"Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej podobnie jak "Lalka" Bolesława Prusa jest wnikliwym studium społeczeństwa, pokazanego w szerokim przekroju. Powieść ukazała się w postaci książkowej w 1888 roku, w przeddzień 25. rocznicy powstania styczniowego . Dzieło nie było tylko przypomnieniem i uczczeniem narodowego zrywu, ale przynosiło również refleksje nad popowstaniową rzeczywistością. Poruszało tematy zachowania tożsamości narodowej oraz perspektyw na przyszłość. "Nad Niemnem" to realistyczny obraz sytuacji polskiego ziemiaństwa w czasach popowstaniowych. Poznajemy sytuację środowisk: arystokracji, średniozamożnego ziemiaństwa, schłopiałej szlachty i ich wzajemne relacje z nawiązaniem do trudnych zagadnień powstania styczniowego. Powstanie wpłynęło na losy wszystkich bohaterów pośrednio lub bezpośrednio. Każda z postaci "nad niemnem'' musi zająć stanowisko wobec zrywu niepodległościowego, a wybór postawy ich określa. W tym przypadku ważne są zarówno losy uczestników i świadków powstania, jak i generacji popowstaniowej. Bohaterowie powieści należą do dwóch środowisk: ziemiaństwa i szlachty zaściankowej, których sytuacja uległa radykalnej zmianie po 1864 roku. Było to następstwem klęski powstania styczniowego. Środowiska te są bardzo zróżnicowane zarówno pod względem majątkowym jak i pod względem stosunku do pracy. Ziemiaństwo przedstawione jest na przykładzie kilku domów. Rodziny żyjące w tych posiadłościach mają cechy charakteryzujące ich podejście do obecnej sytuacji politycznej. Szlachecki dwór w Korczynie zarządzany przez Benedykta Korczyńskiego stracił swoją wartość i świetność poprzez powstanie styczniowe. Właściciel zmuszony był sprzedać dwór lub pracą walczyć o przetrwanie. Folwark w Olszynce należał do Kirłów. Zarządzała nim Maria Kirło, w domu zwykle wrzała praca, choć w zamkniętych gabinetach i pokojach nic się nie działo, brakowało w nich życia. Zygmunt i Kotylda zamieszkiwali w Osowce, gdzie matka Zygmunta, wdowa po jego ojcu wprowadziła do domu smutek i żałobę. Warstwa ziemiaństwa jest ukazana na podstawie dwóch grup. Bohaterowie dzielą się na pozytywnych, którzy walczą o przetrwanie, oraz pasożytniczych, żyjących na koszt innych. Przykładem bohatera pozytywnego jest Benedykt Korczyński, którego choć spotykały różne trudności, walczył z nimi, gdyż wiedział, że jeśli straci gospodarstwo, to przejdzie ono w ręce zaborców. Benedykt propagował hasła pracy organicznej i starał się osiągnąć jak najwyższe wyniki. Gościł w swoim domu Justynę, która trafia do Korczyńskich po śmierci matki, najpierw do Osowiec, do pani Andrzejowej, a dopiero później do...