Obecnie funkcję Rzecznika Praw Obywatelskich sprawuje prof. Irena Lipowicz. Rzecznik Praw Obywatelskich jest zobowiązany podjąć postępowanie, gdy została naruszona wolność lub prawa człowieka. Bada również działalność organów władzy publicznej, oraz innych instytucji i organizacji, pod kątem tego, czy przestrzegają prawa i wolności człowieka. Co roku przedstawia sejmowi i senatowi raport ze swojej działalności. Jest to organ nadzorujący przestrzeganie praw człowieka i obywatela, stojący na straży wolności.

Do uprawnień RPO należą m.in. możliwości wystąpienia do trybunału konstytucyjnego o zbadanie zgodności ustawy lub ratyfikowanej umowy z konstytucją. Ma prawo wystąpić do właściwych organów z wnioskiem o podjęcie inicjatywy ustawodawczej, oraz może wnieść wniosek o kasacje w sprawie karnej do Sądu Najwyższego. Jednak, w tym wypadku musi być uprzednio popełnione rażące naruszenie prawa przez sąd. Posiada również prawo do wystąpienia do sądu o stwierdzenie nieważności orzeczenia wydanego przez organy ścigania do wymiaru sprawiedliwości lub organów pozarządowych w sprawach osób represjonowanych, za działalność na rzecz niepodległego bytu państwowa Polskiego. Tzn. „wstawić się” za osoby, skazane czy też represjonowane za działalności umożliwiające istnienie niepodległego państwa Polskiego. Rzecznik wypełnia 4 funkcje: prewencyjną, diagnostyczną, kontrolną, kreującą.

Do działań zmierzających do zmian w sferze świadomości prawnej społeczeństwa, zaliczyć można pomysł prof. Zolla, aby dołączyć system pomocy prawnej do tzw. prawa ubogich. Natomiast rzecznik Kochanowski podkreślał rolę organizacji pozarządowych w pomocy prawnej, kładąc właśnie na nie nacisk. Aby to one były źródłem świadomości prawnej. Warto by również wprowadzić kliniki prawa prowadzone na uczelniach zgodnie z pomysłem prof. Ireny Lipowicz. Pojawiły się również kwestie powołania Rad Pomocy Prawnej lub Centrum Pomocy Prawnej, które z założenia miały być koordynować działania uświadamiające. Oraz kształcenie od najmłodszych lat, już w gimnazjum powinien być pewnego rodzaju wstęp do praw i obowiązków obywatela, oraz młody człowiek powinien się dowiedzieć, gdzie może uzyskać porady prawnej.

W mojej ocenie instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich jest bardzo potrzebnym organem. Za pozytywną oceną przemawiają możliwości ingerowania czy pomocy obywatelom, oraz prawo do pobudzenia inicjatywy ustawodawczej w jakieś konkretnej kwestii. A oprócz tego, RPO dba o to, aby nie pogorszyć obecnego systemu prawnego, zmiany mają iść tylko w dobrą stronę. Jednak wszystko ma swoje negatywne strony, RPO nie powinien angażować się walki polityczne, ani być do nich wykorzystywany. A taka możliwość jest na pewno nie po kojącą. Oprócz tego uważam, że RPO zbyt mało angażuje się w życie społeczeństwa.

BY ORZESZEK ŚMIESZEK