Stanisław Trembecki, Bajki…, [w:] Antologia bajki polskiej, oprac. Wacław Woźnowski, BN I 239, 1982. WSTĘP I. Bajka jako gatunek literacki. 1. Nazwa i pojęcie. - K. Nizio, Bajka [w:] Słownik polszczyzny XVI wieku. - baśń, mit, opowiadanie o treści fantastycznej, legendarnej lub alegoryczno-dydaktycznej, utwór literacki. - wiadomość lub informacja zmyślona, nieprawdziwa, fałszywa, błędna; plotka, kłamstwo. - w celu zawężenia zakresu znaczeniowego dodawano do bajki określniki: ezopowa, moralna, zwierzęca, dydaktyczna. terminy dwuczłonowe obecnie rzadko stosowane. - najogólniej: krótki utwór narracyjny, zwykle wiersz zawierający od kilku do około 100 wersów, którego podstawą jest paraboliczna fabuła sugerująca praktyczne pouczenie, sąd moralny lub inny pogląd ogólny przez przytoczenie jednostkowego przypadku. 2. Struktura bajki. - konstrukcja paraboliczna – dwa plany znaczeń: dosłowne, jednostkowe i przenośne, ogólne. - w paraboli często występują postaci ludzkie; w bajce dominują zwierzęta. - bajkowy plan znaczeń ogólnych opiera się na motywach utrwalonych w świadomości zbiorowej. - tradycyjny krąg bohaterów – rola przekaźnika pokoleniowych doświadczeń; ważny sposób motywacji sądów = powoływanie się na „mądrość przodków”. - w okresie narodzin bajki ludowej (czasy prehistoryczne) bohaterami miały być tylko zwierzęta, stopniowo ulegały uczłowieczeniu (stawały się typami ludzi przebranymi w kostiumy zwierząt). - konstrukcja fabuły – oparta na dobitnych przeciwstawieniach, zwłaszcza sytuacji początkowej i końcowej oraz ról bohaterów (wilk – owca, lis – kruk,…). 3. Pochodzenie bajki. - najstarsze teksty przypisywane są przez Greków Ezopowi (VI w. p.n.e.) – miał mówić monym nieprzyjemne dla nich sprawy pod przykryciem zwierzęcej paraboli, dar od Hermesa / Dzeusa / Boga (za pomoc okazaną kapłanowi). - dzielono bajki na „boskie” i „ludzkie”, różniące się pochodzeniem, funkcją, celem. Ignacy Trąpczyński stwierdził, że te pierwsze uczą tylko prawdziwego dobra. Powstanie bajek boskich tłumaczył, że „istotna i przedwczesna prawda raczyła przystosować swój język do słabości ludzkiego rozumu na wyłuszczenie mu swoich nauk”. - oświecenie: bajka, jeden z głównych gatunków literackich. Bliską ezopowej legendzie była koncepcja powstania bajki jako dzieła niewolniczego umysłu, zmuszonego do ukrywania prawdy w alegorycznych obrazach. - źródła bajki tkwią w kulturze ludowej. - w badaniach próbowano też rozstrzygnąć dylemat, czy gatunek literacki powstał z czysto utylitarnej potrzeby pierwotnych ludzi, czy był owocem bezinteresownego „dowcipu”. - Stanisław Czerski...