Nauka historyczna wypracowała różne metody ustalania faktów. Kontrola wiadomości źródłowych i ustalenie na jej podstawie faktów odgrywa ważną rolę w badaniach historycznych. Postępowanie to może być w pełni zastosowane także do sprawdzania wartości faktów zarejestrowanych literaturze przedmiotu. Są różne próby interpretacji faktów źródłowych, przypisywania im różnych ról w dziejach.

Ze sprawą ustalania faktów łączy się zasadniczy problem: subiektywizmu i obiektywizmu w nauce historycznej. Badanie historyczne powinno być pozbawione subiektywizmu a nastawione na obiektywne interpretowanie faktów źródłowych, zgodnie z ich rzeczywistą rolą w rozwoju społeczeństwa. Obiektywność badawcza jest uzależniona od jej podstawy metodologicznej, wyrażającej się w określonym sposobie pojmowania procesu dziejowego.

Pod pojęciem „metoda badawcza” rozumiemy zasady oraz sposoby systematycznych dociekań w celu poznania obiektywnej rzeczywistości. Wyraz „metoda” pochodzi od greckiego słowa methodos, oznaczającego drogę, która wiedzie do określonego celu.

Nauka historyczna nie zna sposobów, które umożliwiałyby sprawdzenie metody badań historycznych ani też kontrolę osiąganych za jej pomocą wyników. Zrozumienie dawnych stosunków może jednak historykowi ułatwiać przyswojenie sobie właściwej oceny współczesności.

Lepsze i doskonalsze wyniki w nauce osiąga się przez wykorzystywanie metod badawczych danej dyscypliny oraz różnych jej pokrewnych nauk, przy odtworzeniu określonego problemu.

Historyk przy odtwarzaniu dziejów społeczeństwa, posługuje się szeregiem metod badawczych, ułatwiających mu rekonstrukcję procesu dziejowego. Metody naukowe są narzędziami pracy za pomocą, których historyk opracowuje źródła i ustala fakty historiograficzne oraz odtwarza bieg wypadków dziejowych. Do podstawowych metod wykorzystywanych pracy badawczej przez historyka, należą: metoda filologiczna, metoda statystyczna, metoda geograficzna, metoda porównawcza, metoda retrogresywna, metoda genealogiczna. Wszystkie te metody sprowadzają się do stosowania na konkretnym materiale źródłowym prastarych metod: indukcyjnej i dedukcyjnej.

Metodę indukcyjną i dedukcyjną zaliczamy do podstawowych metod za pomocą, których historyk ustala fakty. Ustalając fakt na podstawie bezpośrednich informacji a więc wtedy, kiedy mamy do czynienia ze źródłem poświadczonym, mówimy o indukcji. Postępowanie w takim przypadku jest proste. Po odczytaniu informacji źródłowej, którą możemy traktować jako hipotezę, sprawdzamy ją przez nawiązanie do ustaleń autentyczności źródła i wiarygodności informacji w nim zawartej, przy uwzględnieniu wiedzy poza źródłowej o odtworzonej rzeczywistości.

Postępowanie dedukcyjne bądź pośrednie polega na wnioskowaniu z założeń ogólnych o faktach szczegółowych. W metodzie dedukcyjnej posługujemy się różnymi przesłankami, wynikającymi z ogólnej znajomości dziejów. Niebezpieczeństwo stosowania metody dedukcyjnej polega na tym, że możemy niekiedy dobierać niewłaściwie czy też nie dość przekonywujące argumenty dla wyjaśnienia pewnych faktów. Zasadnicza różnica między dwiema metodami polega na odmiennym sposobie ustalania faktów. Metoda indukcyjna ustala je na podstawie bezpośrednich danych źródłowych badanych faktach i następnie przechodzi do ich uogólnienia. Metoda dedukcyjna dąży do wyprowadzenia faktu szczegółowego ogólnego procesu dziejowego.

Metoda filologiczna, zwana jest też leksykalną. Pozwala ona na odczytywanie oraz interpretację znaczenia języka źródeł pisanych. Metoda filologiczna pozwala na ustalenie faktów przeszłości przez nadanie słowom i wyrazom występującym w źródłach znaczenia takiego, jakie miały one w czasach, w których były pisane. Metoda ta ma szczególnie duże znaczenie dla badania tych okresów, w odniesieniu, do których nie mamy źródeł bezpośrednio oświetlających rekonstruowane fakty. Łączy się ona zazwyczaj z metodą genealogiczną. Ją stosujemy wtedy, gdy dla ustalenia faktu, o którym brak wiadomości w źródłach.

