Janusz Pelc,

Jan Kochanowski. Szczyt renesansu w literaturze polskiej,

Warszawa 1980.

CZĘŚĆ I. ZARYS BIOGRAFII.

Młodość, studia i podróże.

ur. ok. 1530 r., zm. 22,08,1584 r., rodzice Piotr (45 lat) i Anna (23 lata), liczne rodzeństwo: 6 braci i 4 siostry + 2 z pierwszego małżeństwa ojca, dwaj bracia zostali pisarzami.

od 1544 r. na Akademii Krakowskiej, 1547 r. śmierć ojca, opuszczenie Akademii bez żadnego stopnia naukowego, 1540-50 drugi nurt renesansowy na Akademii (greka, łacina, hebrajski, zagadnienia społeczne i polityczne, liczne dysputy nauczycieli…), „Mowy" Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Rej.

wyjazd do Królewca – nowinki religijne i literackie, „O poprawie Rzeczyspospolitej” Andrzeja Frycza Modrzewskiego 1551 r., pierwszy druk polskiej Biblii.

1552 r. do Padwy, 1555 r. Rzym i Neapol, powrót do Polski, czyżby po nowe fundusze lub mecenat?

mecenat Albrechta w czasie pobytu w Królewcu.

drugi wyjazd do Włoch w 1556 r., 1557 r. śmierć matki, koniec 1557-początek 1559 r. we Włoszech i Francji, zafascynowanie włoskim teatrem, myśli reformatorskie (jeszcze z Królew-ca), erazmiańskie.

ok. 1549 r. (według Łukasza Górnickiego „Dworzanin polski”) pierwsze utwory.

po trzeciej podróży zagranicznej znany, 1559 r. powrót do Polski.

„W rewerendzie…, w sajanie…, przy dworze czy na swoim łanie?”.

uporządkowanie spraw majątkowo-rodzinnych (podzielenie spadku po Piotrze i Annie), Jan otrzymuje połowę Czarnolasu i inne dobra.

nawiązanie kontaktu z Piotrem Myszkowskim, sekretarzem królewskim (od 1551 r.), w 1560 r. Czarnolas w dzierżawę stryjowi.

1559-1563 gorączkowe poszukiwanie mecenasa, czyżby problem z dostaniem się na dwór?

pobyt na dworze Mikołaja Czarnego, wojewody wileńskiego (dla jego żony, Elżbiety, zmarłej w 1562 r., napisał poemat „Zuzanna”).

przez pewien czas przebywał u Filipa Padniewskiego, podkanclerzego, potem biskupa krako-wskiego.

1564-1574 probostwo poznańskie, 1566-1575 probostwo zwoleńskie.

Rej w „Zwierzyńcu” o Kochanowskim 1661 r.

utwory prokatolickie (stypendysta Albrechta!), erazmiański nacisk na etyczną stronę nauki chrześcijańskiej.

przyjaciele: Łukasz Górnicki (sekretarz i bibliotekarz króla od 1559 r.), Andrzej Patrycy Nide-cki, Paweł Stępowski (dyplomata i poseł, zm. 1568 r.), protektor Jan Zamoyski.

erotyki do Jagnieszki Kryskiej, Katarzyny Wodzińskiej i innych.

1572 r. zm. Zygmunt August, 1573 r. elekcja Walezego, 1574 r. ucieczka Walezego, Kocha-nowski zrzekł się probostwa poznańskiego, rozgoryczenie w utworach, 1575 zrzekł się probo-stwa zwoleńskiego.

ślub z Dorotą z Przytyka, córką Stanisława Lupy Podlotowskiego, herbu Janina („Dworzanin polski” Łukasza Górnickiego).

wierszowany paszkwil na Polskę Philippe’a Desportesa, dworzanina Walezego, „Adieu a la Pologne”, odpowiedź Kochanowskiego „Gallo crocitanti”.

W Czarnolesie.

od 1576 r. głównie w Czarnolesie.

propozycja Batorego i Zamoyskiego (dwór) odrzucona.

1578 r. „Odprawa posłów greckich” na ślub Jana Zamoyskiego i Krystyny Radziwiłłówny (cór-ka Mikołaja Czarnego).

1577 r. zm. starszy brat Kasper, 1582 zm. brat Mikołaj, bliskie stosunki z rodziną żony, 1571 zm. brat Doroty, Grzegorz Podlodowski.

