Franciszek Zabłocki, Sarmatyzm,

oprac. Ludwik Bernacki i Tadeusz Mikulski, wyd. 3, BN I 115, 1954.

WSTĘP

I. Teatr i dramat za Stanisława Augusta.

- teatr szkolny:

o teatyni i głównie sztuki Piotra Metastazego, język łaciński (przekłady Antoniego Portalupiego), dwa razy występował w nich Stanisław August.

o pijarzy i głównie dramaty francuskie (przekłady Stanisława Konarskiego), od 1744 r. sztuki Corneille’a, Racine’a, Woltera.

o jezuici i komedia moralizatorska, głównie księdza Franciszka Bohomolca (ok. 25 w latach 1753-1760).

- teatr Stanisława Augusta:

o 8 maja 1765 r. „Opernhauz” (Operalnia).

o Początkowo komedia francuska, włoskie opery i balety, potem polskie: Józefa Bielawskiego „Natręci”.

o Likwidacja w 1767 r.

- teatr warszawski:

o od 1783 r. Wojciech Bogusławski.

- trupy zagraniczne:

o francuskie: 1777-1778, Ludwik Montbrun (były aktor z teatru Stanisława Augusta, teraz „przedsiębiorca”); głównie sztuki Moliera, Regnarda, Destouches’a.

o włoskie: opery buffa i serio, Goldoni i Metastazy.

o niemieckie: głównie 1774-1775, 1781-1782, 1793; sztuki francuskie i włoskie.

o Szekspir i sztuki angielskie: 1778 Francuzi: „Romeusz i Julisia”, 1781-1782 Niem-cy „Hamlet”, „Makbet” i „Król Lear”.

o rosyjskie: dwie sztuki Katarzyny II „Oszust” i „Imieniny gaspazy Worczałkinoj”.

o sceny prywatne: teatr w Pomarańczarni, teatr na wyspie w Lazienkach, operetki francuskie, balety.

- tłumacze i naśladowcy polscy:

o Bogusławski, ok. 35 (Molier, Szekspir, Leasing, opery).

o Leon Pierożyński, 15 (opery i operetki).

o Stanisław Trembecki („Syn marnotrawny” Woltera).

o Adam książę Czartoryski (Regnard).

- oryginalna twórczość polska: Bohomolec, Czartoryski, Krasicki, Wybicki, Karpiński, Niemce-wicz.

II. Żywot i twórczość Franciszka Zabłockiego.

- 1752-1821.

- przebywał na dworze A. Górskiego. Od 1774 urzędnik w Komisji Edukacji Narodowej, od 1788 faktyczny sekretarz Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, 1791 pracował w Wydziale Edukacyjnym Straży Praw. W trakcie obrad Sejmu Czteroletniego (1788-1792) popierał Stronnictwo Patriotyczne swymi satyrami i pamfletami. 1794 był członkiem powstania kościuszkowskiego.

- po 1795 zaprzestał działalności literackiej, wyjechał do Rzymu i przyjął tam święcenia kapłańskie. Po powrocie do kraju był od 1798 proboszczem w Górze, od 1800 w Końskowoli.

- tworzył od 1773 r., przekłady i naśladowania z języka łacińskiego, ody, pasterki, satyry, bajki, do 1794 r.

III. „Sarmatyzm”.

- kłótnia dwóch rodzin szlacheckich w jednym zaścianku.

- źródła: Hauteroche (Noel Le Breton, 1617-1707) „Les Noblem de Province”, 1678 r. – tekst sceny 1 i 3 z aktu I po francusku, potem po polsku.

- Zabłocki wykorzystał cały przebieg akcji dramatycznej, zmiana imion, przystosowanie do pol-skich warunków, ożywienie, sarmatyzm, „żywy i jędrny, barwny i soczysty” język.

- wystawiony w 1785 r.

- druk Aleksander Żołkowski, 1820 r.; Franciszek Salezy Dmochowski, 1830 r.; wpływ na „Pana Tadeusza” Mickiewicza i „Zemstę” Fredry (oba 1834 r.).

