Stanisław Staszic, Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego do dzisiejszego stanu Rzeczypospolitej Polski przystosowane, oprac. Stefan Czarnowski, BN I 90, 1951. (Edukacja, Polska) WSTĘP I. Charakter ogólny dzieła. - najmniej w „Uwagach” mowy o czynach i zasługach wielkiego męża stanu z okresu 3 pierw-szych królów elekcyjnych – Jana Zamoyskiego. - książka ta to przede wszystkim program wszechstronny działania praktycznego w zamierzonym celu: ratunku Rzeczypospolitej. - zagadnieniem naczelnym jest samodzielność Polski. Jak ją odzyskać / utrzymać? Polska jest bezbronna, machina państwowa działa powoli – skazana jest na zagładę. Sąsiaduje z trzema najpotężniejszymi mocarstwami – swą sprawność zawdzięczają rządom absolutnych monarchów dziedzicznych, na których jedno skinienie cała machina wchodzi w ruch. Jeśli Polacy nie chcą / nie mogą zdobyć się sami na wysiłek, by państwu nadać siłę i sprawność – niech dobrowolnie przywołają na tron potężnego jedynowładcę i zapewnią mu dziedzictwo tronu + faktyczną władzę w państwie. - Niech przeto szlachta albo ustanowi u siebie rzeczpospolita prawdziwą, w której wszyscy mieliby równe prawa, i broni jej całości; albo niech poświęci część swych mniemanych wolności na rzecz wzmocnienia Ojczyzny. - trzeba usunąć przyczyny tarć wewnętrznych: - uczynić władzę wykonawczą wypływem prawodawczej; - znieść obieralność królów, która stała się źródłem zawichrzeń. - uniemożliwić zbytni wzrost potęgi rodów magnackich, których waśnie wtrąciły Polskę w otchłań nędzy: niech nie władają starostwami, biskupstwa niech zostaną zrównane w do-chodach. - trzeba licznego, stałego wojska, co jest możliwe, gdy będą pieniądze; pełnia praw obywatelskich należy się temu, który na wojsko płaci. - obieg wewnętrzny pieniędzy (możność uiszczania podatków) zależy od rozwoju handlu. Na-leży przyznać miastom udział w prawodawstwie, dać głos w sejmie + otoczyć przemysł i han-del opieką państwową. - nadanie praw obywatelskich niewolnym poddanym (chłopom) niemożliwe: tylko człowiek osobiście wolny może być obywatelem. Niemniej chłopom trzeba ulżyć: rozciągnąć nad nimi opiekę prawa + ustanowić sąd w sprawach toczących się między nimi a dziedzicami, dać im obrońców z urzędu + zamienić pańszczyzny dzienne na wymiar roboty + nadać dzieciom chłopskim prawo zmiany miejsca pobytu i poszukiwania zarobku bez zgody pana + związki małżeńskie zawierać według własnej skłonności. - w programie tym znalazło się wiele przeciwko tradycjom i nałogom myślowym ogółu polskie-go. - dobrobyt Polski wzrósł znacznie – od czasu zwłaszcza ustanowienia Rady Nieustającej (choć zależna...