1579 r. Batory nadaje Kochanowskiemu przywilej zakazujący przedruku jego dzieł, wojski zie-mi sandomierskiej, 1579-1581 bardzo bogaty, wielu dłużników.

1579-1580 śmierć córek, Urszuli i Hanny.

„Pieśń X” w Księgach wtórych „O uczciwej małżonce”.

1583 r. ślub Jana Zamoyskiego z Gryzeldą Batorówną (bratanica króla).

zapobiegliwość o przyszłość rodziny (słabe zdrowie od 1577 r.), 4 córki, po śmierci w 1584 r. ur. syn, Jan (pogrobowiec) – zm. 1586 r.

nagły zgon 22,08,1584 w Lublinie.

pochowany w kościele w Zwoleniu, koło swoich rodziców.

CZĘŚĆ II. TWÓRCZOŚĆ WCZESNA A JUŻ DOJRZAŁA.

Kłopoty z periodyzacją.

„Elegiarum libri duo” i inne wczesne wiersze łacińskie.

krążyła w rękopisie wśród przyjaciół.

elegie pisane najprawdopodobniej 1559-1561, 21 utworów w najwcześniejszej redakcji, adre-satką była Lidia, ostatnia elegia – pożegnanie z kapryśną i niewierną kochanką oraz z Wene-rą (XI,ks.II).

źródła: „Georgiki” Wergiliusza, „Epoda II” Horacego, poezja Safony.

łacińskie foricoenia (wśród nich epigramy).

Lidia – uogólnienie poetyckie, nie wizerunek konkretnej osoby, zainteresowanie grecką sie-lanką żałobną.

Liryczny piewca harmonii wszechrzeczy i ich Stwórcy.

Górnicki w „Dworzaninie polskim”: ok. 1549 r. Kochanowski zaczyna pisać.

podobieństwo pieśni „Oko śmiertelne” i hymnu „Czego chcesz od nas, Panie…”, podziw wo-bec „NIEskończoności” i „NIEzmienności”, „Pieśń o potopie” – o Bogu karzącym, końcówka optymistyczna.

Budujące i „zabawne” wizerunki oraz opowieści.

„O śmierci Jana Tarnowskiego…” losy człowieka jak pory roku, 13-zgłoskowiec o stałej średn-iówce (po 7. sylabie).

„Zuzanna” druk 1562 r., umoralniający poemat, dedykowany Elżbiecie z Szydłowieckich, żo-nie Mikołaja Radziwiłła Czarnego, 202 wersy, 8+6, dedykacja 7+6, motyw ze Starego Testa-mentu, idealny wizerunek kobiety-żony.

„Szachy” parafraza włoskiego poematu heroikomicznego, w świecie ludzi, nie bogów, opisy batalistyczne, Borzuj-pyszałek i Fiedur, królewna Anna – znawczyni tajników gry, dzięki niej wygrywa Fiedur.

„A naprzod starajcie się o społecznej zgodzie”.

1562-1563 na dworze królewskim, „Zgoda” – kwerela, tzw. skarga, potępienie sporów i waśni religijnych.

1563-1564 „Satyr albo Dziki mąż” – dedykowane królowi, jak u Sylena (np. „Uczta” Platona) mądrość jest ponad brzydotą, „Dziki mąż” w folklorze, stare, dobre obyczaje, filozofia dege-neracji (Owidiusz, Seneka).

„Latia atque recens Slavica Musa canit”.

o dwujęzycznej twórczości Kochanowskiego, popularności łaciny oczyszczonej z naleciałości średniowiecznych.

CZĘŚĆ III. WŚRÓD WIELKICH I NIEUSTAJĄCYCH POSZUKIWAŃ TWÓRCZYCH.

Program poetycki Jana Kochanowskiego.

liczne przerzutnie, tematyka trojańska – przekład trzeciej księgi „Iliady”, uwagi programowe po łacinie.

zwrot ku twórczości polskiej.

„Sobie śpiewam a Muzom” – o twórczości, roli, znaczeniu i zadaniach poezji i poety.

powoli poetycki program, nieśmiertelność sławy, korzystał z Horacego, Homera, Arystotelesa, Platona, Cycerona, Pindara…

poezją nauczycielką życia, prawdy „pod osłoną”.

wpływ erazma z Rotterdamu.

Próby epickie i historyczne.