Posłowie Mikulskiego.

- tekst „Sarmatyzmu” to czwarta i ostateczna wersja komedii, Bernacki szukał też pozostałych.

- komedia nie tylko „unaradawia źródło”, ale także szydzi z wad narodowych Polaków.

TEKST

- osoby:

o Marek Guronos, dumny i kłótliwy szlachcic, domator .

o Ryksa, żona jego w takimże ułożeniu, nieco trunkowa .

o Aniela, ich córka, panna grzeczna, mająca polor .

o Agatka, Anieli służąca.

o Jan Chrzciciel Żegota, takiż kłótnik i pyszny jak Guronos.

o Radomir, syn Żegoty, kochający Anielę i od niej kochany.

o Skarbimir, szlachcic rozsądny, dawniej trybunalczyk .

o Bogumiła, siostra Skarbimira, panna grzeczna i wesoła.

o Burzywoj, powinowaty przez żonę Guronosa, burda , zajazdowicz , lecz niemęż-ny.

o Widymus, rejent zesłany od podkomorzego powiatowego w pomoc Skarbimirowi ku pojednaniu Guronosa i Żegoty.

o Walenty, syn gajowego z części Guronosa, kochający Agatkę, mający się za ro-zumniejszego od innych, dlatego że był czas jakiś w Warszawie.

o Wojciech, sługa Radomira.

o Retorta, awanturnik, pijak, wieszający się przy szlachcie z okazji lekarz, z potrze-by konował .

o Bartek, Matys, Sobek, Grzela, chłopi z części Guronosa.

o Chłopi do Aktu IV-go z części Żegoty, mało mówiący.

- miejsce: we wsi, osiadłej po większej części przez szlachtę.

I. AKT.

1. scena – Guronos i Skarbimir.

- Guronos wścieka się na Żegotę.

- Skarbimir próbuje go hamować.

- żona Żegoty podsiadła w kościele żonę Guronosa.

- Sakrbimir radzi poznać przyczyny konfliktu.

- Guronos chwali się swoim rodem, chce zaatakować Żegotę.

- Skarbimir: „A prawo na napastnych?”.

- Guronos: „Bałamucie, te prawa! Bassateremtete !”.

2. scena – wchodzi Walenty.

- Walenty jest zły na kogoś, dostał kijem od panny Jagi, chrześniaczki Guronosa, za urwanie kwiatów w jej ogrodzie dla ukochanej, „wybiega po sowizdr[z]alsku”.

3. scena – Guronos i Skarbimir.

- Guronos znów zacietrzewiony – Żegota zabrał mu iure caduco jego ziemię, planuje zajazd.

- Skarbimir wolałby zgodą i prawem rozwiązać problem, myśli o skutkach takiego najazdu.

- Guronos „zjątrzony” wychodzi.

4. scena – Skarbimir sam.

- „A to horda/ Tatarska te wieśniaki”, „Głupstwo same i upór”, „Serca tak pojątrzone, tak miałkie rozumy,/ Tak mało szlachetności, a tak wiele dumy!”.

5. scena – wchodzą Radomir i Wojciech.

- Skarbimir mówi im o bezskutecznych próbach uspokojenia Guronosa.

- Radomir jest zmartwiony.

6. scena – Radomir i Wojciech.

- Wojciech wypomina Radomirowi jego zachowanie w stolicy (fircykowatość).

- radomir jest zakochany w Anieli.

- Wojciech: „wieśniaczka, nuż [może] dobra, lecz cielę”.

- Radomir wychwala jej skromność łagodność, urodę…

- Wojciech antyfeminista, przestrzega, że Guronos się wścieknie, gdy ich zdybie, „gdy bije, nie pieści”.

7. scena – wchodzi Agatka.

- Agatka przynosi Radomirowi wiadomość od Anieli, ma go zaprowadzić na schadzkę.

- Radomir daje jej pieniądze.

8. scena – wchodzi Walenty.

- Walenty robi wymówki Agatce, że się spotyka z innymi.

- Radomir występuje w jej obronie, atakuje Walentego.

