Ignacy Krasicki, Bajki,

oprac. Zbigniew Goliński, BN I 220, 1975.

WSTĘP

I. Sytuacja bajki w literaturze oświecenia.

- gatunek ogólnie uznany i szeroko rozpowszechniony.

- Konarski – wykorzystanie bajki (dydaktyzm) w zreformowanym szkolnictwie.

- bajka jako wypowiedź parenetyczna i pouczająca, perswazyjna i umoralniająca; celem bajki było wychowywanie i pouczanie bez urażania.

- rodowód bajki – wschodni.

- droga czytelniczego odbioru bajki: od elitarnego odbiorcy do ludu, ostatecznie dla dzieci.

II. Krasicki o bajce.

- w „Myszeidzie”: „Źle czyni, który gardzi przypowieści”.

- wschodnie pochodzenie bajki.

- wyznaczniki bajki:

- krótkość.

- jasność.

- prostota narracji.

- prawda.

III. Oryginalność – wtórność.

- ponad 50 bajek obcego pochodzenia; głównie Ch. F. Gellert.

- naśladowczy charakter bajkopisarstwa Krasickiego.

IV. Aktualizacje.

- bajki odnoszące się do konkretnych wydarzeń współczesnych, zwł. „Chapanka” (na kartow-nika i utracjusza, Adama Ponińskiego) i „Snycerz i statua” (na warcholącego hetmana).

- aktualizacja „Ptaszków w klatce” (kilka lat po I rozbiorze!).

V. Morał bajki Krasickiego.

- morał – owoc wyłuskany z podłej czasem łupiny, nie zawsze jest czytelny i jednoznaczny.

- bajki nie zakładają imperatywu walki czy odwetu, odwołują się przede wszystkim do kategorii uczuć kształcących rozumny wybór.

- najobszerniejsza grupa bajek zaleca aurea mediocritas (złoty środek).

- hierarchizowanie wartości; oportunizm wobec silniejszych.

VI. Bajka epigramatyczna i bajka narracyjna.

- bajki epigramatyczne (sytuacyjność, polegająca na konfrontacji pozycji ich bohaterów) – głównie „Bajki i przypowieści”; narracyjne (forma podawcza zasadza się na opowiadaniu) – „Bajki nowe”.

- paralelizm struktur gramatycznych.

VII. Aforystyka bajek.

- przysłowia związane z dydaktyką (także w „Monachomachii”).

VIII. Indywidualne odmiany artystyczne bajek.

- podstawowa forma podawcza – relacja trzecioosobowa; obiektywizm.

- 2 bajki pierwszoosobowe; wiersze ukształtowane w poetyce żartu.

TEKST

BAJKI I PRZYPOWIEŚCI

Do dzieci – maska, bajki kierowane do dorosłych, negatywnie potraktowanych w utworze.

Wstęp do bajek – „Był młody, który życie wstrzemięźliwie pędził”…

część pierwsza

1. Abuzei i Tair – Tair miał być szwagrem sułtana i na polowanie, ale sułtan rozmyślił się.

2. Potok i rzeka – z potoku rwącego zrobił się strumyczek i wpadł do spokojnej rzeki.

3. Papuga i wiewiórka.

4. Lis młody i stary – nowa sierść na zimę, stary: to niebezpieczeństwo.

5. Kulawy i ślepy – ślepy z kijem i kulawym na grzbiecie, zginęli.

6. Orzeł i jastrząb – orzeł zjadł wróbelka i jastrzębia-karmiciela.

7. Ojciec łakomy , syn rozrzutny – zmarli z głodu.

8. Szczur i kot – szczur nieprzytomny od kadzidełka, zjedzony przez kota.

9. Ocean i Tagus rzeka – nie byłby oceanem, gdyby nie rzeka.

10. Źrebiec i koń stary – pozłacane rzędy.

