Gotthold Efraim Lessing,

Minna von Barnhelm, czyli żołnierska dola. Komedia w pięciu aktach,

przeł. Henryk Zymon-Dębicki, oprac. Olga Dobijanka, BN II 112, 1958.

WSTĘP

I. Tło historyczne działalność Gottholda Efraima Lessinga.

- druga połowa XVIII wieku epoka literatury niemieckiej.

- zacofanie po wojnie trzydziestoletniej w XVII wieku, liczne państewka, próba dorównania dworowi francuskiemu (wydatki, maksymalne obciążenie chłopów i mieszczan), francuszczy-zna.

- głównie mieszczaństwo – odbudowa gospodarcza i kulturalna kraju.

- XVII wiek: obrońcy języka niemieckiego: Samuel Pufendorf „O ustroju Rzeszy Niemieckiej” (z punktu widzenia historyka i prawnika), Christian Thomasius – filozof i prawnik, Gottfried Wil-helm Leibniz; muzyka Heinrich Schütz, poezja Johann Christian Günther.

- teatr – głównie farsy heroiczne, reforma Johanna Christopha Gottscheda (zwalczał komedię ludową, propagował tragedię).

II. Gotthold Efraim Lessing. Życie i dzieła.

- ur. 22 sierpnia 1729 r. w Kamenz, ojciec duchowny protestancki.

- wykształcenie, 1746 r. uniwersytet w Lipsku, zainteresowanie komedią, poznanie samego siebie, 1748 r. komedia „Młody uczony”, liczne anakreontyki i epigramy.

- 1748 r. Wittenberga i Berlin, pisarstwo, dziennikarz, bieda, czasopismo „Beiträge zur Historie und Aufnahme des Theaters“ – przegląd sztuk teatralnych, brak sztuk francuskich, wyszły tyl-ko 4 zeszyty.

- 1752 r. ukończenie studiów.

- 1754-1755 czasopismo „Theatralische Bibliothek“, krytyk literacki, krytyka Gottscheda i po-parcie Hanswursta (ludowość w teatrze).

- 1760-1764 Wrocław  „Minna von Barnhelm“ 1763-1767.

- 1766 r. „Laokoon, czyli o granicach malarstwa i poezji“.

- 1767 r. Hamburg i współpraca z teatrem (głównie mieszczańskim), fiasko.

- „Dramaturgia hamburska“ – bohaterami mieszczanie.

- 1770 r. Wolfenbüttel idworski bibliotekarz, tragedia „Emilia Galotti“ (Wirginia, napastowana przez księcia, została zabita przez ojca, który chciał uchronić ją od hańby).

- 1770 r. pomoc wdowie po przyjacielu, Ewie König, miłość, bieda, 1776 r. ślub, w grudniu 1777 r. umiera ich syn (dzień po narodzinach), w styczniu 1778 r. umiera Ewa.

- udział w sporze teologicznym, tragedia „Natan mędrzec“ 1779 r., choroba, prawie oślepł, opuszczony przebywał w Wolfenbüttel, zm. 15 lutego 1781 r.

III. Komedia niemiecka przed Lessingiem.

- Andreas Gryphius – komedia, farsy.

- Christian Weise (XVII wiek) – dramat szkolny, Szekspir i Molier, moralizatorstwo.

- Christian Reuter (XVII wiek) – komedia, ostre satyry na mieszczaństwo.

- Johan Christian Krüger – komedia charakteru / intrygi.

- Johann Elias Schlegel (XVIII wiek) – komedie, „Triumf dobrych żon“, pogłębiona charakterys-tyka.

IV. Poglądy Lessinga na komedię.

- pochwała Schlegla, przyjemność, akcja uzasadniona charakterem bohaterów.

- Pierre de Chassiron przeciw „płaczliwemu komizmowi”, płacz + śmiech = x, Gellert obrońca, komedia śmieszna i moralna.

- Lessing: komedia: cnoty i przywary, kontrast.

- Diderot: komedia wesoła, poważna, tragedia mieszczańska i wielka tragedia historyczna.

- Lessing: komedia płaczliwa podgatunkiem prawdziwej; obyczaje rodzime, najważniejsze cha-raktery.

V. Lessing jako komediopisarz.

- „Damon, czyli prawdziwa przyjaźń” 1747 r., 1 akt, orator Leander, szczery Damon, o wdowę, duża rola pokojówki Lizetty.