- Walenty broni Agatki, tchórzy i ucieka.

9. scena – Radomir, Agatka i Wojciech.

- Agatka ma wyjść za Walentego, „Chociaż mędrszy od wielu, jeszcze głupim przecie”, zauwa-ża Burzywoja.

- Radomir i Wojciech wychodzą.

10. scena – Burzywoj i Agatka.

- Burzywoj wypytuje o zdrowie wujka, Guronosa, i ciotki, Ryksy („zasila się” kieliszkiem, a le-karz siebie szklanką i tak się nawzajem leczą), pyta o „Aniołeczkę” .

11. scena – wchodzą chłopi: Walenty, Bartek, Matys, Sobek i Grzela.

- chłopi biją Burzywoja, który ucieka, chłopi cieszą się, że Burzywoj ich popamięta.

- Agatka pyta Walentego, czy rozum stracił.

- Walenty chce ją bić.

- Agatka ucieka.

II. AKT.

1. scena – Aniela i Agatka.

- naśmiewają się z pomyłki chłopów (zamiast obić Radomira, pobili Burzywoja).

- Anieli jest trochę żał Burzywoja („kuzyn mój, wszelako”); „Nie łudzi mnie majątek lub świet-ność imienia,/ W sercu cnoty; w rozumie szukam oświecenia”, o Radomirze: „Mimo to, że mu sprzyjam, jakżem z nim nieśmiała,/ Jak się mieszam!”, martwi się waśnią między ich rodzina-mi.

2. scena – Aniela ucieka, wchodzą Burzywoj i Guronos.

- Burzywoj skarży się, „Raz się tylkom obejrzał, ze sto było chłopów”.

- Agatka: „Mniej było krwie niż pyłu”.

- Burzywoj przypomina sobie, że jeden nazywał się Bartek.

- Agatka się naśmiewa.

3. scena – wchodzi Walenty.

- mimo bohaterskich starań Agatki, Walenty jest zaślepiony.

- Burzywoj się miota.

- Agatka uświadamia Walentemu, kogo pobił.

- Agatka wstawia się u Burzywoja, żeby nie karał Walentego.

- Burzywoj chce dać pozostałym napastnikom po 500 kijów.

4. scena – Walenty i Agatka sami.

- Walenty się upewnia, czy to Burzywoja bili.

- Agatka sprytnie wmawia mu, że Radomir nie uderzył Walentego, „Pozostało ci milczeć albo mówić mało/ (…) Milczenia zasłona/ Od mądrych – za lekarstwo głupim pozwolona”.

5. scena – wchodzi Retorta.

- monolog Retorty o chorobach, pyta Agatkę o zdrowie Ryksy.

- Agatka mówi o „hipokondrii” Walentego.

- Walenty przerażony pyta: „Umręż z tej choroby?”.

- ostatecznie Retorga zgadza się leczyć Walentego, „Wdzięczne serce nad wszystkie więcej cenię dary./ Jednak…”, 3 talary, idzie po lekarstwo.

6. scena – wchodzi Radomir.

- Radomir opowiada Agatce, że Guronos prawie nakrył jego i Anielę, ale zdążyli uciec.

- Walenty poznaje Radomira.

- Agatka każe się ukryć Radomirowi.

- Walenty woła na pomoc chłopów.

- Agatka ucieka.

7. scena – Walenty sam.

- przyrzeka zemstę Agatce.

8. scena – wchodzi Retorta.

- Retorta wypytuje Walentego, pragnie go leczyć.

- Walenty ucieka

9. scena – Retorta sam.

- „Muszę go związać”.

III. AKT.

1. scena – Aniela i Agatka.

- Agatka martwi się, że będzie więcej problemu z Walentym, robi Anieli wymówki, że uciekała furtką, gdzie często wielu ludzi się kręci, a nie do jamy wilczej, narzeka, że już załagodziła sprawę z Walentym, ale ten „znalazł rozum w głowie”.

- Aniela martwi się, co na to wszystko zrobi matka („imość”).

