Rzecznik Praw Obywatelskich

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH -JEDNOOSOBOWY, KONSTYTUCYJNY ORGAN POWOŁANY DO OCHRONY PRAW I WOLNOŚCI ZAGWARANTOWANYCH W KONSTYTUCJI I INNYCH AKTACH NORMATYWNYCH. JEGO DZIAŁALNOŚĆ REGULUJE USTAWA Z 1987 (ZNOWELIZOWANA W 1991) O RZECZNIKU PRAW OBYWATELSKICH.

Pozycja ustrojowa i funkcje rzecznika praw obywatelskich

CECHY CHARAKTERYSTYCZNE:

*samodzielny organ państwowy oddzielony od adm. i sądownictwa, zwykle wprowadzony w konstytucji;

*organ powiązany z parlamentem – strukturalnie (powoływany przez parlament) i funkcjonalnie (jego zadania mieszczą się w funkcji kontrolnej parlamentu);

*organ o dwojakich zadaniach:

wysłuchuje skarg obywateli oraz podejmuje kroki w celu ich naprawienia nieprawidłowości (kryteria to nie tylko legalność, ale i słuszność i sprawiedliwość);

informuje parlament o stanie praworządności;

*organ łatwo dostępny, odformalizowany i bezpłatny, choć zwykle ma swobodę w dobieraniu sobie spraw i prawo jedynie sugerowania właściwych rozstrzygnięć;

Pozycja ustrojowa

1. Samodzielny organ konstytucyjny, pozostający poza tradycyjnym trójpodziałem, a ze względu na jego działania i powiązania nazywany jest organem ochrony prawa;

2. Powiązany z Sejmem, choć nie przekreśla to jego samodzielności i odrębności → sejm za zgodą senatu powołuje go; RPO przedkłada sejmowi sprawozdania ze swojej działalności; ponosi przed Sejmem odpowiedzialność na zasadach określonych w ustawie;

3. Zasada niezależności od pozostałych organów państwa → inne organy nie mają na niego wpływu, a jego wpływ na nie zawiera się w jego zadaniach;

• powoływany przez Sejm za zgodą Senatu → kandydata zgłasza Marszałek i min. 35 posłów → uchwała bezwzględna większość przy ½ obecnych → przekazanie uchwały Senatowi, który ma 1 miesiąc na wyrażenie zgody (milczenie = zgoda; brak zgody jest ostateczny);

• wymagane kwalifikacje → obywatelstwo polskie, wyróżniać się wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na walory moralne i wrażliwość społeczną;

• kadencja – 5 lat, możliwe jedno ponowne powołanie, a po zakończeniu kadencji RPO ma prawo wrócić do poprzedniej pracy, o ile nie ma przeszkód prawnych;

• przysługuje mu immunitet (jedynie za zgodą Sejmu) i nietykalność (tylko gdy złapany na gorącym uczynku);

• incompatibilitas → poseł, senator, żadne stanowisko, z wyjątkiem profesora szkoły wyższej;

• apolityczność → nie może należeć do partii politycznych, związku zawodowego, ani prowadzić działalności nie dającej się pogodzić z godnością urzędu;

• odwołanie tylko w przypadkach szczególnych, jak zrzeczenie, śmierć, trwała niezdolność na skutek choroby, ułomności lub upadku sił, sprzeniewierzenie się ślubowaniu → decyduje jedynie Sejm (art. 210);

4. Wniosek o odwołanie – Marszałek i 35 posłów – do 05.2000 r. mógł tylko Marszałek, co było lepsze bo chroniło przed atakami politycznymi, ale dla złagodzenia tego wprowadzono wymóg by za odwołaniem głosowało 3/5 przy ½ obecnych (a jedynie gdy zrzecze się wystarczy bezwzględna);

5. Nie ponosi odpowiedzialności przez TS;

• organ jednoosobowy, ale możliwe jest powołanie do 3 zastępców (w tym do spr. żołnierzy) za zgodą Marszałka;

• możliwość powoływania też pełnomocników terenowych za zgodą Marszałka;

• Biuro RPO w Warszawie – organ pomocniczy;

