Jan Kochanowski, Fraszki,

oprac. Janusz Pelc, wyd. 2 zm., BN I 163, 1998.

WSTĘP

Kultura obyczajowo-towarzyska i umysłowa w epoce odrodzenia.

1584 r. Kochanowski wydał w Krakowie „Fraszki”.

wszechstronne zainteresowanie człowiekiem i sprawami ludzkimi.

Giovanni Pico della Mirandoli „O godności człowieczej oracji”: „Umieściłem cię pośrodku świata, abyś tym łatwiej mógł obserwować wszystko, co się w świecie dzieje” – tak według niego Bóg miał powiedzieć do pierwszego człowieka.

duża rola dworów i uniwersytetów, także miast i ośrodków podmiejskich.

humaniści renesansowi sięgali do kultury grecko-rzymskiej; przywiązywali szczególną wagę do dyskusji -–powstają grupy dyskusyjne nawiązujące do tradycji antycznych, np. Akademia Platońska, Academia Panormitana w Neapolu, Societas Litteraria Vistulana w Niemczech.

na przełomie XV i XVI w. głównymi ośrodkami krzewienia nowych, renesansowych form życia umysłowego i towarzyskiego w Polsce były duże miasta: Kraków (zwłaszcza za Zygmunta I) oraz dwory pierwszych mecenasów-humanistów.

twórcy na dworze Zygmunta I: Andrzej Krzycki, Jan Dantyszek, Stanisław Gąsiorek z Bochni (wuj Łukasza Górnickiego), Stanisław Hozjusz.

rola dworów: prymasa i kanclerza Jana Łaskiego, potem jego bratanków, Jana Lubrańskiego, Seweryna Bonera, Piotra Kmity, Jana Tarnowskiego; dwór Andrzeja Krzyckiego.

Zygmunt II August tworzył swój dwór w Wilnie.

w 1563 lub 1534 r. Jan Kochanowski został poetą królewskim.

Tradycja i poprzednicy fraszek Kochanowskiego.

ogromna rola greckich epigramatów, a także rzymskich, zwłaszcza Marka Waleriusza Marcja-lisa („Księgi epigramatów”), na którym wzorowało się wielu polskich pisarzy, m.in. Jan Kocha-nowski, Andrzej Krzycki.

nawiązania do Kallimacha z Cyreny, jego „Anakreontyki” odnalazł Henri Estienne.

Jan Kochanowski był niewątpliwie pierwszym polskim „anakreontystą”, w jego ślady poszli następni: Jan Smolik, Mikołaj Sęp Szarzyński, Jan Rybiński, w XVII w. Jan Andrzej Morsztyn, Jan Gawiński, w XVIII w. Epifani Minasowicz, Adam Naruszewicz, Franciszek Dionizy Kniaź-nin.

zbiory facecji, opowieści, apoflegmatów, sławnych powiedzeń ze starożytności zostały zebra-ne, a później wydane przez Poggio Braccioloniego "„Liber facetiarum”, zbiory Heinricha Be-bela i Erazma z Rotterdamu („Adagiorum chiliades tres”).

popularność bajek: forma krótka lub obszerna, wzorowana na Ezopie; słynny niemiecki prze-kład bajek: Heinrich Steihövel, włoski: Akcjusz Zuccho, polski: Biernat z Lublina (ok. 1516 r.).

stemmata – wiersze interpretujące herby, godła heraldyczne, symbolikę określa inskrypcja, a komentuje subskrypcja.

ikony – wizerunki poszczególnych postaci.

emblemat – twórcą tego gatunku był włoski humanista, Andrea Alciati „Emblematum liber” 1531 r.; pełny emblemat składał się:

z inskrypcji, którą był na ogół tytuł, nagłówek pełniący rolę motta, często, zwłaszcza w późniejszych czasach, wyrażony w postaci sentencji.

z obrazu, symbolicznego lub alegorycznego wizerunku, zwanego imago, icon, wyra-żając treści uogólnione w inskrypcji słownie, a tu ukazane paralelnie.

z subskrypcji – zazwyczaj epigramat, choć mógł to być też inny tekst, utwór elegijny, nawet pisany prozą, zawsze jednak objaśniający, komentujący sens obrazu oraz ins-krypcji.

