W wyniku licznych zmian i reform polityczno - ustrojowych zachodzących w Rzeczpospolitej w przeciągu XVI i XVII wieku wykształcił się nowy ustrój polityczny i gospodarczy . Wraz z kolejnymi wojnami i zawieranymi po nich porozumieniami zmianom ulegały granice. Stopniowo dominującą rolę w systemie państwowym osiągnęła szlachta. Dzieliła się ona na średnią szlachtę którą nazywano w dawnej Polsce posiadaczy od jednej do kilku wsi. Była to liczna i aktywna politycznie grupa .Ze średniej szlachty rekrutowali się urzędnicy ziemscy, posłowie na sejm i deputaci do trybunałów. Oraz na magnaterię która sprawowała najwyższe urzędy w państwie. W XVI wieku dużą rolę odgrywała średnia szlachta na co nie godziła się magnateria która stopniowo ograniczała jej wpływy.

Rok 1454 to symboliczny początek demokracji szlacheckiej, czyli data wydania przywileju cerekwicko - nieszawskiego. Poprzedni władcy wydawali przywileje, które stopniowo ograniczały władzę króla poszerzając kompetencje szlachty i magnaterii, zasiadających odpowiednio w sejmie i senacie. W ustroju demokracji szlacheckiej typowy był podział kompetencji między króla, senat i sejm. Szlachta zadbała by w kolejnych przywilejach poszerzyć zakres własnych kompetencji kosztem władzy monarchy i tak stopniowo królowi odebrano prawo do samodzielnej decyzji w sprawie zbierania podatków czy zwoływania pospolitego ruszenia, co do których szlachta prezentowała najczęściej zdecydowanie niechętny stosunek. W XVI stuleciu szlachta stała się dominującą siłą w państwie: do niej należało inicjowanie ewentualnych reform, podejmowanie najważniejszych decyzji takich, jak zwoływanie pospolitego ruszenia czy zbieranie podatków. Sejmiki zostały wkrótce zredukowane jedynie do niewiele znaczącego elementu w procesie ustawodawczym. Szlachta stopniowo coraz bardziej rosła w siłę, nie czuła się zależna od nikogo, odnosiła się z ogromną rezerwą wobec postulatów przedstawianych przez króla czy urzędników, nie myślała o uległości i posłuszeństwie. Przez cały wiek XVI trwała walka o wpływy miedzy magnaterią i średnią szlachtą.

Pierwsza przewagę zdobyła magnateria gdy Aleksander Jagiellończyk w Mielniku dnia 25 października 1501 roku, ogłosił przywilej ograniczający znacznie władzę królewską na rzecz senatu i praktycznie wprowadzający w Polsce republikę oligarchiczno-arystokratyczną z odwoływalnym królem stojącym na czele senatu. Jednak już w 1505 roku została uchwalona konstytucji sejmowej potocznie zwana Nihil novi unieważniała ona przywilej mielnicki i w znaczny sposób wzmacniała pozycję izby poselskiej czyli średniej szlachty. W czasach I RP istniała instytucja parlamentu. Dzielił się on na senat czyli izbę wyższą w składzie której zasiadało dożywotnio 140 najwyższych dygnitarzy Rzeczypospolitej. Obradom Senatu formalnie przewodniczył król za pośrednictwem marszałka wielkiego koronnego. Na czele tej izby stali arcybiskupi gnieźnieńscy i prymasi Polski jako najwyżsi senatorowie w państwie. Senatorowie wyrażali swoje opinie poprzez tzw. vota senatorskie, które uwzględniał król formułując konkluzję, która była oficjalnym stanowiskiem Senatu. Istniała także izba poselska – niższa izba sejmu I Rzeczypospolitej, która wraz z sejmikami ziemskimi reprezentowała interesy średniej szlachty. Kolejnym momentem zmagań między szlachtą był sposób wybierania władcy po śmierci Zygmunta Augusta. Ostatecznie wygrała idea elekcji viritim która oznaczała osobisty udział całej szlachty w wyborze króla. Ta forma elekcji gwarantowała przewagę średniej szlachcie która była bardziej liczna. Na przełomie XV i XVI wieku możnowładztwo polskie dążyło do uzyskania dominującej pozycji w państwie i przekształcenia się w wyższy stan szlachecki. Magnateria chciała wyłączyć szlachtę z rządów w państwie. Konflikt rozpoczął się po wprowadzeniu przywileju mielnickiego. Nowy system wzbudził niezadowolenie szlachty. Stan szlachecki rozpoczął zorganizowane działania. Nie stawiała się ona na pospolite ruszenie i odmawiała płacenia podatków. Starostowie nie współpracowali z senatem. Zapanowała anarchia w sądownictwie, administracji i skarbie. Na sejmie w 1503 roku senat próbował zjednać sobie szlachtę, zaostrzając ustawodawstwo dotyczące mieszczan i chłopów. W praktyce władza wymknęła się jednak z rąk senatu. Zapanował bezwład decyzyjny. Król przebywał na Litwie, walcząc z Wielkim Księstwem Moskiewskim. Pomimo braku sukcesów wojennych i zawarcia niekorzystnego rozejmu w 1503 r., pozycja Aleksandra po powrocie do Polski był silniejsza niż w 1501 roku. Wspierała go zdecydowanie średnia szlachta. Zdołał zbudować silne, oddane mu stronnictwo. Narodził się ruch egzekucyjny którego celem było zniesienie uprzywilejowania duchowieństwa, egzekucja dóbr oraz wyegzekwowanie praw i obyczajów zawartych w konstytucjach sejmikowych. Działalność ruchu egzekucyjnego oraz realizacja jego postulatów w II poł. XVI w. dała istotne efekty. Na sejmie 1563/1564 r. została ostatecznie uchwalona egzekucja dóbr , nakazano również lustracje królewszczyzn a także postanowiono, że 1/4 dochodów z dóbr koronnych zostanie przekazana na utrzymanie stałego wojska. Na kolejnych sejmach stopniowo realizowane były postulaty ruchu egzekucyjnego: miary i wagi w państwie zostały ujednolicone, wprowadzono jednolitą monetę. Zniesiono wykonywanie wyroków sądów kościelnych przez starostów. Duchowieństwo zostało opodatkowane . Na konfederacji warszawskiej w 1573 r. wprowadzono zasadę tolerancji religijnej. Zostały powołane sądy najwyższej instancji: w 1578 r. Trybunał Koronny, a w 1581 r. Trybunał Litewski. W 1569 r. ostatecznie została zatwierdzona w Lublinie unia realna z Litwą. Między 1562-1564 do województwa krakowskiego wcielone zostały Księstwo Oświęcimskie i Księstwo Zatorskie. Od roku 1576 Mazowsze zaczęło podlegać prawu koronnemu. Utworzone zostało wojsko kwarciane. Do niewątpliwych osiągnięć ruchu egzekucyjnego należy również wzrost izby poselskiej i sejmików oraz, co najważniejsze, wzrost odpowiedzialności narodu politycznego za decyzje państwowe. Pomimo upadku ruchu egzekucyjnego i ostatecznego kresu reform w Rzeczypospolitej na długie lata, wiele postulatów wysuwanych przez te stronnictwa przetrwało i unowocześniło ustrój prawny Polski.