11. Dwa żółwie – zawody, sędziowie zasnęli, jaskółka radzi zawodnikom zgodę.

12. Pszczoła i szerszeń – prośba o łaskę i jedzenie.

13. Baran dany na ofiarę – baran cieszył się z wieńców.

14. Doktor – niekompetentny, pacjent zmarł od lekarstwa.

15. Strzelec i pies – człowiek i bił i karmił psa, wilk zjadał psią zdobycz.

16. Bryła lodu i kryształ – lód z błota stopiony przez słońce i przezroczysty kryształ.

17. Stary pies i stary sługa – niezdatny do polowania i pracy.

18. Syn i ojciec –źle i młodemu, i staremu.

19. Osieł i baran – osioł na mrozie, baran u rzeźnika.

20. Mysz i kot – kaznodziejski zapał.

21. Ptaszki w klatce.

22. Osieł i wół – człek woły tuczy do zarżnięcia.

23. Dąb i dynia – dąb żyje 100 lat, dynia 100 dni.

24. Derwisz i uczeń – uczeń chciał być bardzo mądry – woda ze studni.

25. Podróżny i kaleka – lepiej boso niż bez nogi.

26. Lew i zwierzęta – „zjadł wszystkich pomału”.

27. Rybka mała i szczupak – robak na haczyku.

część druga

1. Jowisz i owce – owce dopytywały się o los jagniąt, bogowie wiedzą, co zataić, co powiedzieć.

2. Rolnik.

3. Nocni stróże – kłótnia Jędrzeja i Piotra o gaszenie ognia.

4. Filozof – uwierzył i w Boga, i w upiry.

5. Zwierzęta i niedźwiedź – młody lew obiecywał spokojne panowanie, niedźwiedź nie uwierzył.

6. Strumyk i fontanny – strumyk żalił się, że taki mały, rura pękła i fontanna zniknęła.

7. Skarb – bogaty znalazł skarb i zmarł przy przenoszeniu go, ubogi zazdrosny.

8. Talar i czerwony złoty – złoty jest mały, ale wart 2 talary.

9. Niedźwiedź i liszka – liszka chwali niedźwiedzia bajki, bo on ma ostre pazury.

10. Pieniacze – zmarli, Piotr z rozpaczy, Marek z głodu.

11. Lew i zwierzęta – każdy chwalił swoje cechy, a lew tego, który najmniej się chwalił.

12. Trzcina i chmiel – chmiel miał chronić trzcinę, wyrósł bujnie.

13. Owieczka i pasterz – pasterz karci owieczkę, ona dała mu ubranie.

14. Szkatuła ze złotem, wór z kaszą – szkatuła zniszczona przez złodziei.

15. Małżeństwo – szczęśliwe, mąż zmarł tydzień po weselu.

16. Łakomy i zazdrosny – Jowisz obiecał im życzenie, proszą o wyłupienie oczu.