„Fraszki” i łacińskie „Foricoenia” Jana Kochanowskiego powstały w epoce, w której szczegól-ne uznanie zdobywały takie gatunki, jak emblemata, stemmata, ikony; Jan Kochanowski rza-dko pisywał stemmata (np. wiersz dedykacyjny „Szachów”).

pierwszy wiersz emblematyczny, będący jednocześnie symbolicznym wizerunkiem znanej po-staci, napisał Jan Dantyszek, wydrukował go w 1531 r.

mistrzowie epigramatu: Andrzej Krzycki, Klemens Janicki (Janicjusz), Krzysztof Kobyliański (mniejszy dorobek niż dwóch pozostałych, przestrzegał rygorystycznie zasad gatunkowych); trochę pisywał Mikołaj Rej.

Janicjusz:

Amo

Tres me litterulae perdunt redduntque saluti,

Hei vox cur tantum parvula iuris habes?

u Reja widać wyraźnie rygorystyczne przestrzeganie długości epigramatu: 8-wersowy, 13-zgłoskowy (7+6), np. „Zwierzyniec”.

Jan Kochanowski wprowadzał do swoich „Fraszek” oraz „Foricoeniów” utwory przynależne do różnych gatunków, np. biesiadne kantyleny, anakreontyki, drobne liryki, sonety, erotyki, wier-szyki do przyjaciół i znajomych, obrazki obyczajowe, docinki satyryczne, wiersz-modlitwy.

Jana Kochanowskiego świat fraszek.

geneza, znaczenie fraszek została wyjaśniona przez Sante Graciottego w rozprawie pt. „Fra-szki i <<fraszki>>”.

frasca – z wł. gałązka pokryta liśćmi, przenośne znaczenie: 1) osoba bez znaczenia, niepo-ważna; 2) rzeczy i sprawy małej wagi; 3) językowe drobiazgi, kawały; pisane u Boccaccia od-nosi się również m.in. do dziedziny strojów, do „drobnych świecidełek”, „upiększeń”.

Jan Kochanowski pierwszy raz użył słowa „fraszka” w „Satyrze albo Dzikim mężu”.

mistrzem Kochanowskiego był Francesco Robotello.

swoistym obramowaniem „Ksiąg pierwszych” „Fraszek” są dwa programowe wiersze: 3 i 101, pod tym samym tytułem „O żywocie ludzkim”; w pierwszej widzimy uogólnienie bardzo zna-mienne i charakteryzujące postawę twórcy dzieła: „Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy,/ Fraszki to wszytko, cokolwiek czyniemy…” – bliskie to słowom Eklezjastesa: „Vanitas vanita-tum et omnia vanitas” I 2, XII 8.

we „Fraszkach” znalazła się cała galeria postaci śmiesznych, niektórzy zostali ośmieszeni, by na ich przykładzie ukazać przeróżne wady właściwe istotom ludzkim – zgodne to było z pra-dawną zasadą wszelkiej satyry: „Parcere personis, dicere de vitiis” = u Kochanowskiego „Nie-chaj karta występom, nie personom łaje”; w „Księgach pierwszych” z dobrotliwym uśmiechem autor ukazał swoich przyjaciół i siebie.

w „Księgach wtórych” umieścił poeta wierszyk pisany najprawdopodobniej podczas pracy w kancelarii królewskiej, obdarzony znamiennym tytułem „O nowych fraszkach” – poeta drwi z tego, że tracił czas, który mógłby przeznaczyć na pisanie wierszy, na kaligrafowaniu itp.

człowiek jako marionetka występuje stosunkowo często u Kochanowskiego: I 3, 101, „Czło-wiek Boże igrzysko” w „Księgach trzecich”.

w wierszu „O nowych fraszkach” mamy do czynienia z karnawalizacją – dotyczy ona króla Zygmunta II Augusta.

współcześni Kochanowskiemu zabiegali, by być umieszczonym we fraszce, np. Mikołaj Firlej, gwarantowało to sławę i pewien rodzaj nieśmiertelności.

wbrew zapowiedzi wstępnej poeta mówił e fraszkach o czynach bohaterskich, pamiętać nale-ży, że zbiór owych fraszek zawiera kunsztowną „Modlitwę o deszcz”, refleksyjne wiersze-modlitwy „Do Pana” i „Na dom w Czarnolesie”.

jako renesansowy Proteus, autor „Do gór i lasów”, spoglądał na przemijające koleje oraz me-tamorfozy swojego życia (Proteus był uważany przez Giovanniego Pico della Mirandola i in-nych humanistów za uosobienie człowieka prawdziwego); w zakończeniu nawiązanie do „Carpe diem” Horacego:

Dalej co będzie? Srebrne w głowie nici,

A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci.

