„Bogurodzica” i „Lament Świętokrzyski” – dwa zabytki średniowiecznej literatury lirycznej są dwoma, niemal przeciwstawnymi obrazami Maryi. Nie tylko fakt, że tekst „Bogurodzicy” trudniejszy jest do zinterpretowania dla współczesnego człowieka, ze względu na duże nagromadzenie w nim niezrozumiałych archaizmów, ale także różne podmioty liryczne sprawiają, że dostrzegam w obu utworach zupełnie odmienne oblicza Matki Boskiej. Widzę daleką, monumentalną Matkę Boga - Świętą Panią, do której wierni pokornie zwracają się o pomoc oraz ziemską matkę lamentującą nad cierpieniem i śmiercią ukochanego dziecka – płaczącą, bezsilną i nieszczęśliwą. W średniowieczu, a zwłaszcza w XV wieku silnie wzrosło wśród ówczesnych zainteresowanie problematyką maryjną, a co za tym idzie pojawiło się wiele religijnych pieśni maryjnych. Trudno dziś określić jednoznacznie czas i miejsca powstania oraz autorstwo najdawniejszej polskiej pieśni religijnej, za jaką uznawana jest ”Bogurodzica”. Datuje się ją na okres między XI a XIV wiekiem. Niejasne pozostaje też znaczenie niektórych wyrażeń i zwrotów. Modlitewny i wzniosły charakter pieśni oraz zapisane przez historię momenty, w których śpiewano „Bogurodzicę” (w bitwach pod Grunwaldem, pod Nakłem i pod Wiłkomierzem), a także fakt, że pełniła rolę pieśni koronacyjnej, świadczą, że była rodzajem hymnu. „Lament Świętokrzyski” zwany także „Żalami Matki Boskiej pod krzyżem” był pieśnią zaliczającą się do popularnych w średniowieczu tzw. planktów - monologów cierpiącej Maryi pod krzyżem. Monolog był prawdopodobnie częścią dramatu pasyjnego. Nazwa „Lament świętokrzyski” pochodzi od benedyktyńskiego klasztoru Św. Krzyża na Łysej Górze, gdzie był przechowywany. Zapisał go w latach siedemdziesiątych XV wieku przeor tego klasztoru, Andrzej ze Słupi. W czasie pomiędzy powstaniem obu utworów wizerunek Matki Boskiej ulega zmianie, staje się ona bliższa człowiekowi. Stabat mater dolorosa - matka stojąca pod krzyżem, na którym umiera jej syn, wyzwala w człowieku współczucie, staje się nam bliższa niż boska osoba, za wstawiennictwem której, modlono się do Boga. „Bogurodzica”, jest pieśnią religijną – zbiorową modlitwą o podniosłym charakterze, składającą się z dwóch apostrof, oddzielonych zwrotem „Kyrieleison” – „Panie zmiłuj się”, który pełni rolę refrenu. Apostrofa do Maryi w pierwszej zwrotce to prośba wiernych o wstawiennictwo u Gospodzina - Jezusa. W drugiej wierni proszą Jezusa o dobre życie na ziemi, a następnie o zbawienie po śmierci. Prośba zostaje wzmocniona przez wspomnienie Jana Chrzciciela. Mamy tu, bowiem do czynienia z deesis -...