„Pamiątka… Janowi Baptyście, hrabi na Tęczynie” – ok. 1564 r., Tęczyński wyruszył do Szwecji na ślub z Cecylią, tuż przez ślubem wzięty w niewolę i stracony, opis podróży, żal, uogólniona moralistyka.

utwór o Wandzie „Elegia XV’ ks. I.

„O Czechu i Lechu historyi naganiowej” ?

„Pieśń X” ks. I o Warneńczyku.

1569 r. „Proporzec albo Hołd pruski” (1569 r. hołd Albrechta II Fryderyka w Lublinie przed Zygmuntem Augustem).

Narodziny nowożytnej tragedii polskiej.

„Odprawa posłów greckich” pisana 1564-1577 (?), wystawiona 27,12,1577, Antenor (1 scena, prolog i dramatyczne pytanie – według Tadeusza Witczaka), Aleksander (nie dostrzega wy-rządzonego zła i jego skutków, wręcz przeciwnie), przysłowia, sentencjonalny styl wypowie-dzi, monolog Heleny („bezecny Aleksander”, żal, tęsknota, przeczucie poniżenia), Stara Pani (o zmienności losu, z fraszek, Fortuna bifrons); trzy osoby na scenie, resztę przekazują goń-cy, tylko z relacji Posła Iketaon (demagog, mówca, zwolennik Aleksandra), orzeczenie na końcu zdania (zalecane w tragedii), przepowiednia Kasandry, niepokój Priama, jedność akcji i miejsca, rozszerzana perspektyw czasowa.

„Fraszki nieprzepłacone”.

1584 r. „Foricoenia sive Epigrammatum libellus” – łacińskie fraszki, przeróbki anakreontyków, także poezja Safony.

kolekcjonowanie anegdot, przysłowia, rzekome zdziwienie i zaskoczenie (istota dowcipu).

postaci uczone i szanowane, np. Rojzjusz („O doktorze Hiszpanie”).

szyderstwo, ironia, nagana, upomnienie, sytuacje śmieszne, wady, brak typowej, regularnej budowy, autobiograficzne nie zawsze można datować.

pożytki wiejskiej szczęśliwości, dostatek i kontemplacja przyrody, topos bóstwa śmiejącego się z ludzkich poczynań – „O żywocie ludzkim” (3, ks.1) – jak teatr, „Człowiek boże igrzysko” (ost. z ks.1) – bardziej optymistyczna, ale też przygnębiająca, Rej też pisał o teatrze i błaźnie.

Wacław Borowy rozróżnia dwie odmiany stylu uczuciowego: cicho bezpośredni (kolokwialny, rozmowa) i głośno retoryczny (zagęszczenie metaforyki, epitety emocjonalne).

sprośność „Do dziewki” (82, ks.3) – koci ogon i korzeń dębowy.

kawały dowcipne, wulgarne.

najczęściej 7+6.

3 sonety.

5 stroficznych.

Nowa redakcja „Elegii”.

dwie redakcje ukazują ewolucję Kochanowskiego.

pierwsza redakcja – elegie do Lidii, wiele wycofanych przy drugiej redakcji, Lidia zamieniona na Pasiphile, arkadia, druga wersja – większa wrażliwość na barwy i efekty świetlane.

Lidia – wciąż ewoluuje, pisze wiersze, wrażliwa na piękno poezji, sawantka, śpiewa, nie osią-gnęła doskonałości (Alkestis), jak Pasiphile, w trzeciej księdze Pasiphile na stałe zastąpiła Li-dię.

świat nie został stworzony dla człowieka – niebezpieczeństwa, choroby, śmierć nawet dzieci („Elegia 3” ks. 4), ale człowiek jest jego zarządcą.

elegie zamyka wierszowany list do Firleja (konieczność poznania samego siebie).

„Pieśni… nad złoto droższe”.

dwie księgi, medytacje o roli czasu, „carpe diem”, Bóg-Stwórca panem przeszłości i tajemnic przyszłości, czas teraźniejszy we władzy ludzi.

akrostychy (Katarzina Yan Wodzinzka, Jagnieszka Kriska Yan), opisywane wdzięki Doroty „Panna XI” w „Pieśni świętojańskiej o Sobótce” i jej tęsknota za mężem XX pieśń ks. 2, poch-wała dobrej żony i matki X pieśń ks. 2.

pieśń VIII ks. 1 – topos „Ubi es?” – „gdzieśkolwiek jest, Boże-ć, pośli dobrą godzinę”.