17. Dwa psy – na mrozie służący, w domu bawiący.

18. Przyjaciel – Damon zakochany w Irenie, Aryst, jego przyjaciel, się z nią ożenił.

19. Gospodarz i drzewa – dla ozdoby popsuł drzewa.

20. Filozof i orator – chłop: lepszy obraz niż ramy.

21. Człowiek i zdrowie – człowiek biegł, a zdrowie z tyłu, potem odeszło.

22. Konie i furman.

23. Słowik i szczygieł – prym w śpiewie słowik, zawody wygrał szczygieł, słowik żałuje sędziego.

24. Komar i mucha – mucha utonęła, komar się spalił podczas latania.

część trzecia

1. Słoń i pszczoła – pszczoła chciała pokąsać słonia, zginęła, on nawet tego nie zauważył.

2. Lis i osieł – lis chce mieć przyjaciela, „umiej być przyjacielem, znajdziesz przyjaciela”.

3. Oracze i Jowisz – jeden oracz żąda suszy, drugi deszczu, zboże zniszczone.

4. Dzieci i ojciec – Jaś spalił rózgę, ojciec kijem go obił.

5. Diament i kryształ – kryształ był piękny, dopóki nie położono przy nim diamentu.

6. Dewotka – „biła bez litości”.

7. Bogacz i żebrak – bogacz zmarł z przejedzenia, żebrak najadł się na stypie.

8. Księgi – kłótnia kroniki (zmyśla, co było) z kalendarzem (zmyśla, co będzie).

9. Hipokryt – ugryzł go pies, nie zabił zwierzęcia, powiedział, że jest wściekły, ludzie zabili psa.

10. Dąb i małe drzewka – drzewka chciały dorównać dębowi, gdy on zmarł przygniótł je.

11. Wilk i owce – traktat, zjadł je.

12. Kartownik – złorzeczył na karty i hazard.

13. Potok i rzeka – potok szybki, rzeka: oboje wpadną do morza.

14. Lis i wilk – wilk nie wierzy lisowi i nie chce mu pomóc.

15. Wino i woda – wino dla panów, woda dla chłopów.

16. Pan i pies – pan obił psa: 1. szczekał na złodzieja, 2. nie szczekał na złodzieja.

17. Wół minister – powoli, ale dobrze, małpa-śmiech, lis-zdrajca, znów wół.

18. Lew pokorny – lis gani, że zbyt dobry, owca, że tyran – zjedzona.

19. Mądry i głupi – głośny dzwon, bo próżny.

20. Orzeł i sowa – sowa „ślepa”, w nocy to on wypatrzyła strzelca i uciekli.

21. Kałamarz i pióro – sądzili, że sami napisali książkę.

22. Groch przy drodze – zbyt przebiegły gospodarz.

23. Słowik i szczygieł – słowik krótko, a dobrze, szczygieł długo, a miernie.

24. Wół i mrówki – z umysłu szacunek do roboty i ochota.

25. Tulipan i fiałek – fiołek rósł z pokrzywą i pan go nie zerwał.

26. Furman i motyl – motyl sądził, że to przez niego wóz ugrzązł w błocie.

część czwarta

1. Pszczoły i mrówki – bartnik zabrał miód.

2. Daremna praca.

3. Jagnię i wilcy – „Zawżdy znajdzie przyczynę”…

4. Żółw i mysz – „domek ciasny (…) szczupły, ale własny”.

5. Doktor i zdrowie – zdrowie jest tam, gdzie jego nie ma.

6. Fiałek i trawa – fiołek krył się w trawie, ale kosiarze ścięli oboje.

7. Wilk pokutujący.

8. Paw i orzeł – orzeł śmiał się z nadmiaru dumy pawia.

9. Chleb i szabla – szabla-„dobroczyńca”, chroni chleb.

10. Podróżny – narzekał na deszcz, a rozbójnikowi zamokła cięciwa.

11. Król i pisarze – „regestr” szczęśliwych (bardzo mało) i rozumnych (bardzo dużo).

12. Synogarlica – kto ze złymi przestaje, ten złym się staje.

13. Chart i kotka – „mysz dla siebie”, „sarna dla pana”.

14. Człowiek i wilk – w wilczej skórze.

15. Prawda, satyryk i panegirysta – trucizna w żółci i miodzie.

16. Atłas i kitaj – pan zadłużony u podstolego (kupca).

17. Zwierściadło podchlebne – zazdrosna stłukła zwierciadło.

18. Ptaki i osieł – ptaki chwaliły słowika, osioł niezadowolony.

19. Dobroczynność – wdzięczna owca dziękuje wilkowi, że zjadł tylko jej jagnię.

20. Skąpy – ukradł powróz (chciał się zabić), za darmo go powieszą.

21. Pan i kotka – myszy dla łapie, bo smaczne.

22. Człowiek i suknia – „gdybyś nie była bita, nie byłabyś czysta”.

23. Szczurek i matka – o kocie, co igrał z myszą.

24. Sąsiedztwo – zboże nie urosło, zagłuszone przez głóg.

25. Wyszydzający – zarozumiałość kalek (jednooki – ślepy).

26. Mądry i głupi – rozum jest po to, by nie odpowiadać na głupie pytania.

27. Jastrząb i sokół.

28. Woły krnąbrne – „Miłe złego początki”, zjedzony leniwy wół.

29. Wilk i owce – wilk zjadł owce, które pomogły mu się uratować z dołu.

Przydatek do Bajek i przypowieści.