Konstrukcja fraszek.

od dystychów do utworów wypełniających ok. 30 wersów.

we „Fraszkach” występuje 10 typów rytmicznych: 5-, 7-, 8- (czasem 4+4), 10- (4+6; 5+5), 11- (5+6), 12- (7+5), 13- (7+6; 8+5) oraz 14-zgłoskowiec (8+6)

większość fraszek pisana jest wierszem stychicznym.

4-wersowa zwrotka pisana 8-zgłoskowcem: Ks. I „Z Anakreonta”, „O sobie”, „Do chmury”, „O tymże”.

wiersz stroficzny, 13-zgłoskowiec o rymach aabb: Ks. I „Do dziewki”.

próby sonetu 11-zgłoskowiec (5+6): „Do paniej” (abba cddc dede ff), „Do Franciszka” (abba abba cdcdcd), „Do St<anisława> Wapowskiego” (abba abba cdcdee).

ważna rola przypadła we „Fraszkach” anakreontykom: „Z Anakreonta”, „Do dziewki” (erotyk).

we „Fraszkach znalazły się 4 utwory będące modlitwami: z Ks. III, 2 „Do Pana”, 37 „Na dom w Czarnolesie”, 38 „Do Pana”, 72 „Modlitwa o deszcz”.

liczne są we „Fraszkach” erotyki rubaszn, satyryczne docinki, zwłaszcza wobec kobiet: „Raki” (konstrukcja versus cancrini), „Na Barbarę”.

wiele fraszek o życiu, przyjaciołach, obyczajowych.

komizm, zarówno słowny, jak i sytuacyjny: „O prałcie”, „O błaźnie”, „O rozwodzie”, „O dokto-rze Hiszpanie”.

monolog dydaktyczno-moralizatorski: „Na pany”, „Na heretyki”.

we „Fraszkach” znaleźli się też wielcy magnaci, jak Firlejowi, Radziwiłłowowie, biskup poz-nański Adam Konarski, miecznik koronny Mikołaj Wolski, wojewodzic podolski i późniejszy hetman Mikołaj Mielecki, Wacław Ostroróg, Łukasz Górnicki, Andrzej Patrycy Nidecki.

elementem ożywiającym, urozmaicającym wypowiedź we fraszkach opisowych i refleksyjnych były liczne personifikacje, częste metonimie, rozwinięta synonimika.

Miejsce „Fraszek” w twórczości Kochanowskiego oraz w rozwoju literatury polskiej.

„Fraszki” krążyły w rękopisie (lub wielu rękopisach) już przed połową 1565 r., jednak nie wia-domo, jakie utwory zawierały owe rękopisy.

fraszka „O Rzymie” była wydrukowana w 1564 r. przy „Słowniku…” Jana Mączyńskiego.

obok „Trenów” „Fraszki” są liryką najbardziej osobistą.

„Fraszek księga pierwsza” wydana w 1586 r. przez Melchiora Pudłowskiego.

fraszki pisywał tzw. Anonim-Protestant (początkowo uważano, że to Erazm Otwinowski, póź-niej odrzucono tą hipotezę) oraz Mikołaj Sęp Szarzyński (fraszkami nazywał on dowcipne ob-razki).

z poetów u schyłku XVI w. bliskim tradycji „Fraszek” Kochanowskiego był Jan Smolik („Fra-szek Jana Smolika księga pierwsza” zawierała anakreontyki, przekłady wierszy Krzyckiego; koncept Smolika jako fraszkopisa najdoskonalej ujawnił się w dystychach).

fraszkopisem w baroku byli Daniel Naborowski, Hieronim, Jan Andrzej i Zbigniew Morsztyno-wie, Wespazjan Kochowski, Jan Gawiński („Dworzanki albo epigramatami polskimi”), Stani-sław Serafin Jagodyński, Wacław Potocki.

o wielowiekowej, trwałej obecności fraszek świadczy m.in. antologia Tuwima „Cztery wieki fraszki polskiej” (wydana w 1937 r.).