- „Stara panna” 1748 r., większa liczba osób, panna Ohldin, kapitan von Schlag, siostrzeniec Lelio, piekarczyk Piotr.

- „Młody uczony” 1748 r., skompromitowany Damis, Juliana i Walery, chciwy Chryzander (oj-ciec Damisa).

- „Wróg kobiet” 1767 r. (rozszerzona), żonaty trzykrotnie odradza synowi ślub, Hilaria jako Lelio.

- „Żydzi” 1749 r., kwestia tolerancji, baron uratowany z rąk oszustów przez nieznajomego (Żyda).

- „Der Freigeist” (Libertyn) 1749 r., dla ojca Lessinga – pisanie komedii niekoniecznie wpływa źle na moralność, Adrast, Henrietta, Lizydor Juliana, Teofan (pastor).

MINNA VON BARNHELM

- źródła / wzory:

- George Farquhar „Wierna para” 1700 r.

- Nivelle de la Chaussee „Szkoła przyjaciół” 1737 r.

- Wolter „Szkotka” – spotkanie w zajeździe.

- Szekspir „Kupiec wenecki” – motyw pierścienia.

- akcja: 22 sierpnia 1763 r. (data dzienna – akt II, scena 2; rok – niedawny pokój).

- miejsce: (stolica Prus), zajazd „Pod królem Hiszpańskim”.

- charakterystyki Telleheima, Minny, Wernera, Franciszki, Justa, Gospodarza Zajazdu .

- charaktery bohaterów kształtują akcję, mocne osadzenie sztuki w problematyce epoki, uzna-ne za „propruską” sztukę, krytyka Riccaut (w złym świetle Francuzi).

- Tellheim z Kurlandii w armii pruskiej.

- wystawienia:

- Hamburg 30 września 1767 r.

- Frankfurt nad Menem.

- Wiedeń.

- Lipsk (Goethe był studentem).

- Berlin 21 marca 1768 r.

- wielkie powodzenie.

- przekłady:

- francuski 1772 r. ze zmianami (np. w postaci Riccauta).

- przeróbka 1774 r., wystawiona w Berlinie (za życia Lessinga).

- polski 1775 r.

- angielski 1786 r.

- włoski.

- z polskiego na francuski (drobne zmiany).

- na scenie w Polsce wystawiany (oryginał) 1774; raczej jako literatura niż sztuka.

- trudny przekład – duże zróżnicowanie.

TEKST

- osoby:

- major von Tellheim zdymisjonowany.

- Minna von Barnhelm.

- Hrabia von Bruchsall – wuj Minny.

- Franciszka – garderobiana Minny.

- Just – służący Tellheima.

- Paweł Werner – eks-wachmistrz Tellheima.

- właściciel zajazdu.

- Dama w żałobie.

- Kurier.

- Riccaut de la Marliniere.

- miejsce: zajazd.

I. AKT.

1. scena – Just sam.

- przez sen użera się z właścicielem zajazdu.

2. scena – wchodzi właściciel zajazdu.

- właściciel zajazdu chce ułagodzić Justa, musiał zmienić pokój Tellheima, piją, potrzebował pokoju dla damy, a Tellheim nie miał za co zapłacić rachunku, otrzymał nowy pokój („z tyłu, obok gołębnika, z widokiem na mur sąsiada”).

3. scena – wchodzi Tellheim.

- Tellheim zamierza uregulować rachunek i się wyprowadzić.

- właściciel zajazdu jest przerażony, chce wyrzucić z pokoju ową damę.

- Tellheim go odsyła.

4. scena – Tellheim i Just.

- Just wścieka się na właściciela zajazdu.

- Tellheim mówi mu, że nie ma pieniędzy (tylko coś na przechowanie), chce odprawić Justa, bo nie może mu zapłacić.

5. scena – wchodzi dama w żałobie.

- dama w żałobie jest wdową po dawnym rotmistrzu Tellheima.

6. scena – Just wychodzi.

- dama w żałobie chce spłacić dawny dług Marloffa (męża), który ten zaciągnął u Tellheima.

- Tellheim zaprzecza, że Marloff był mu cokolwiek winny, pieniądze należą do syna damy w ża-łobie, Tellheim informuje ją o zaległych pieniądzach z pułku.