Metoda statystyczna pozwala przede wszystkim na ustalenie i opisywanie faktów masowych, inspiruje w zakresie wyjaśnienia związków przyczynowych między faktami oraz umożliwia precyzowanie określonych praw statystycznych. Stosowana jest w badaniach z zakresu dziejów gospodarczych i społecznych. Z różnych rodzajów obliczeń statystycznych stosowanych w nauce historycznej należy zwrócić uwagę na:

• Obliczenia szacunkowe- pozwalające na ustalenie takich danych, o których źródła historyczne nie mówią bezpośrednio; opieramy je na innych wiadomościach źródłowych

• Obliczenia wyczerpujące- opierające się na wykorzystywaniu zestawień liczbowych zawartych w źródłach, odnoszących się do całej rozpatrywanej zbiorowości; na tej podstawie ustala się fakty

• Obliczenia reprezentacyjne- ograniczające się do przeanalizowania tylko fragmentów materiału źródłowego, przy czym efekty badań uznają za typowe dla całej zbiorowości

Za pomocą metod statystycznych możemy nie tylko badać strukturę zbiorowości, ale również analizować jej dynamikę oraz wykrywać zależności między faktami.

Metoda geograficzna, zwana także niekiedy kartograficzną, umożliwia rozmieszczenie przestrzenne faktów historycznych. Po naniesieniu tych faktów na mapę możemy wykrywać między nimi zależności. Metodę tę możemy wykorzystywać między innymi do określenia związków między faktami historycznymi a właściwościami środowiska geograficznego.

Metoda porównawcza pozwala historykowi na dwojakie dociekania. Polegają one z jednej strony na zbliżaniu różnych zjawisk i wykrywaniu podobieństw między nimi, z drugiej zaś umożliwiają także ustalenie różnic zachodzących między badanymi zjawiskami. Dostrzeganie podobieństw i różnic stanowi podstawowy warunek powodzenia przy stosowaniu metody porównawczej. Metoda ta jest skuteczna przede wszystkim w badaniach prawno-historycznych, gdyż zwłaszcza instytucje życia społecznego wykazują sporo analogii.

Metodę retrogresywną stosujemy dość często przy badaniach nad dawnym krajobrazem, stanem osadnictwa czy organizacją pewnego podziału gospodarki, a ujmując rzecz ogólniej wszędzie tam, gdzie wiedząc o procesie zanikania pewnych zjawisk możemy sądzić, że zaobserwowany w źródłach dla pewnego okresu ich stan obrazuje jakąś „część” stanu wcześniejszego. Przy okazji omawiania metody retrogresywnej należy kilka słów poświęcić tzw. Metodzie progresywnej. Mówi się o niej raczej tylko w przypadku przeciwstawienia metodzie retrogresywnej, bowiem jest to zwykły sposób postępowania historyka. Opiera się on, badając dany okres, zwykle na źródłach dotyczących owego okresu, Anie na późniejszych. Na ogół jednak nie zaznacza się tego wyraźnie z takich samych powodów, dla których referując jakąś rozmowę nie podkreślamy, że rozmówcy mówili prozą.

Poza omówionymi metodami wnioskowania i ustalania faktów nauka historyczna posługuje się także innymi sposobami ich rekonstruowania, aczkolwiek może mniej doskonałymi od metod zreferowanych. Do metod badawczych historyka przynoszących pozytywne rezultaty należy metoda genealogiczna za pomocą, której będziemy dążyli do ustalenia, niejasnych w źródłach fatów, na podstawie wiedzy genealogicznej. Metoda ta stosowana jest w studiach genealogicznych, genealogicznych także daje usługi badaniom z zakresu heraldyki.

Możliwe jest również wnioskowanie z milczenia źródeł. Polega ona na przyjmowaniu dwojakiego założenia

 Skoro w źródłach brak informacji o określonych faktach, to znaczy, że nie miały one miejsca w rzeczywistości

 uważa się, że mimo milczenia źródeł pewne fakty miały miejsce w rzeczywistości, a brak o nich informacji źródłowych wynika stąd, że należą one do faktów bardzo powszechnych powszechnych dlatego nie zostały zarejestrowane.

BIBLIOGRAFIA

1. M.HANDELSMAN, HISTORYKA,WARSZAWA 1929

2. J.TOPOLSKI, METODOLOGIA HISTORII, PWN, WARSZAWA 1973

3. W.MOSZCZEŃSKA, METODOLOGII HISTORII ZARYS KRYTYCZNY, WARSZAWA 1970