TEKST

FRASZEK JANA KOCHANOWSKIEGO KSIĘGI PIERWSZE

1. Do gościa.

Na swoje księgi.

O żywocie ludzkim.

Z Anakreonta.

O Hannie.

Na hardego.

Na starą.

Z Anakreonta.

Do Hanny.

Do Pawła.

Na utratne.

Sen.

Do paniej.

Raki.

O kocie.

Na nieodpowiedną.

Na pieszczone ziemiany.

Na niesłowną.

Do paniej.

O chmielu.

Na nabożną.

Na grzebień.

Ofiara.

O sobie.

Na Konrata.

Do Mikołaja Firleja.

O Łazickim a Barzem.

O Jędrzeju.

Do Jósta.

Do Jakuba.

Epitafijum Kosowi.

O tymże.

O zazdrości.

O dobrym panie.

O Kachnie.

Do gościa.

Na Barbarę.

Do Walka.

Epitaf<ijum> Kry<sztofowi> Sien<ieńskiemu>.

Z Anakreonta.

Na poduszkę.

Na frasownego.

Na stryja.

Na Świętego Ojca.

Do Mikołaja Mieleckiego.

Na łakome.

Na niesłownego.

Do Pawełka.

Na Matusza.

Na posła papieskiego.

Na pijanego.

Na gospodarza.

Na matematyka.

O księdzu.

O gospodyniej.

Na butnego.

Za pijanicami.

O prałacie.

Do Marcina.

Na miernika.

O chłopcu.

O Hannie.

Do Stanisława.

Epita<fijum> Wojc<iechowi> Krysk<iemu>.

Drugie temuż.

Na pany.

Do gospodyniej.

O Staszku.

Do Kachny.

O liście.

Epita<fijum> Jędr<zejowi> Żelisławsk<iemu>.

Do Baltazera.

Do P<awła> Stępowskiego.

O gospodyniej.

Na hardego.

Z Anakreonta.

Na sokalskie mogiły.

Do Jana.

O doktorze Hiszpanie.

O ślachcicu polskim.

Epita<fijum> dziecięciu.

Na młodość.

Na starość.

Na śmierć.

Na frasowne.

Na Fortunę.

O fraszkach.

Do Miłości.

O śmierci.

Na ucztę.

Do Chmury.

O tymże.

Epitaf<ijum> dziecięciu.

Do Pawła.

Na Ślasę.

Epitaf<ijum> Wysockiemu.

Do paniej.

O Milości.

Na kogoś.

O fraszkach.

O żywocie ludzkim.

FRASZEK JANA KOCHANOWSKIEGO KSIĘGI WTÓRE

1. Ku Muzom.

Do Jadwigi.

o rozwodzie.

Do Pluta.

Epitaf<ijum> Sobiechowi.

Na lipę.

Na wieniec.

Na różą.

Do paniej.

Na łakomego.

Do Petriła.

Z greckiego.

Do przyjaciela.

Do tegoż.

Do Sta<nislawa> Meglewskiego.

O Koźle.

Na Piotra.

Do Jana.

O kapelanie.

O drugim.

Ofiara.

Do doktora.

Do gospodarza.

Z greckiego.

O kaznodziei.

Do Piotra.

Epita<fijum> Andr<zejowi> Bzick<iemu> kast<elanowi> chełm(skiemu).

Tegoż malżonce.

Do fraszek.

Ofiara.

Na toż.

Z greckiego.

Do dziewki.

Do Jędrz<eja> Patr<ycego>.

Do doktora.

Do Wojtka.

Do snu.

Z greckiego.

Na fraszki.

Do Wojtka.

O proporcyjej.

O starym.

O gościu.

Do fraszek.

Do Bartosza.

Do Anakreonta.

Na obraz Andr<zeja> Patr<ycego>.

Na zachowanie.

Do doktora.

Z greckiego.

Ofiara.

O Łazarzowych księgach.

Do Jędrzeja.

Z greckiego.

Do Jósta.

Nagrobek Pa<włowi> Chmielowsk<iemu>.

Do St<anislawa> Porębskiego.

Z greckiego.

Do Marcina.

Do nieznajomego.

Do Jędrzeja.

Do Stanisława.

O Bekwarku.

Do Wędy.

O Aleksandrzech.

Do Hanny.

Nagrobek Mik<ołajowi> Trzebucho<wskiemu>.

Temuż.

