IMPRESJONIZM

1) Historia impresjonizmu

Impresjonizm jest to nurt w sztuce, głównie w malarstwie, ale pojęcie to dotyczy również literatury.

Powstał około 1870 roku i trwał do początków wieku XX.

Pojawił się we Francji, a jego rodowód jest związany z opozycją młodych malarzy wobec realizmu i akademizmu, które wówczas oficjalnie panowały w sztuce.

Genezę nazwy można tłumaczyć dwojako: od słowa impresja, czyli wrażenie – malarze impresjoniści starali się bowiem uchwycić ulotną grę światła i kolorów; nazwę nurtu łączy się jednak zazwyczaj ze słynnym płótnem Moneta Wschód słońca. Impresja.

2) Cechy techniki

Zasadnicze nowatorstwo impresjonistów polega na tym, ze dążyli oni do oddania w obrazie chwilowego wrażenia, powstałego w zetknięciu z rzeczywistością.

Posługiwali się krótkimi pociągnięciami pędzla, rozszczepiając barwna plamę na drobne plamki, co pozwalało osiągnąć efekt wibracji światła (dywizjonizm).

Dla impresjonisty głównym tematem było światło, a postać, budynek lub pejzaż, stawały się jedynie pretekstem do wydobycia różnych rodzajów oświetlenia.

Dla techniki impresjonistycznej wielkie znaczenie miała fascynacja sztuką japońską, a zwłaszcza drzeworytami. Impresjoniści zachwycali się swobodą kompozycji, perspektywą, ostrymi, czystymi barwami i brakiem zbytecznych szczegółów.

3) Sylwetki wybitnych malarzy:

Édoard Manet – wykorzystywał technikę realistów, ale był niezwykle popularny wśród impresjonistów, choć nigdy nie należał do ich grupy. Malował w plenerze, swobodnie i spontanicznie.

Claude Monet – z upodobaniem uprawiał malarstwo plenerowe. Kochał otwarte przestrzenie, słoneczne pejzaże, starał się uchwycić zmiany oświetlenia i różnorodną kolorystykę portretowanych przedmiotów. Był nazywany „najbardziej impresjonistycznym z impresjonistów.”

Auguste Renoir – brał udział w wielu wystawach impresjonistów, jego ulubionym tematem było życie Paryża, scenki rodzajowe. Stosując refleksy i cienie, otrzymywał ruch postaci w tle. Uprawiał tez malarstwo portretowe. Cierpiąc na reumatyzm, w późnym wieku malował, przywiązując pędzel do rąk.

Edgar Degas – mistrz precyzyjnego rysunku, kończył swoje obrazy w pracowni, był urzeczony fotografią. Malował teatr, balet, i sylwetki tancerek, często w ruchu.

Camille Pissarro – malował przyrodę, na przykład las. Rozjaśnił paletę, rezygnując z czerni i brązów. Był mistrzem kompozycji, nazywano go ojcem ruchu impresjonistycznego.

4) Impresjonizm w Polsce

Impresjonizm dotarł do nas z pewnym opóźnieniem i podjęty został w środowisku warszawskim dopiero pod koniec XIX wieku.

Przywiózł go z Paryża Józef Pankiewicz, autor na przykład Wozu z sianem.

Władysław Podkowiński oprócz dominującego ekspresjonizmu, stosował również technikę impresjonistyczną, na przykład obraz W ogrodzie.

Obydwaj ci artyści zrezygnowali z realistycznych studiów natury, by oddawać przelotne wrażenia, refleksy świetlne, zmienność barw.

Impresjonizm podjęli także inni artyści: Leon Wyczółkowski – malarz polskiego krajobrazu, piękna drzew i architektury, na przykład Orka na Ukrainie; Julian Fałat „malarz śniegu” (Krajobraz zimowy z rzeką).

Niezwykle oryginalne i subtelne portrety impresjonistyczne malowała Olga Boznańska, na przykład Dziewczynka z chryzantemami. Epizod impresjonistyczny w malarstwie polskim był raczej krótkotrwały.

5) Impresjonizm w literaturze:

a)poezja

W poezji jako impresjonistyczną można określić lirykę tatrzańską Kazimierza Przerwy-Tetmajera.

Odwołuje się on do tej techniki obrazowania m.in. w wierszu Melodia mgieł nocnych. Wrażeniem dominującym przy lekturze wiersza jest ruch.

Podmiotem lirycznym są nocne mgły, czytelnik ma możność obserwowania ich tańca. Przesuwają się one wzwyż i w dół, pląsają, okręcają „wstęgą naokoło księżyca”.

Impresjonizm w tym wierszu polega na próbie uchwycenia chwilowego doznania, obrazu natury w nieustannej grze barw i kształtów. Podobnie jak na płótnach impresjonistów, kolory i kontury są niewyraźne, rozmyte, ledwo uchwytne.

Podobną technikę możemy obserwować w liryku Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej. Mamy tu opis doliny, w którym dominują: akcentowanie kolorystyki elementów krajobrazu – biel, zieleń, szarość, skrzenie i migotanie wody.

b)proza

W prozie impresjonizm nie jest techniką dominującą, rzadko też występuje samodzielnie, najczęściej współgra z ekspresjonizmem i naturalizmem.

pokazuje, że przyroda jest nie tylko tłem dla przeżyć bohaterów, ale współtowarzyszy ich miłościom, cierpieniom, rozterkom duchowym. Przykładami mogą być rozdziały Śnieg czy Przyjdź z Ludzi bezdomnych Żeromskiego:

Zdawało się, że wszystko ucicha, gdy wtem zaczynały trzepać nowe bicze kropel ogromnych, ciężkich, sznurem idących na ziemię (…) W cieniu kasztanów chowały się zielone smugi (…) W górze, jaśniał wyimek nieba o tle pozłocistym, świecącym.

c)dramat

Również w Weselu Stanisława Wyspiańskiego, które było realizacją zasady syntezy sztuk, możemy doszukać się elementów impresjonistycznych. Trzeba jednak pamiętać, że impresjonizm jest tu techniką jedynie pomocniczą.

Najwyraźniej widać go w didaskaliach, rozpoczynających dramat.

Wyspiański za pomocą chwytów impresjonistycznych rysuje obraz chaty weselnej, istniejącej na pograniczu snu i jawy:

Izba wybielana siwo, prawie błękitna, jednym szarawym tonem półbłękitu obejmująca i sprzęty i ludzi.

Ta nastrojowość staje się zapowiedzią nadrealnych wydarzeń z III aktu. Techniki tej używa dramaturg także po to, by scharakteryzować ogólną aurę bronowickiego wesela: Wirujący dokoła, w półświetle kuchennej lampy, taniec kolorów, krasych wstążek, pawich piór, barwnych kaftanów i kabatów.

6) Wnioski:

Można stwierdzić, że chociaż impresjoniści w malarstwie dokonali przełomu, przezwyciężając kategorię mimesis i pokazując nowe spojrzenie na rzeczywistość, to wpływ impresjonizmu na literaturę nie jest zbyt wielki.

Stosunkowo najbardziej powszechnie było wykorzystywane obrazowanie impresjonistyczne w liryce, zwłaszcza w opisach przyrody. Najczęściej jednak impresjonizm współwystępował jako jedna z równouprawnionych poetyk z innymi.