Hugo Kołłątaj, Listy Anonima (fragm. Oddajmy chłopu wolność!), [w:] Kuźnica Kołłątajowska, oprac. Bogusław Leśnodorski, BN I 130, 1949. WSTĘP motto: „Jeżeli się dziś nie dźwigniemy, będzie to znakiem, że nie chcemy, że Ojczyzna i wolność są u nas rzeczą obojętną, że zepsucie narodu do tego przyszło stopnia, iż nie wart jest dłuższej na ziemi egzystencji…” H. Kołłątaj, Listy Anonima, cz. I. I. Wśród prądów epoki. a) Kuźnica Kołłątajowska – zespół polityków i działaczy społecznych, pisarzy, publicystów, którzy w czasie obrad sejmu „Wielkiego” (1788-1792) i w roku insurekcji Kościuszkowskiej (1794) skupili się wokół Kołłątaja. - „przewrót umysłowy” – rozkwit literatury, nauki + patriotyzm + moralność + reformy społeczno-kulturalno-gospodarcze. b) podłoże europejskie. - „Deklaracja praw człowieka i obywatela” we Francji. - „światło rozumu” – człowiek w przyrodzie najważniejszy. - „oświecenie = wyjście człowieka z jego niewłasnowolności” I. Kant. - w Polsce też racjonalizm (w mowach Kołłątaja). - hasło: „wolność, sprawiedliwość, braterstwo, niepodległość…” - rewolucyjna wiara w postęp, w to, że człowiek jest twórcą dziejów. - empiryzm Johna Locke’a w Anglii (badanie faktów i zjawisk) i sensualizm Condillaca we Francji (psychiczne funkcje człowieka jako przeobrażenia wrażeń zmysłowych). - na człowieka wpływ ma środowisko, grupy społeczne, a także natura; „Człowiek jest całkowi-cie wytworem wychowania” Helwecjusz. - potrzeba reform. - podstawą nowego porządku są: rozum, doświadczenie i uczucie (jako miłość do ojczyzny). c) polityka. - wszystkie obozy czerpią z dzieł J. J. Rousseau, zwłaszcza „O umowie społecznej” i „Uwag nad rządem polskim”. - w Polsce nie ma hasła absolutyzmu jednostki. - rozszerza się pojęcie ojczyzny – wzmożenie sił obywateli. - obóz postępowy – cele reformacyjne (a nie rewolucyjne). II. Podłoże ekonomiczne. - Stanisław August – wpływ na rozwój ekonomiczny; Ignacy Potocki – twórca Ustawy Rządowej z 03,05; Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj… - w Polsce reorganizacja i intensyfikacja rolnictwa, rozwój handlu, uprzemysłowienie, większa rola miast, system gospodarki kapitalistycznej, fizjokratyzm, merkantylizm, kameralistyka. a) reforma włościańska. - oczynszowanie – dla szlachty ułatwia spełnianie funkcji publicznych, podnosi dochody; prze-pływ ludności ze wsi pańszczyźnianych. b) u kolebki kapitalizmu. - swoboda osobista włościan + stosunki umowne z właścicielami gruntów. c) fizjokratyzm – istnienie niezmiennego porządku naturalnego, przyroda jest źródłem wszelkich dóbr bogactwa; tylko rolnicy są produktywną klasą...