1. Snycerz i statua.

2. Pijak – wyrzekał na alkohol.

3. Szkapa i rumak – rumak śmiał się ze szkapy, która dowoziła mu siano i obrok.

4. Matedory – różne gry, różne karty wygrywają.

5. Dzwon – bity – dzwoni, wszyscy go słuchają.

6. Sułtan w piekle – sen, ojciec i derwisz też w piekle.

7. Brytan w obroży – obroża srebrno-złocista, w niewoli

8. Człowiek i zwierściadła – mały człowiek przed powiększającym zwierciadłem  olbrzym.

9. Drzewo – w kominku, ginie, choć grzeje.

10. Koniec – bajka w podłym ubraniu, rozebrana przez rozbójników  Prawda.

11. [Po pniu i po bocianie] – żaby otrzymały nowego króla od Jowisza.

BAJKI NOWE

Część pierwsza

1. Alegoria – kazanie księdza wójt zrozumiał dosłownie.

2. Wierzba i lipa – każde drzewo ma swego robaka.

3. Słonecznik i fiałek – słonecznik do słońca, fiołek w ukryciu, ale nie uzależniony.

4. Pasterz i morze – z Fedra, pasterz rzucił owieczki, stracił dobytek na statku, wrócił do owiec.

5. Chmiel – nie chciał na żerdzie, zginął.

6. Puchacze – matka: przebaczajcie innym ułomność (że nie są puchaczami).

7. Ziemia i potok – potok uszkodził ziemię, choć ją zasilił, zniknął.

8. Jaś – chciał gruszki, trząsł drzewem, zjadł niedojrzałe.

9. Chłop i Jowisz – chłop zazdrościł bogatemu, Jowisz dał mu bogactwo z pedogrą.

10. Lew, wół, lis – lew zjadł wołu, lis mu sie przypochlebiał.

11. Fiałki – skarżyły sie na ukrycie, Jowisz: nie są świadome niebezpieczeństwa.

12. Filozof – spuścizna po wuju, szkło powiększające i wór.

13. Małpy – jedna zmyślała, że to dobrze być pod strzechą, mało nie zginęły.

14. Wilczki – kłóciły się, który z nich jest piękniejszy, matka: strzelec i kuśnierz to osądzi.

15. Dzieci i żaby – rzucały kamieniami w żaby, dla nich to igraszka, dla żab – życie.

16. Skowronek – wół i osioł na łące, pszczoła, wiosna.

17. Konie – maneżowy i stadniczy, chciał nauczyć nosić pana.

18. Wróbel – pierwszy z wróbli, nie pierwszy z ptaków.

19. Dialog – scenka, zbyt wiele przygotowań.

Część druga

1. Gołębie – jeden zwiedza świat.

2. Platon – rządzi całym światem, nim pchła.

3. Myszy – jak pokonać kota? siedzieć cicho w jamie.

4. Noga i but – but bez nogi nieważny.

5. Pasterz i owce – opłakali jagnię (człowiek mięso).

6. Lew chory – lis poradził lwu, żeby zjadł niedźwiedzia, od razu lepiej się poczuł.

7. Młot z kowadłem.

8. Rumak i źrebiec – rumak chwalił się złotem, ale to wędzidło.

9. Przyjaciele – zajączek.

10. Konwersacja – zwierząt o człowieku, małpa: człek chciałby coś znaczyć, ale źle małpy udaje.

11. Wyżeł i brytan – polowanie i stróż domu.

12. Czapla, ryby i rak – czapla zjadła ryby, ją zadusił rak.

13. Chłop i cielę – chłop zabił cielę zamiast wilka, jak doktorzy.

14. Jodła i jabłoń – wysoka i niska, owoce.

15. Podróżny – głodny, znalazł wór ze złotem, wolałby z kaszą.

16. Bocian i jeleń – bocian w mieście z lekarstwami 10 lat, jeleń w puszczy 200 lat.