Do doktora Montana.

Nagrobek opiłej babie.

Do Wenery.

Do dziewki.

O rozkoszy.

Na Historyją trojańską.

Nagrobek Adryjanowi dokt<orowi>.

Do swych rymów.

Do Anny.

Do przyjaciela.

Do Boginiej.

Do Andrzeja Trzecieskiego.

Na rym nierozmyślny.

O Gąsce.

Na pszczoły budziwiskie do Jego Mił<ości> P<ana> W<ojewody> Wileńskiego.

Do gościa.

Do pszczół.

Odpowiedź.

Do doktora.

O fraszkach.

O nowych fraszkach.

Z Anakreonta.

Do Anny.

O Pelopie.

Nagrobek mężowi od żony.

O Miłości.

O Rzymie.

Do doktora.

Na Chmurę.

Nagrobek Annie.

Do Mikołaja Mieleckiego.

Do Wojewody.

Do Montana.

Nagrobek St<anisławowi> Zaklice z Czyżowa.

Dorocie z Michowa żenie jego.

Do drużby.

Do Franciszka.

Na most warszewski.

Na tenże.

Na tenże.

FRASZEK JANA KOCHANOWSKIEGO KSIĘGI TRZECIE

1. Do gór i lasów.

Do Pana.

Do gościa.

Z Anakreonta.

Z Anakreonta.

Na lipę.

Na lipę.

O Mikoszu.

O Miłości.

Do Miłości.

Do Miłości.

Do Miłości.

Do dziewki.

Do poetów.

Do opata.

O kołnierzu.

O swych rymiech.

Do sąsiada.

Do Reiny.

Do Jana.

Do kogoś.

Na heretyki.

Do Pawła.

Do St<anislawa> Wapowskiego.

Z greckiego.

O Necie.

O Hektorze.

Do Magdaleny.

Do fraszek.

Do Jana.

O miłości.

O tejże.

Do Miłości.

O duszy.

Do Łask.

Do doktora.

Na dom w Czarnolesie.

Do Pana.

O fraszkach.

Do Kachny.

O łaziebnikach.

Do Pawła.

Do Wojewody.

Do Kachny.

Do Stanisława.

Do Pryszki.

Do Zofijej.

Epit<afijum> Eraz<mowi> Krocz<ewskiemu> kuchm<istrzowi>.

Nagrobek St<anisławowi> Stus<owi>.

Do gościa.

Do Lubimira.

Nagrobek kotowi.

Epit<afijum> Jóstowi Glacowi.

Na zdrowie.

Nagrobek Rózynie.

O kapłanie.

Nagrobek Piotrowi.

O błaźnie.

O Marku.

Do starosty.

Do kaznodzieje.

Do gospodarza.

Epita<fijum> Grzeg<orzowi> Podlodowsk<iemu> st<aroście> rad<omskiemu>.

Do Wacława Ostroroga.

Male<m>u wielkiej nadzieje Radziwił<łowi>.

Nagrobek J<ej> M<ości> P<aniej> Wojewodzinej Lubelskiej.

Drugi.

Na śklenicę.

Do Jadama Konarskie<g>o bisk<upa> pozn<ańskiego>.

O koźle.

Nagro<bek> Hannie Spinkow<ej> od męża.

Modlitwa o deszcz.

Do Mikołaja F<irleja>.

Do Starosty muszyńskiego.

Nagrobek koniowi.

Człowiek Boże igrzysko.

Do Mik<ołaja> Wolskiego.

Gadka.

Nagrobek Gąsce.

Temuż.

O mądrości.

Do dziewki.

Nagrobek dwiema braciej.

Na słup kamienny.

Marcinowa powieść.

O flisie.

FRASZKI DODANE

Na herb Tarnowskich „Leliwa".

Na Słownik Jana Mączyńskiego.

Inny na toż.

Trzy fraszki „O pijaństwie".

Źle dopijać się przyjaciela.

Pełna prze zdrowie.

Przymówka chłopska.

FRASZKI Z „FRAGMENTÓW”.

Na XII tablic ludzkiego żywota.

Na obraz Lukrecyjej.

Na obraz Klelijej.

Na mężną Telezyllę.

Na most warszawski.

Epitafijum Kaspra Kochanowskiego pisarza sendomierskiego.

Nagrobek Tęczyńskiemu.

Na swe księgi do Łaskiego.