7. scena – Tellheim sam.

- drze kwit z długiem Marloffa.

8. scena – wchodzi Just.

- Just podaje Tellheimowi rachunek, nie spodziewał sie odprawy, z rachunku wynika, że to Just jest winny Tellheimowi.

- Tellheim chce zarekomendować służącego przyjaciołom.

- Just przekonuje pana, że zostanie u niego na służbie.

- Tellheim jest inwalidą – ma niesprawną rękę.

9. scena – wchodzi służący.

- służący: jego pani chce przeprosić Tellheima za zajęcie mu pokoju, służący zdradza Tellhei-mowi plotki.

- Tellheima nie interesują plotki o owej damie.

10. scena – Tellheim i Just.

- Tellheim daje Justowi ostatni klejnot, ma go sprzedać, zapłacić rachunek i zabrać pudla.

11. scena – Just sam.

- Just zamierza sprzedać klejnot gospodarzowi.

12. scena – wchodzi Werner.

- Werner wybiera się na wojnę z Turkami, sprzedał majątek, ma 100 dukatów dla Tellheima.

- Just odmawia, chce wywinąć coś właścicielowi zajazdu.

II. AKT.

1. scena – Minna i Franciszka.

- Minna poszukuje Tellheima.

- Franciszka jest sceptyczna, „Sercu nie należy zbytnio ufać”.

- Minna opowiada o Tellheimie, „Przyjaciele i wrogowie [mienią go] najdzielniejszym żołnie-rzem świata (…) Posiada najszlachetniejsze serce, lecz prawość i szlachetność to słowa, któ-rych on nigdy nie używa”.

- Franciszka podejrzewa, że Tellheim znalazł sobie inną.

2. scena – wchodzi właściciel zajazdu.

- właściciel zajazdu jest szpiclem policji, wypytuje podróżne o dane osobowe itp., niby, że takie przepisy.

- Minna pochodzi z Turyngii, celem przyjazdu są sprawy osobiste.

- Minna radzi właścicielowi zajazdu zaczekać z dalszymi pytaniami na przyjazd Hrabiego, roz-mowa o Tellheimie.

- właściciel zajazdu pokazuje Minnie pierścień, który dostał od Justa.

- Minna orientuje się, że Tellheim również przebywa w zajeździe.

- właściciel zajazdu ma znaleźć Tellheima.

3. scena – Minna i Franciszka.

- Minna jest szczęśliwa, daje Franciszce pieniądze i pierwszemu napotkanemu rannemu żoł-nierzowi.

4. scena – wchodzi właściciel zajazdu.

- właściciel zajazdu informuje Minnę, że Just nie chce iść po Tellheima.

- Minna poleca przyprowadzić do siebie Justa.

5. scena.

- Franciszka żałuje Tellheima.

6. scena – wchodzą właściciel zajazdu i Just.

- Minna nie zna Justa.

- Just nie chce pójść po Tellheima, nie chce też od Minny pieniędzy.

- Franciszka mówi, że Minna jest siostrą Tellheima.

- Just traktuje to dwuznacznie.

- właściciel zajazdu ma sam odszukać Tellheima.

7. scena.

- Minna dziękuje Bogu za odnalezienie ukochanego, nie zamierza się stroić.

8. scena – wchodzą Tellheim i właściciel zajazdu.

- Tellheim i Minna krępują się witać przy właścicielu zajazdu.

- Franciszka przemocą wyprowadza właściciela zajazdu.

9. scena.

- Tellheim: „Szukała pani człowieka szczęśliwego, godnego pani miłości, a znalazła pani nę-dzarza”.

- Minna pyta, czy on ją wciąż kocha.

- Tellheim tłumaczy jej, że jest złamanym człowiekiem.

- dla Minny to jednak nic nie znaczy.

- Tellheim wybiega „byle dalej” od niej.

III. AKT.

1. scena – Just.

- idzie z listem od Tellheima do Minny.

2. scena – wchodzi Franciszka.

- Just oddaje Franciszce list, Tellheim chce się z nią spotkać.

- Franciszka wypytuje Justa o innych służących Tellheima.

3. scena – Franciszka sama, potem wchodzi właściciel zajazdu.

- właściciel zajazdu podglądał Tellheima i Minnę.

4. scena – wchodzi Werner.