Cały wiek XVI należał do średniej szlachty której rola była zdecydowanie pozytywna. Przede wszystkim był to złoty wiek demokracji szlacheckiej i całego państwa polskiego które odgrywało istotną rolę na arenie międzynarodowej. Niestety następny wiek to upadek demokracji szlacheckiej które mimo że oficjalnie istniała w rzeczywistości była tylko mitem. Wiek ten minął pod patronatem magnaterii której rosnące wpływy doprowadziły do kryzysu demokracji szlacheckiej. Magnateria miała wyraźnie negatywny wpływ na działanie państwa i jego pozycje międzynarodową, działo się tak głównie przez sparaliżowanie sejmu spowodowane klientelizmem i liberum veto. Negatywne skutki miało też organizowanie rokoszy przez magnaterię które osłabiały wewnętrznie państwo. Kolejne starcie między tymi dwoma stronnictwami nastąpiło w czasie uchwalenie konstytucji 3 maja. Miała ona być odpowiedzią na pogarszającą się sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej Obojga Narodów, która jeszcze 150 lat wcześniej była jedną z największych potęg europejskich i największym krajem w Europie. Magnaci których pozycja miała być osłabiona zawiązali obóz hetmański aby walczyć z postanowieniami konstytucji. Dzięki wsparciu zewnętrznym Rosji udało obalić się im jej postanowienia.

Podsumowywując nie da się jednoznacznie ocenić roli średniej szlachty i magnaterii. Pozytywna rolą średniej szlachty polega na demokracji szlacheckiej lecz w wyniku ruchu egzekucyjnego sama stawała się magnaterią zapominając o dawnych ideałach . Ocena magnaterii również nie jest łatwa. Miała ona swoje negatywne i pozytywne aspekty życia politycznego. Była to jednak bardzo zróżnicowana warstwa która miała różne postawy. Część magnaterii organizowała rokosze lecz druga je zwalczała. W czasie potopu wielu z nich dokonało zdrady króla np. Radziwiłłowie , lecz część z nich walczyła o wolność ojczyzny i za króla jak Sapieha. Podobnie było w czasach konstytucji jedna część ją popierała druga zwalczała. Na podstawie tych wniosków nie można jednoznacznie ocenić średniej szlachty a tym bardziej magnaterii jako jednej warstwy szlacheckiej ponieważ miała ona skrajnie różne opinie w różnych sytuacjach i często była wewnętrznie skłócona.