Franciszek Ksawery Dmochowski, Sztuka rymotwórcza,

oprac. Stanisław Pietraszko, BN I 158, 1956.

WSTĘP

motto: „Sztukę poetycką można określić jako zbiór przepisów naśladowania natury w spo-sób odpowiadający tym, dla których tworzy się to naśladowanie” (z Encyklopedii Diderota).

I. W szkole „dobrego myślenia”.

- „Stanisław Konarski – na czele odrodzonej literatury polskiej” – opinia Dmochowskiego.

- szkoła Konarskiego wywarła duży wpływ na Dmochowskiego.

1. Lata szkolne.

- ur. 2 grudnia 1762 r. w Oprawczykach (w województwie podlaskim).

- nauka u jezuitów, póżniej u pijarów (ośrodki pracy naukowej, ideologicznej), mając 16 lat, Dmochowski zostaje pijarem.

- w 1741 r. Konarski otworzył kolegium szlacheckie  „zdrowa ideologia” (odcięcie się od ma-terializmu i scholastyki.

- porzucenie metafizyki na rzecz logiki (najpewniejsza szkoła rozumu) i etyki (opracowanie no-wych cnót obywatelskich).

2. Teoria literatury w szkole Konarskiego.

- „O sztuce dobrego myślenia, bez którego dobrze mówić nie można” – teoria wymowy, wyda-na w 1767 r.

- logika podstawą retoryki i poetyki, która nie jest już teorią poezji, a która uczy opisu i rozumie-nia utworów literackich, a nie pisania wierszy.

- Konarski sam wybierał lektury, np. ostrzegał przed Seneką, wprowadził utwory Odrodzenia.

3. Teatr szkolny pijarów.

- głównie francuski klasycyzm – prekursorstwo.

4. Wychowanie obywatelskie.

- filozofia = sztuka życia.

- w czasie Sejmu Wielkiego pijarzy pisali przemówienia sejmowe (konkretne, historyczne), brali udział w walce politycznej po stronie postępowej.

II. Literackie początki.

1. „Gratulatio novi anna 1785” („Kolęda dla narodu na rok 1785).

- satyry, katalog cnót i wad ludzkich.

- wydane anonimowo.

2. „List Sandomierzanki do Podolanki”.

- pierwsza polemika w dziejach polskiej krytyki literackiej.

- prawdopodobnie autorem jest Dmochowski.

- krytyka „Podolan” Krajewskiego.

3. tłumaczenie „Sądu Ostatecznego” Jounga.

- Warszawa 1785 r.

- zadedykowane Naruszewiczowi,

- temat: nicość człowieka wobec Boga, wszystko się zmienia, kruchość bogactw.

- Dmochowski cenił Jounga nie tylko jako moralistę, ale również za oryginalność.

4. tłumaczenie „Myśli nocnych” Jounga.

- 1798 r.

- zadedykowane Krasickiemu.

- temat: Rewolucja, na emigracji prechodzi kryzys swojego Oświecenia.

5. przekład „Raju utraconego” Miltona.

- historia walki szatana z Bogiem.

6. satyry, np. „Orzeł i paw” (Stanisław August i Czartoryski).

7. podręcznik „O cnotach towarzyskich i występkach im przeciwnych”.

- 1787 r.

8. Dmochowski uczył wymowy w Łomży, w Radomiu, ale nie udało mu się w Szkole Głównej.

III. Wśród poglądów literackich epoki.

1. program poetycki (sformułowanie wytycznych dla nowej literatury):

- walka z barokową beztreściowością, saskim panegirykiem, straganowym romansem.

- postulat poznawczej i wychowawczej wartości literatury.

2. dramat:

- duże możliwości wychowawcze gatunku.

- otwarcie w Warszawie pierwszej w Polsce sceny publicznej – 1765 r.

- „Monitor” ogłasza szkic klasycystycznego kodeksu reguł dramatycznych:

- trzy jedności.

- zróżnicowanie między tragedię a komedią – na zasadzie różnic stanowych.

- postulat prawdopodobieństwa.

- dramat – umotywowany konflikt charakterów.

3. Horacy.

- najbliższy polskiemu Oświeceniu teoretyk i twórca starożytności

- kult starożytnych autorów (Oświecenie = klasycyzm i pseudoklasycyzm).

- powaga starożytnych teorii.

- mitologia – popularna droga obrazowania itd.

- klasyczne sztuki jako element politycznej ideologii.

- klasycyzm i pseudoklasycyzm – spreczności w obozie klasycyzmu, w „Monitorze”:

- ciągle żywe tradycje saskie (koncepty, panegiryzm).

- brak jednej estetyki literackiej.

- teza o naśladowaniu natury w sztuce.

- odtwarzanie osobistych stanów duchowych  poglądy Karpińskiego  sentymentalizm.

- odtwarzanie rzeczywistości.

- te stany duchowe, które odpowiadają najwyższym wartościom, np. miękkość serca a su-rowość.

- otwarcie furtki skrajnemu subiektywizmowi i irracjonalizmowi, brak antyrealizmu.

- przeciwstawienie człowiek – świat.

- związek człowiek + przyroda.

