Najsłynniejsza powieść Elizy Orzeszkowej, która ukazała się w latach osiemdziesiątych XIX wieku, została dobrze przyjęta zarówno przez czytelników, jak i krytykę literacką. Tajemnica sukcesu czytelniczego tkwiła zapewne w tym, że pisarka doskonale zrozumiała potrzeby ówczesnych odbiorców i napisała książkę, która, podobnie jak "Trylogia" Sienkiewicza, podtrzymywała na duchu ,krzepiła serca, uczyła na nowo patriotycznych wartości. Nie zagłębiając się zbytnio w główną problematykę utworu, pragnę przyjrzeć się bliżej niezwykłej relacji, jaka tworzy się w powieści pomiędzy naturą a człowiekiem. Okazuje się, że natura, nadniemeński krajobraz odgrywa w powieści bardzo ważną rolę, a bohaterowie, ludzie z nad Niemna pozostają w silnym z nią związku. Warto byłoby najpierw zdefiniować samo pojęcie natury. Czym jest natura? Według Arystotelesa w naturze należy oddzielić materię rzeczy i formę, która nad tymi rzeczami panuje. Kartezjusz , ojciec racjonalizmu ,chciał udowodnić, że to człowiek panuje nad żywiołami natury, może ją rozumowo określić, wyjaśnić, nie jest więc dla niego groźna, a jedynie piękna. Natomiast J. J. Rousseau uważa naturę za ocalenie przed wyniszczającą człowieka cywilizacją. Nawoływał do tego, by wrócić do natury jako do jedynej ostoi pierwotności, którą z kolei utożsamiał z czymś nieskażonym, czystym, dobrym. Cywilizacja wraz z degradującym człowieka postępem została postawiona w opozycji do pierwotnej natury i oceniona jako zła, wyniszczająca, groźna. Jedynie w naturze według Rousseau można było znaleźć spokój, harmonię, dobro. Dla mnie natura to wszechświat, bogaty i różnorodny, w którym obok siebie żyją, rozwijają się, koegzystują kwiat, drzewo, ptak i człowiek. Relację natura - człowiek można sprowadzić do relacji całość - część. Myślę, że czas już, by zobaczyć, jak opisywana jest natura, jakie zjawiają się obrazy nadniemeńskiej przyrody w powieści Orzeszkowej i zinterpretować relację, która się wytwarza między nią a bohaterami. Znamienny jest już pierwszy opis nadniemeńskiego krajobrazu, umieszczony na początku utworu, który pokazuje sensualny obraz rozległej przestrzeni pól, napełnionej zapachem, ciepłem, śpiewem ptaków i brzęczeniem owadów. Z jednej strony można zobaczyć wzgórze z gajami, z drugiej strony widnokręgu urwisty brzeg Niemna. Dokładnie opisuje się też piaszczyste drogi, niezwykle bujną roślinność, kwiaty. Jest to przestrzeń, w którą wchodzą ludzie, w dzień święta, w letnie południe. Po przeczytaniu tego fragmentu - wprowadzenia, który został umieszczony w powieści przed rozpoczęciem akcji, ma się nieodparte wrażenie...