FUNKCJE DZIAŁANIA RPO:

1. WYSTĄPIENIA I INTERWENCJE W SPRAWACH INDYWIDUALNYCH

• punkt wyjścia to powzięcie informacji – może działać z własnej inicjatywy, ale regułą jest działanie na wniosek (nie musi dot. własnej sprawy, nie ma żadnych wymogów formalnych, prócz konieczności oznaczenia nadawcy);

• RPO po zapoznaniu się z wnioskiem może:

→poprzestać na wskazaniu właściwych środków prawnych;

→przekazać sprawę wg właściwości

→nie podjąć sprawy;

→podjąć sprawę → zależy od uznania RPO;

• gdy podejmie sprawę może:

→prowadzić sprawę samodzielnie;

→zwrócić się o zbadanie sprawy do organów właściwych (organy nadzoru, prokuratura, kontrola państwowa, zawodowa, społeczna);

→zwrócić się do sejmu o zlecenie NIK kontroli;

• gdy zdecyduje się prowadzić postępowanie samodzielnie przysługuje mu szereg uprawnień:

→prawo badania (też bez uprzedzenia) każdej sprawy na miejscu;

→prawo żądania wyjaśnień;

→prawo żądania przedstawienia akt każdej sprawy prowadzonej przez organy adm. publicznej;

→prawo żądania przedłożenia informacji prowadzonej przez sądy, prokuraturę i inne organy ścigania;

→prawo zlecania ekspertyz i opinii;

• po zbadaniu sprawy może:

→podjąć interwencję dla załatwienia sprawy → wystąpienie kierowane do organu naruszającego prawa/wolności (z uwzględnieniem niezawisłości sędziowskiej) lub do organu nadrzędnego z wnioskiem o zastosowanie środków przewidzianych prawem → adresat ma 30 dni na poinformowanie RPO o podjętych działaniach, a w razie gdy nie zadowolą RPO może on wystąpić do organu nadrzędnego o podjęcie odpowiednich działań;

nie ma kompetencji władczych (nie może merytorycznie rozstrzygnąć w sprawie), dlatego siła jego oddziaływania musi wynikać z jego autorytetu;

→inne środki oddziaływania związane z procesem (może je podejmować w formach procesowych):

 żądać wszczęcia postępowania w sprawach cywilnych oraz wziąć w nich udział na prawach prokuratora;

 żądać wszczęcia postępowania przygotowawczego w przypadku przestępstw ściganych z urzędu;

 wnosić kasację w postępowaniu cywilnym i karnym;

 zwrócić się o wszczęcie postępowania adm., wnosić skargę do sądu adm. oraz uczestniczyć w tych postęp. na prawach prokuratora oraz wnosić rewizje nadzwyczajne od orz. NSA;

 wziąć udział w postęp. przed TK w sprawie skargi konstytucyjnej;

2. WYSTĄPIENIA, INICJATYWY I WNIOSKI DOT. OGÓLNYCH PROBLEMÓW OCHRONY PRAW I WOLNOŚCI OBYWATELI, a w szczególności:

• przedstawić wnioski zmierzające do zapewnienia skutecznej ochrony praw i wolności i usprawnienia trybu załatwiania spraw → obowiązek zajęcia stanowiska przez adresata;

• wystąpić z wnioskiem o podjęcie inicjatywy ustawodawczej lub o zmianę/wydanie innych aktów prawnych, dot. praw i wolności człowieka i obywatela;

• wystąpić do TK z wnioskiem o zbadanie zgodności z Konstytucją, ratyfikowanymi u.m. lub ustawami przepisów prawa dot. praw i wolności człowieka i obywatela;

• wystąpić do SN z wnioskiem o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości lub rozbieżności w stosowaniu;

→ obowiązek corocznego przekazywani sprawozdania ze swojej działalności Sejmowi i Senatowi oraz informację o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela (podawane do publicznej wiadomości);

→ obowiązek przedstawiania określonych informacji lub podejmowania czynności w określonych sprawach gdy zwróci się o to Marszałek Sejmu;

→ może przedkładać Sejmowi i Senatowi określone sprawy wynikające z jego działalności;