- Werner ostrzega Franciszkę przed właścicielem zajazdu, przyszedł zjałać właściciela zajazdu za złe potraktowanie Tellheima.

- właściciel zajazdu przekręca słowa Justa.

5. scena – Franciszka i Werner.

- Werner opowiada o dłużnikach Tellheima, o jego powodzeniu.

- Franciszka wychodzi doręczyć Minnie list, obiecuje zaraz wrócić na pogawędkę.

6. scena – Werner sam.

- zastanawia się, jak wcisnąć Tellheimowi pieniądze.

7. scena – wchodzi Tellheim.

- Werner udaje, że oddaje Tellheimowi pieniądze Marloffowej.

- Tellheim mówi o jej porannej wizycie, że spłaciła dług, „Nie należy uchodzić za bogatszego, niż się jest w istocie”, nie chce być dłużnikiem Wernera, „Nie wolno pożyczać, gdy nie wiemy, czy będziemy mogli oddać”, krytykuje pociąg Wernera do wojaczki, „łajdackiego trybu życia”.

- Werner proponuje pożyczkę z procentem.

- Tellheim odmawia.

8. scena – wchodzi Franciszka.

- Franciszka zauważa Tellheima, zawraca do pokoju.

9. scena – Tellheim i Werner sami.

- Werner wypytuje Tellheima o panią Franciszki.

10. scena – wraca Franciszka.

- Franciszka oddaje Tellheimowi jego list, lepiej porozmawiać niż listownie się kontaktować.

- Tellheim: „Ona musi przeczytać list. Zawiera on moje usprawiedliwienie, wszystkie powody i przyczyny…”.

- Franciszka przekazuje Tellheimowi, że Minna wybierze się na przejażdżkę sam na sam w zamkniętym powozie.

- Franciszka wspomina o żartach Wernera dotyczących kochanek Tellheima.

- Tellheim wciska służącej list, jest rozpieczętowany (?).

- Franciszka radzi mu się wystroić.

11. scena – Werner i Franciszka sami.

- Werner tłumaczy się z żartu, wychodzi.

- nowy znajomy spodobał się Franciszce.

12. scena – wchodzi Minna.

- Minna przeczytała list Tellheima, duma jest jedyną wadą jej ukochanego, szykuje mu psikusa.

IV. AKT.

1. scena – Minna i Franciszka.

- Franciszka czyni wyrzuty Minnie, że myślała o Tellheimie (miały o nim nie rozmawiać).

2. scena – wchodzi Riccaut.

- Francuz, żle mówi, szuka Tellheima, ma nowinę, zdymisjonowany.

- Minna chce go wspomóc finansowo.

- Riccaut jest oszustem przy grze, uważa Minnę za swoją (tez oszustkę).

3. scena – Minna i Franciszka.

- Franciszka ma ubaw z Riccaut.

- Minna wierzy w ludzi, martwi sie, czy Tellheim przyjdzie.

4. scena – wchodzi Werner.

- Werner informuje obie panie, że Tellheim został zatrzymany przez płatnika wojskowego i nie-długo przyjdzie.

5. scena – Franciszka i Minna.

- Minna komentuje Wernera, zamienia pierścienie.

6. scena – wchodzi Tellheim.

- Minna i Tellheim mają wyjechać na spotkanie hrabiemu.

- Minna mówi o (dys)honorze i ich związku, o jej reputacji, to dobrze, że on został kaleką – nie będzie jej bił, śmieje się.

- Tellheim mówi jej o powodzie zdymisjonowania: zapłacić z własnej kieszeni kontrybucję, a później zakwestionowano jego prawo do zwrotu pieniędzy, czuje się dotknięty na honorze, te-raz on się śmieje.

- Minnę przeraża jego śmiech i nienawiść.

- on jest zamyślony.

- ona przestraszona, mówi o nowinach Riccauta, zostały umorzone zarzuty przeciwko Tellhei-mowi.

- Tellheim żąda jednak uznania weksla – sprawiedliwość, nie jest jej godzien.

- Minna oddaje mu pierścionek, „Ma pan zbyt wiele poczucia honoru, by nie doceniał miłości”, „Niech się tak zdaje, żeśmy się nigdy nie znali”.

- Tellheim jest zaskoczony.

- Minna: „Pana nieszczęście jest tylko prawdopodobne, moje jest pewne”, chce odejść.

