 pobił ich i się uspokoili :)

 elekcja króla, Prażmowski ma nadzieję na wybór swego zagranicznego kandydata

 zamieszki wśród wojsk

 pada kandydatura Michała Korybuta Wiśniowieckiego

 elekcja i sejm koronacyjny

1670r.

 przeprowadzka do Smogorzowa

 wesele króla z siostrą cesarza Eleonorą Marią

 zaciągnął się do flisaków i przypadkiem sprzedał pszenicę z zyskiem

1671r.

 przeprowadzka do Skrzyniowa

 zajmował się flisem

1672r.

 przegrana Polaków pod Kamieńcem – pokonani przez Tatarów

 liczne porażki Tatarów

 Pasek dołączył do wojsk pospolitego ruszenia pod Gołębiem i został dowódcą jednej „watahy”

 poszli na zwiady szukać Tatarów

 napotkał opór ze strony podkomendnych

 posłali pachołka, żeby pojechał naprzód i zaprzeczał tchórzom straszącym wojsko

 ubrał konia na wzór tatarski i nabrał podkomendnych, że było w wiosce kilkunastu Tatarów i że to wielki wstyd, że nie udało się ich schwytać – oni chcieli zatuszować sprawę

 zdając relację u króla Pasek powiedział prawdę, ganiąc towarzyszy

 Misiowski oskarżał Paska o zniesławienie podkomendnych

 marszałkiem został Czarniecki, uchwały porządkujące sejm

 szlachta pożyczyła pieniądze województwu na wyprawę

 rozsieczono Firleja Broniowskiego, który był malkontentem (przeciwko królowi)

 Zamojskiego spotkał niemal podobny los, ale król ujął się za nim

 27 października umarła matka Paska

1673r.

 śmierć Prażmowskiego podczas sejmu pacyfikacyjnego

 walki z Turkami i Tatarami

 dużo cennych łupów po nich

 pewien młodzieniec chciał ucieszyć ojca i przebrał się za Turka – ojciec zmarł ze strachu

 bitwa pod Chocimiem

 śmierć króla

1674r.

 elekcja Jana Sobieskiego

 wojna z Turkami, Tatarami, Kozakami

1675r.

 wszystkie pasierbice Paska wstąpiły do zakonu

 najazdy tureckie na Wiśniowiec, Podhajec i Zbaraż

1676r.

 ciała królów Michała i Kazimierza przywiezione do Krakowa

 duża popularność i pochwała Sobieskiego

 koronacja Jana III Sobieskiego

1677r.

 Pasek wydzierżawił Olszówkę i Brzeście

 umarł jego ojciec

1678r.

 spaliły się wszystkie najlepsze futra Paska w karczmie, w której nocował jadąc na zaręczyny przyjaciela

 uwagi o przyjaźni i przyjaciołach

1679r.

 ustawa, którą wyprosili Litwini: dwa sejmy miały się odbywać w Krakowie, trzeci na Litwie

1680r.

 król chciał od Paska jego tresowaną wydrę – Robaka

 wydra spała w łóżku, broniła Paska, walczyła z psami i łowiła ryby na rozkaz

 ukąsiła księdza, który myślał, że to rękaw z futra wydry

 wydra uciekła królowi, zabił ją przypadkowy dragan

 Pasek chwali się swoją umiejętnością tresury zwierząt

 spłonęła mu stodoła, za namową innych niesłusznie oskarżył sąsiada, później okazało się, że stodoła zajęła się od innego pożaru

1681r.

 bardzo chorował

 tak jak w ciągu ostatnich lat zajmował się flisem

 pogrzeb przyjaciela, Andrzeja Komornickiego

 na zachodzie pokazała się kometa

1682r.

 uwagi o pogodzie

1683r.