2. scena – wbiega Ryksa, „dość podchmielona”.

- Agatka informuje Ryksę, że Walenty jest „hipokondrykiem”, „Ma wszystkiego obrazy opacz-ne,/ Osobliwsze marzenia, widzenia dziwaczne”.

- Ryksa oskarża Anielę o bałamuctwo, upewnia się, czy Aniela listów nie pisze (tylko do jurys-tów, do księdza plebana i do panien zakonnic), Ryksa znajduje list Anieli do Radomira.

- Agatka zmyśla, że to kopia z jakiejś książki, która „wpadła do brytwanny/ i Stłuściła się”.

- list jest owity włosami i podwiązką.

- Aniela i Agatka wymyślają, żeby się nie zdradzić, że znajoma panna Bogumiła jest w zmowie z Radomirem.

3. scena – wchodzi Bogumiła.

- Ryksa wypytuje Bogumiłę o listy, włosy i podwiązkę.

- Aniela i Agatka cicho proszą Bogumiłę, by się przyznała.

- Bogumiła udaje, że czuje się zraniona słowami Ryksy.

4. scena – Ryksa, Aniela i Agatka.

- Aniela i Agatka wmawiają Ryksie, że Bogumiła jest winna, a Walenty szalony.

5. scena – wchodzi Walenty.

- Ryksa: „Zbliż się głupcze”.

- Walenty: „Dzieci nawet wskazują, żem głupi”.

6. scena – wchodzą chłopi z widłami i grabiami.

- chłopi jęczą, jak bardzo są obici, obwiniają Walentego, uciekają, gdyż zbliża się Burzywoj.

7. scena – Ryksa, Aniela, Agatka, Burzywoj i Walenty.

- Burzywoj skarży się Ryksie.

- Ryska obiecuje ćwiczyć „na zabicie” winowajcę (czyli Walentego).

- Walenty chce sie bronić, ale nie chce pognębić Anieli, wrzeszczy cos o diable, szatanach, chce dwór palić.

- Agatka upewnia wszystkich, że Walenty jest obłąkany.

8. scena – wchodzą Retorta i chłopi.

- Ryksa skarży się na oczy Retorcie.

- chłopi są do pomocy Retorcie przy wiązaniu Walentego, Retorta chce wypędzić diabła z Wa-lentego.

9. scena – Aniela i Agatka same.

- Aniela „ucierpiała”.

- Aniela „się śmiała”.

- o Retorcie, że to konawał i pijak.

- Agatka decyduje się wmówić więcej rozumu Walentemu niż sam go ma.

10. scena – Agatka i Widymus.

- Widymus (nieznajomy dla Agatki) szuka Guronosa.

IV. AKT.

1. scena – Żegota, Guronos, Burzywoj, Aniela, Ryksa, Widymus i Skarbimir.

- chłopi obu panów kłócą sie i biją za sceną.

- Guronos i Burzywoj są szarpani przez chłopów, chcą uciekać.

- wbiega żądna krwi i podchmielona Ryksa, za nią Widymus i Aniela.

- Skarbimir biegnie do Ryksy.

- Widymus próbuje pogodzić Żegotę i Guronosa.

- tymczasowa zgoda.

- rozchodzą się.

2. scena – Guronos, wbiega Walenty.

- Guronos jest niezadowolony z ugody, wychodzi

3. scena – Walenty i Agatka.

- Agatka, tak jak Walenty, usłyszała dzwony i przybiegła.

- Walenty jest urażony.

- Agatka łagodzi jego wzburzenie pochlebstwami.

- Walenty opowiada jej, jakie straszne rzeczy robił mu Retorta.

- Agatka bez trudu owija go sobie wokół palca, zdradza mu, że Radomir kocha Anielę, daje Walentemu list dla Radomira od Anieli, daje się mu pocałować.

4. scena – Walenty, Radomir i Wojciech.

- Radomir i Wojciech szuakją zagubionych rzeczy: listu, włosów i podwiązki.

- Walenty daje Radomirowi odpowiedź Anieli.

- Radomir z radości chce go uściskać.