- nasycenie obrazów uczuciem  skuteczność antyfeudalnej krytyki.

- psychologiczny portret człowieka.

4. Rokoko.

- 1779 r. Józef Szymanowski „Listy o guście” – zarys estetyki rokoka.

- ideał literatury:

- „delikatne drażnienie zmysłów, subtelny erotyzm”.

- „wdzięczna gładkość”.

- „piękna natura” – to tylko kategoria estetyczna (np. u Dmochowskiego piękne = dobre).

- wpływy „Encyklopedii” Diderota.

5. Kołłątaj.

- propagator klasycyzmu w sztukach plastycznych i literaturze.

6. Rzewuski.

- atak na literaturę Oświecenia.

- swobody republikańskie.

- walka z sukcesją tronu.

- antyracjonalizm w filozofii.

- fideizm w religii.

- piętnował dworską poezję.

7. Teoria paszkwilu.

- ogólność adresu satyry (bez nazwisk) – Zabłocki to krytykuje, demaskowanie klasowego og-raniczenia.

IV. „Sztuka rymotwórcza”.

1. Mikołaj Boileau.

- satyry.

- „Sztuka poetycka” 1674 r. – dowcipny utwór poetycki, satyryczny i dydaktyczny:

- części 1 i 4 – chaotyczny przegląd zasad sztuki poetyckiej.

- części 2 i 3 – najważniejsze gatunki literatury francuskiej.

- Racine, Molier, La Fontaine, Boileau – reprezentowali klasycyzm.

- naśladowanie to odtwarzanie tego, co w człowieku niezmienne – właściwości duszy.

- rozum + natura + klasyczność starożytna = zasada estetyczna.

- rozum = gust.

- ale nie tylko treść jest ważna, forma także  Boileau „ulega tym samym tendencjom, a który-mi walczył”.

- „Encyklopedia” Diderota radziła uczyć się „Sztuki poetyckiej” na pamięć.

- w Polsce „Sztuka poetycka” i „List do Pizonów” znajdowały się w aparacie ideologicznym Oś-wiecenia.

2. Dmochowski.

- „Sztuka rymotwórcza”:

- pierwsi biografowie, Wolski i Osiński, twierdzili, że to „najpierwszy z dzieł jego poety-ckich”.

- nie znamy konkretnego roku powstania (ok. 1788).

- odpowiedź na aktualne problemy literatury.

a) wzory i autorytety.

- Horacy i Boileau – zapożyczył od nich schemat konstrukcyjny, porządek, stosunek podmiotu do omawianych spraw.

- to nie tłumaczenie „Sztuki poetyckiej” – samodzielność, choć jest tu bardzo dużo cytatów z innych autorów, to jakby antologia cytatów.

- wzory: Horacy, Arystoteles, Vida, Boileau, Batteux, Pope, Diderot.

b) podstawowe założenia estetyki Dmochowskiego.

- zasada naśladownictwa: natura jest „zbiorem piękności, które trzeba umieć wynaleźć”.

- inwencja jest władzą dowcipu.

- gust – nierozłączny z rozumem, „Wszystko, co dobre, jest wynikiem rozumnego działania”.

- systematyka gatunków literackich (przejęta od Boileau).

c) systematyka gatunku literackiego.

- gatunki literackie to różne formy obrazu życia odzwierciedlającego różne odcinki rzeczywisto-ści.

- tradycyjna hierarchia gatunków (epos i tragedia na szczycie), ale Dmochowski podkreślał, że ważne jest mistrzostwo w każdym gatunku.

- o gatunku nie decydują kryteria formalne, ale nastrój, idee, treść.

- Dmochowski broni mitologii jako tradycyjnej metody obrazowania, ale bez ideologicznej fun-kcji.

- tragedia – trzy jedności.

- komedia – element krytyki + pozytywny program moralny.

- tragedia ikomedia – zbliżenie: podobny typ przeżyć bohaterów.

- satyra – krytyka bez nazwisk.

- sielanka, oda – Dmochowski zalecał ograniczenie erotyki (ideał cnotliwego obywatela).

- akcenty sentymentalne wzbogacają klasycystyczny system, ale też są ugięciem się tendencji oświeceniowych pod naporem antyracjonalistycznych.

- 1792-1794 Dmochowski wśród jakobinów:

- działacz rewolucji.

- sam sprzeciwił się swojej poetyce  imienna krytyka króla.

d) poemat dydaktyczny.

- sztuka przykładu  artystycznie Dmochowski oddawał typowe cechy gatunków.

- walka o realizm.

- zasada typowości.

V. Drogi kariery.

- po Oświeceniu oskarżano Dmochowskiego za to, że utwierdził w Polsce gust francuski, szty-wność gatunkową, jałowość treści, skostnienie w poezji, klasycystyczny dogmatyzm w kryty-ce

- „Sztuka rymotwórcza” jako wstydliwa plama.

a) w oczach współczesnych.

- 1789 r. jako lektura pomocnicza w szkolnictwie:

- poetyka.

- przegląd dziejów literatury polskiej.

b) Kołłątaj pomógł Dmochowskiemu odejść z zakonu.

- współpraca z Kołłątajem.