 zawarto przymierze z cesarzem; Pasek błędnie uważa, że także z Wenecją i papieżem

 uwaga nad postępem sztuki wojennej i braku możliwości obrony fortec przed wymyślnym uzbrojeniem

 odsiecz wiedeńska (12.09)

 cesarz turecki przysłał wezyrowi pod Wiedeń postronek grożąc, że go na nim powiesi, jeśli oblężenie Wiednia zakończy się niepomyślnie

 ucieczka oblegających Wiedeń, zostawili w obozie cały dobytek

 zachwyt nad bogactwami i uwaga nad delikatnością i zniewieścieniem Tatarów

 bardzo chwalono Polaków za odsiecz

 luteranie i kalwini mieli chcieć przegranej Polaków

 węgierski rebeliant Tekieli walczył po stronie Turków, a nie chrześcijan pod Wiedniem, bo finansowały go gminy luterańskie, przez nich uważany za bohatera

 Pasek kupił obraz Tekielego i kazał chłopu wytrzeć nim tyłek

 w karczmie w Gdańsku ludzie szemrali przeciwko katolikom i odsieczy wiedeńskiej; Pasek ze świadkiem chcieli donieść burmistrzowi, ale nim go zastali, świadka zastraszono i przekupiono

 radość wiedeńczyków z powodu przyjazdu Sobieskiego

 Turcy pod Parkanami wycięli w pień polski oddział, potem rzucili się na króla i husarię, którzy musieli salwować się ucieczką

 dowódca turecki posłał swemu wodzowi głowę zabitego wojewody pomorskiego jako głowę Sobieskiego

 9 października Polacy i Niemcy ruszyli w odwecie na Turków

 w zamieszaniu pod Turkami zawalił się most na Dunaju

 rozgromili Turków

 Niemcy zabijali Turków bardzo okrutnie i bez litości

 opowiada o tchórzostwie Niemców, którzy nie atakowali, dopóki nie nadeszły polskie oddziały

 cesarz chciał, żeby nasze wojska wróciły do kraju przez Śląsk, ale Polacy uparli się, żeby wracać przez Węgry

 aby zdobyć „język” (informatora), wysłali dwóch Kozaków pod Seczyn. Gdy padły strzały, jeden z nich uciekł, a drugi udawał zastrzelonego; gdy podszedł do niego Turek, chcąc go ograbić, ten go złapał

 oda autorstwa Paska do bohatersko umierających za ojczyznę (w szczególności do Lanckorońskiego, jego przyjaciela, któremu odstrzelono nogi); liczne porównania do wydarzeń antycznych

 dopiero blisko granicy zjawiło się wojsko litewskie

 Litwini bardzo żałowali, że ominęła ich okazja do wykazania się, wzięcia łupów

 śmierć hetmana polnego, Sieniawskiego

 Stefan Kunicki, hetman dla Kozaków, został przez nich zabity

1684r.

 Pasek miał w tym roku mieć aż 8 procesów sądowych

 wyprawa Sobieskiego za Dniestr

 wojska cesarskie ruszyły na Turków i zajęły Węgry

1685r.

 sprzedał z zyskiem zboże w Wielkopolsce

 zachorował na „choróbkę z przepicia”

 w gorączce widział zakonnika bernardyna, który go „uzdrowił”

 zaraz po chorobie popłynął na flis

1686r.

 przemowa Paska do przyjaciół przed wstąpieniem ich córki do zakonu

 flisował do Gdańska

 wojska cesarskie pokonywały Turków

1687r.

 problemy z długami zaciągniętymi przez pierwszego męża swojej żony ;)

 Pasek przesadza, wyliczając koszty związane z wychowaniem dzieci

1688r.

 przeprowadził się do Madziarowa

 proces z margrabią w Lublinie

 sejm w Grodnie

 skarżył się na margrabię do króla

 oboźny koronny, Chełmski, broni Paska i wstawia się za nim u króla

 król rozmawiał z synem Paska, Stanisławem

 obiecał pomóc Paskowi

 kazanie u karmelitów obrażające szlachtę

 król wezwał Jana Pieniążka, który obiecał pomóc Paskowi

na tym pamiętnik się urywa.... (i dobrze, bo strasznie długi był :)))