często rozważania na temat Fortuny.

twórczość Cycerona, Seneki i Horacego, stoicyzm, moralizator w pieśni IX ks. 2 „Nie porzucaj nadzieje”, dydaktyzm, mentorstwo i satyryczny ton, często moralistyczne napomnienie, cza-sem gorzkie inwektywy, cnota + jej towarzyszka, zazdrość, patriotyzm, obywatelskie zaan-gażowanie, „Pieśń o spustoszeniu Podola” (5, ks. 2); (8, ks. 2) do Mikołaja Firleja – wypo-mnienie obietnic Henryka Walezego; złośliwa bajka i „Odpowiedź skrzeczącemu kogutowi – Francuzowi”, mieszanina różnych stylów wypowiedzi.

zbiorek łacińskich „Ód” (12) do przyjaciół trzy: Mikołaj Firlej V, Nidecki VIII i Myszkowski X.

kunszt w „łatwości”, zamieszanej prostocie.

„Pasterz… proste pieśni… faunowe”.

o sobótkowym zwyczaju (pogańskie czary, itp.) Rej „Postylla”, Marcin z Urzędowa „Herbarz polski to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych”, Anonim-Protestant „O sobótce” – wszyscy pogardliwie lub pobłażliwie.

u Kochanowskiego nawiązanie do „Przemian” Owidiusza (Filomela) i „Georgik” Horacego, pieśni proste, bawią i uczą.

Z lutnią Dawida… i Horacego.

pierwsze wydanie „Psałterza Dawidowego” 1579 r., dedykowane Piotrowi Myszkowskiemu.

humaniści traktowali Dawida i Horacego jako pokrewnych twórców.

od połowy XVI w. w Polsce drobne opracowania poszczególnych psalmów, przekłady, np. Rejowy „Psałterz” z 1546 r.

w liryce Kochanowskiego brak kultu maryjnego, bark postawy chrystocentrycznej (Rej, Erazm), brak poganizmów (Bóg = Jowisz), „Kościół”, nie konkretne wyznanie.

Cykliczny poemat o kryzysie światopoglądowym twórcy.

społeczne uznanie dziecka (w życiu, sztuce i literaturze), traktowanego jako zapowiedź i zna-miona człowieka dorosłego.

Orszulka persona levis (nie gravis), w „Trenie XVII” – o żalu ważniejszym niż filozofie, „Tren I” – Heraklit i Symonides.

kompozycja klasyczna: exordium (wstęp), laudatio (laudes + iacturae demonstratio), complo-ratio (opłakiwanie, żal – luctus), consolatio i exhortatio.

„Tren II” – apostrofa do Persefony, „Najwyższe prawo największym bezprawiem”, Petrarka i Coluccio Salutati (syn Piotr).

atmosfera rozmowy (charaterystyczna), autoironia i upersonifikowana Mądrość (IX), wątpliwo-ści egzystencjalne, topos „ubi es?” („jeśliś jest”), exhortatio – XIX matka i ironią „medice, cura te ipsum” („Lekarzu, ulecz się sam”) – „Ludzkie sprawy…”

Okruchy prozy „zacnego” poety.

głównie poezja, w prozie zawarte myśli artystyczne i filozoficzne.

„Wróżki” do Mikołaja Firleja po ucieczce Walezego, dialogi polityczno-społeczne, rozmowa Plebana (autor) i Ziemianina (pytający), odwołanie do „Satyra”, pesymizm w porównaniu do „Zgody” i „Satyra”, degeneracja ludzkości.

proza Kochanowskiego mniej ozdobna, wyrobiona i emfatyczna, był mistrzem poezji, nie pro-zy.

historyczny utwór „O Lechu…”.

„Wzory pań mężnych” ?

„Przy pogrzebie”.

listy.

Ostatnie nowe próby podczas „żniw” poetyckich oraz dopełnianie „snopów”.

1583 r. Drukarnia Łazarzowa, drugie wydanie „Trenów” i „Psałterza”, po raz pierwszy „Epini-cion” do Stefana Batorego za odzyskanie Inflant i „Epitalamium na wesele… Krzysztofa Ra-dziwiłła… i… Katarzyny Ostrowskiej…” w 1578 r.

CZĘŚĆ IV. POETA POLONICUS PRIMUS.

Przemiany świadomości twórcy.

Kodyfikator nowożytnej wersyfikacji, stylów i gatunków poetyckich w Polsce.