- Walenty: „wrzaskliwie:/ Nie rusz mnie pan!”.

- Aniela chce się wieczorem spotkać.

- Radomir wręcza Walentemu pieniądze, idzie odpisać Anieli.

5. scena – Walenty i Wojciech.

- okazało się, że obaj byli w Warszawie.

6. scena – wchodzi Żegota.

- Żegota szuka Radomira, który ma przyjść do domu Skarbimira na kompromis.

7. scena – Walenty i Wojciech.

- znudzeni życiem na wsi, narzekają na szlachciców.

8. scena – wraca Radomir.

- Radomir wręcza Walentemu list do Anieli, zaprasza go na obiad.

9. scena – Walenty sam.

- zastanawia się nad obiadem, sprawdza złoto od Radomira, jest przerażony, bo zbliżają się Ryksa i Burzywoj.

10. scena – Walenty, Ryksa i Burzywoj z rusznicą na ramieniu.

- Ryksa i Burzywoj obszukują Walentego, znajdują pieniądze i list.

- Burzywoj ma zabić Walentego, ale się boi.

- Ryksa wyrywa Burzywojowi strzelbę i strzela.

11. scena – wchodzi Retorta.

- Ryksa jest wściekła (przeczytała list Radomira do Anieli), wypada ze złością ze sceny.

- Retorta chce ratować Walentego i szuka kuli albo krwi.

- Walenty budzi się, widzi nad sobą Retortę, ucieka.

- Retorta jest przerażony: „Gdzież jest ciało nieboszczyka?/ (…) Może upir, strzyga!”.

V. AKT.

1. scena – Aniela i Agatka.

- Aniela rozpacza: „O, jak pisać nie umieć byłoby mi lepiej!”.

- Aniela wolałaby, żeby „oni” nie umieli czytać i choć raz byli ślepi, wierzy, że Skarbimir im pomoże.

- Aniela żałuje, że się zakochała.

2. scena – wchodzi Walenty.

- żałuje utraconych pieniędzy.

3. scena – wchodzi Skarbimir.

- Aniela prosi Skarbimira o pomoc, odchodzą razem do gabinetu.

4. scena – Walenty i Agatka.

- Agatka prosi Walentego, żeby nie stchórzył.

5. scena – Walenty sam.

- nie rozumie miłości – raz dobrze, a raz źle.

6. scena – wchodzą Burzywoj i Guronos.

- Walenty gada głupstwa, żąda od Burzywoja swoje złoto.

7. scena – Guronos i Burzywoj.

- Guronos radzi śmiać się z głupka, a nie przejmować się nim.

8. scena – wchodzi Widymus.

- Guronos przedstawia Widymusowi Burzywoja, sławnego żołnierza („Pachoła”).

9. scena – wchodzi Skarbimir.

- Guronos podlizuje się Skarbimirowi

10. scena – wchodzą Żegota i Radomir.

- Skarbimir próbuje pogodzić Guronosa i Żegotę, wspomina, że w Warszawie napisano komedię na ten temat.

- Guronos niezadowolony.

- Burzywoj chce się dowiedzieć, kto to napisał.

- nic z inteligentnej rozmowy nie wynika.

- Guronos i Żegota wrzeszczą.

- Skarbimir chce połączyć ich domy przez ślub.

11. scena – wchodzą Ryksa i Walenty (ona go prowadzi).

- Ryksa jest pijana, ogłasza, że Aniela uciekła z domu.

12. scena – wchodzi Bogumiła, do której poszła Aniela.

- Ryksa twierdzi, że Aniela jest przeznaczona dla Burzywoja.

- Burzywoj się cieszy.

13. scena – wchodzą Aniela i Agatka.

- Guronos pyta Anielę, czy kocha Radomira, godzi się na ślub, ściska się z Żegotą.

- Walenty i Agatka też będą razem.

- Burzywoj oddaje Walentemu część pieniędzy.

- wszyscy krzyczą: „Kochajmy się!”.

- Skarbimir wspomina, że wzajemna miłość była kiedyś cnotą Polaków.