Część trzecia

1. Trzoda – owce bronił pies, przekabacili je lis i wilk, wygoniły psa.

2. Wyżeł i brytan – zdrajca i pochlebca, brytan dobry, złapał złodzieja.

3. Cesarz chiński i syn jego – łódka-tron, lud-woda, roztropność sternika.

4. Kogut – piał na odmianę pogody – dworak, raz sie pomylił – na śmierć.

5. Wóz z sianem – konie zmęczone wyrzuciły siano w wodę, mokre cięższe, one głodne.

6. Komar – bzyczeniem zbudził śpiącego i zginął.

7. Zajączek – płacze nad szybko rosnącą trawką wiosną, stary go ostrzega.

8. Koń i wielbłąd – z Lessinga, koń chciał wyglądać jak wielbłąd.

9. Gęsi – uratowały Rzym, gdy chciały lisy z lasu wygonić krzykiem – zginęły.

10. Wabik – wszystkie zwierzęta wabił i był pyszny, kompan go postrzelił.

11. Góra i dolina – góra pyszna, dolina ją ostrzega przed pychą i nasyła na nią burzę.

12. Pszczółka – chciwa, szerszenie ją okradły, „lepszy rozum przed szkodą”.

13. Człowiek i gołębie – narzekały gołębie na człowieka, zabił jastrzębia atakującego gołębicę.

14. Wyrok – „nos dla tabakiery”.

15. Pochodnia i świeca – pyszna pochodnia.

16. Wino szampańskie – wyrzuciło korek, wyleciało, wywietrzało i z wina octem się stało.

Część czwarta

1. Kruk i lis.

2. Dudek – w pióra pawie, stracił swoje i cudze.

3. Słońce i żaby.

4. Worki – złoty u pana, skórzany u kupca.

5. Kot i kogut – kot głodny zabija koguta (potępia cudzołóstwo, poranne pianie…).

6. Motyl i chrząszcz – u filozofa za szkłem, u dziecka na patyku, potem wolny.

7. Szczep winny – podlewany przez diabła krwią pawia, małpy, lwa i świni.

8. Wilczek – wychowywany w domu, „najciężej zacząć”.

9. Młynarz, syn jego i osieł – podróż z osłem, jak dogodzić przechodniom.

10. Fejerwerk – w lesie ładnie, na rynku za jasno.

11. Rzepa – zysk tak, na zysk nikt.

12. Umbrelka – dla bramina, przed upałem i przed deszczem.

13. Lew i osieł – razem polowali.

14. Szczygieł i kos – zwada o śpiew, ptasznik zaprasza do swojej klatki, odmawiają oboje.

15. Filozof i chłop – gaduła i „nieuk, Bo i czytać nie umiał”, z natury.

16. Kuglarze – jeden sztuczki, drugi zwierciadło, szkatuła, butelki, oszukał z workiem.

17. Pszczoły – mądra od mędrca, nowości w ulu, matka: pszczoły dla człowieka i odwrotnie.

18. Słońce, obłoki, ziemia – słońce zakrywane przez obłoki, które rodzi ziemia.

19. Lwica i maciora – maciora jest bardzo płodna, lwica ma tylko jedno dziecko, ale lwa.

20. Malarze – Piotr dobry, Jan mierny.

21. Koniec – Józiu, opłatek, matka i abecadło.

Przydatek do Bajek nowych.

1. Lew, koza, owca i krowa – na polowanie, wszystkie części dla lwa.

2. Żaby i bocian – chcą króla, pień, bocian.

3. Wilk i baran – zjedzony baranek za mącenie wody.

4. Słońce i obłoki – piękność zawsze jaśnieje, mimo chwilowej złości.

5. Listy –po weselu płacz i śmiech, po pogrzebie odwrotnie.

6. Nadzieja i bojaźń – nadziei pochód uroczysty, bojaźń w szkatule.