- Tellheim próbuje ją zatrzymać.

- ona odchodzi.

7. scena – Tellheim i Franciszka.

- Tellheim chce pobiec za Minną.

- Franciszka go wstrzymuje, mówi o ofierze poniesionej przez Minnę dla Tellheima – uciekła z domu, hrabia ją wydziedziczył, bo nie chciała wyjść za jego wybranka, została opuszczona przez wszystkich.

8. scena – Tellheim sam.

- chce odzyskać ukochaną, poszukuje Wernera.

V. AKT.

1. scena – Tellheim i Werner.

- Tellheim chce pożyczyć od Wernera pieniądze.

- Werner wspomina o decyzji zwrotu pieniędzy z nadwornej kasy państwowej.

- Tellheim twierdzi jednak, że to plotka, Just ma wykupić pierścień, Tellheim chce się jutro oże-nić i wstąpić znów do służby wojskowej.

2. scena – Tellheim sam.

- „Cała moja dusza zbudziła sie do nowego życia”.

3. scena – wchodzi Franciszka.

- Franciszka informuje Tellheima, że Minna wyjechała, pyta go o pierścień (to jego, nie jej, zo-stał wykupiony o właściciela zajazdu), mówi o biedzie Minny, która nie chce rozmawiać z uko-chanym.

4. scena – Tellheim sam.

- „Co ja jej powiem?”.

5. scena – wchodzą Minna i Franciszka.

- Minna żąda swojego pierscienia.

- Franciszka mówi, że opowiedział wszystko Tellheimowi.

- Tellheim chce wręczyć ukochanej pierścień, który od niej otrzymał.

- Minna wyznaje mu miłość.

- Tellheim mówi o swoim odżyciu.

6. scena – wchodzi Kurier.

- Kurier wręcza Tellheimowi pismo królewskie.

7. scena – Tellheim, Minna i Franciszka.

- Tellheim czyta list.

8. scena – skrada się właściciel zajazdu.

- właściciel chciałby od Minny pierścień, bo Just chce go wykupić.

- Minna bierze na siebie wszystko.

9. scena – Tellheim, Minna i Franciszka.

- Tellheim: „Przywrócono mi szczęście i honor”.

- Minna czyta list, gratuluje mu.

- Tellheim: pochwała szczerej miłości Minny, „Kochać mnie będzie dla mnie samego, a ja dla niej zapomnę o całym świecie”, nie chce już być żołnierzem, ale chce zamieszkać z Minną, mimo „straty” (utraty majątku) Minna pozostaje sobą, nie jest aniołem, którego musiałby „wiel-bić z drżeniem”, ale nie mógłby kochać.

- Minna wyrzuca mu jego wcześniejsze zachowanie.

- Tellheim się denerwuje, że ktoś mógłby nią pogardzać.

- Minna: „Tylko równość jest najsilniejszą więzią uczuć miłosnych”.

- Tellheim chce podrzeć list, grozi, że wszędzie rozpowie o jej próbach rozerwania więzów.

10. scena – wpada Just.

- Just mówi o wykupieniu przez Minnę pierścienia.

- Tellheim: fałszywa, niewierna istota, „Przybyła pani tutaj, by ze mną zerwać”.

11. scena – wchodzi Werner.

- Werner przyszedł z pieniędzmi.

- Tellheim już ich nie chce.

- Minna chce wytłumaczyć ukochanemu, ale on jej nie słucha.

12. scena – za chwilę wejdzie hrabia.

- Minna mówi o kłamstwie, by poznać jego uczucia, pierścienie, pięknym za nadobne.

- Tellheim: „Jakbym zbudził się ze straszliwego snu”.

13. scena – wchodzi hrabia.

- Minna i hrabia witają się.

- Minna przedstawia wujowi Tellheima.

- wychodzą.

14. scena – Tellheim, Werner, Just i Franciszka.

- Tellheim zostaje, by porozmawiać z Wernerem, pyta o drugi tysiąc z pieniędzy Wernera, chce być bankierem Wernera, ściskają się.

15. scena – Franciszka i Werner.

- Franciszka: „Panie wachmistrzu, czy panu nie potrzeba pani wachmistrzowej?”.

- Werner: zapewne pojadą razem do Persji, „Za 10 lat będzie panienka generałową albo wdo-wą!”.