- kryzys poglądów ze „Sztuki rymotwórczej”.

- sława dzięki tłumaczeniu „Iliady”.

- konflikt z kulturalną Warszawą:

- Dmochowski ożenił się.

- przyjaźnił się z Kołłątajem.

- pseudoklasycy (romantycy) – mieli szereg zastrzeżeń do „Sztuki rymotwórczej”.

- 1826 r. syn, Franciszek Salezy Dmochowski, wydał poprawioną wersję (według niego to po-prawki ojca, ale wątpliwe):

- styl, słownictwo.

- gust – duża rola.

- złagodzona krytyka schyłku epoki.

c) atak Mickiewicza.

- z osobistych pobudek (Franciszek Salezy skrytykował „Sonety Krymskie”).

- Mickiewicz skrytykował nawet, niesłusznie, przekład „Iliady”.

- atak na pseudoklasycyzm.

TEKST

motto: „Sam nie pisząc, zasady poezji wyłożę,/ Skąd brać myśli, co wieszcza kształci i sposobi,/ Gdzie sztuka, gdzie błąd wiedzie, co szpeci, co zdobi” (Horacy, List do Pizonów).

- dedykacja – do Stanisława Augusta.

- przedmowa:

- Arystoteles – „stanowi powszechne prawidła”.

- Horacy – „umyślne zdaje się nieporządek udawać”.

- Wida – „zdaje się bardziej Wergiliusza niż natury trzymać”.

- Boalo Despro – „Daje i naukę i przykład uczniowi”.

- Pope – „myśli oryginalnie”.

- „Z Horacego i Despra czerpałem myśli”.

I. PIEŚŃ.

- cel: „Co istotną jest cechą dobrego poety,/ Jakim mu trzeba torem bieżyć do swej mety,/ Cze-go szukać, a czego chronić się należy – / To ja zamyślam śpiewać dla świata młodzieży”.

- apostrofa: „Guście, (…) Ty kieruj piórem moim./ Zacne dowcipy…”.

- „Natura jest jedynym ozdób wizerunkiem,/ Byleś je brał rozumnie, nie ślepym trafunkiem”.

- „Wszystko może w naturze do robót twych służyć,/ Byleś tylko miał dowcip i umiał jej użyć”.

- „Rozum niech będzie mistrzem, a nie widzimisię”.

- zachęta do różnorodności w mowie (np. słodycz z powagą, żart z ostrzem).

- dzieje polskiej literatury:

- „Pierwszy płód wierszów polskich jest <<Boga Rodzica>>”.

- „Samą tylko szczególnie pisali łaciną…”.

- „Jan Kochanowski, w rytmach swoich nieśmiertelny,/ Całemu narodowi powieki otworzył”.

- Dmochowski wymienia takich autorów, jak: Badziński, Otwinowski, Potocki, Szymono-wicz, Gawiński…

- „A nade wszystko szanuj mowę ojczystą./ Nie znać języka swego – hańbą oczywistą”.

przypisy Dmochowskiego do pieśni I.

II. PIEŚŃ.

- sielanka – jak młoda pasterka zbiera ozdoby na polu; „Wszystko w niej prosto idzie”, „zawsze się pasterz głosem natury ozywa”.

- „W radości grać wesoło, w smutku nucić żale,/ Flory wdzięki, owoce Pomony opiewać”.

- elegia – „Nie lubię ja tych wierszy, gardzę tym autorem,/ Co o swoich mi prawi ogniach zim-nym piórem” (krytyka fałszywego smutku).

- tren.

- oda.

- epigramat.

- satyra – cytaty z Naruszewicza, ma ostrzejsze pióro niż inni; Krasicki o czymkolwiek pisze, jest doskonałym wzorem.

- bajka – „Tok jej prosty, zaleta z rzeczy i stosunku./ Lecz i w tym mało dobrze pisało gatunku”; dobrze pisał Krasicki i „Fonten” we Francji.

przypisy Dmochowskiego do pieśni II.

III. PIEŚŃ.

- zasada prawdopodobieństwa w teatrze.

- protest przeciwko krwawym scenom.

- akcja szybsza pod koniec dzieła.

- cnota odnosi tryumf.

- wielki sukces dramaturgów greckich.

- teatr w Polsce – przez długie lata słabo – tylko szkolne dialogi; Kochanowski, Morsztyn, Bo-homolec.

- „Grzech mieszać prawdę z fałszem, jakby mogło właśnie/ Iść razem objawienie i pogańskie baśnie”.

- „Nade wszystko niech widzą dobry koniec w dziele”.

przypisy Dmochowskiego do pieśni III.

IV. PIEŚŃ.

- „Sztuce niebeśpiecznej odlewania wierszy/ musi ten być ostatni, kto nie będzie pierwszy”.

- o chwale, jaką zyskają poeci – tylko dobrzy.

- „Niechaj cnota i serce twe w pismach jaśnieje”.

- zwrot do Muz, spełnienie celów.

przypisy Dmochowskiego do pieśni IV.

Spis materyi (z 1788 r.).

Dodatek – fragmenty „Sztuki rymotwórczej” wedle wydania III.