Epoka oświecenia to czas gwałtownego sprzeciwu, odrzucenia zastanych

koncepcji estetycznych i filozoficznych, a także zawartych w literaturze

poprzedniego okresu poglądów, dotyczących wizji świata i człowieka, któremu

zarzucano ciemnotę i zacofanie. Cechy światopoglądu oświeceniowego tj.

racjonalizm (ratio =rozum, wiara w rozum, jako najistotniejszą cecha i siła

człowieka - twierdzenie Kartezjusza : "Myślę więc jestem") i empiryzm

(doświadczenie jedynym sposobem poznania świata) sprawiły, że stworzono nowy

typ bohatera literackiego, który stał się nowym wzorem dla czytelników i

będącym w pełnym słowa znaczeniu człowiekiem oświeconym. Z jego

światopoglądu usunięto przede wszystkim pierwiastek religijny - człowiek

XVIIIw był pojmowany nie jako istota duchowa ale społeczna. Rozum jest tym

co według pisarzy i publicystów tamtego okresu odróżnia człowieka od

zwierzęcia. Człowiek oświecony powinien kształtować swój umysł nie tylko

przez czytanie poezję, ale także poznawać dzieje swojego narodu, poradniki

dotyczące gospodarowania, traktaty polityczne gdyż dzięki nim wykorzysta swą

wiedzę w służbie ojczyźnie. Z ducha miłości do ojczyzny wyrasta oświeceniowy

patriotyzm, wyrażający się przede wszystkim w cierpliwej pracy nad poprawą

ustroju Rzeczypospolitej. Jego podstawą jest służba ojczyźnie w czasie

pokoju, poprzez redagowanie nowych, sprawiedliwszych praw jak i poprzez

wprowadzanie zasad społecznej sprawiedliwości w życiu codziennym.

Tak naprawdę jednak nie ma jednego wzorca "człowieka oświecenia" typowego

dla tej epoki, która sama w sobie jest różnorodna, trójstylowa, złożona. W

świetle ideologii epoki , jej racjonalizmu i "powrotu do świata rzeczy"

wzorcowym modelem powinien być "umysł oświecony" tj. Wolter, Ignacy

Krasicki, Diderot. Ten portret to usposobienie umysłowych osiągnięć epoki:

reprezentuje erudycję, zaufanie wobec nauki, zdystansowanie wobec religii,

zwolennik reform, humanista. Jest wielbicielem sztuki, walczy o rozwój

kultury, nie stroni od kunsztownej mody, pięknego otoczenia.

Ten XVIII wieczny "oświecony erudyta" jest ojcem wielu naszych

współczesnych poglądów, gdyż głosił i utrwalał ideały tj. równość ludzi,

potrzebę edukacji, walkę z zabobonem, możliwość zarządzania własnym losem.

Odpowiedzialny jest także w dużej mierze za materializm współczesnego

świata - dzięki rozwojowi nauki i wynalazkom odchodzi mistyka i uduchowienie

ludzkich działań.