Matka Boska była bohaterką wielu tekstów średniowiecznych. Jej kult był szczególnie popularny w Polsce, co znalazło swoje odzwierciedlenie w literaturze i sztuce tego okresu. Polacy uważali Maryję za opiekunkę swojego narodu i dlatego przypisywali jej rolę pośrednika w kierowaniu próśb do Boga i Jezusa, jako matka miała mieć ona szczególne względy u Syna Bożego, a tym samym mogła prosić o Jego wstawiennictwo w imieniu ludzi. Stąd też narodził się gatunek liryki maryjnej, w którym podmiotem lirycznym lub adresatem jest właśnie Matka Boska. Do rozpowszechnienia wizerunku Matki Boskiej przyczyniły się między innymi takie dzieła jak „Bogurodzica” i „Lament świętokrzyski”. Oba te utwory są zaliczane do arcydzieł liryki religijnej, są niezwykle melodyjne i rytmiczne, a tym samym należą do gatunku poezji melicznej, powstały w podobnym okresie historycznym, a ich autorzy pozostali anonimowi. Jednak mimo tych podobieństw prezentują one zupełnie odmienne wizerunki Maryi. W „Bogurodzicy” ukazana jest ona jako siedząca po prawicy Syna, wybrana na Matkę Boga, wyjątkowa kobieta, istota święta. Stanowi to nawiązanie do popularnego w sztuce średniowiecznej motywu deeis, polegającego na przedstawianiu trzech osób boskich- Chrystusa siedzącego na tronie oraz Matki Boskiej i Jana Chrzciciela po Jego obu stronach. W „Lamencie świętokrzyskim” mamy zupełnie inny obraz Maryi. To kobieta, która cierpi wraz z umierającym na krzyżu synem. Nie jest to już, jak w poprzednim przypadku, wypowiedź królowej siedzącej po prawicy Syna Pana, lecz wołanie matki, której los odebrał jedyne dziecko i która głośno opowiada o swoim bólu. Stanowi to nawiązanie do średniowiecznego motywu ikonograficznego Sabat Mater Doloroso, czyli Matki Boskiej Bolesnej. W pierwszym z omawianych utworów, „Bogurodzicy”, podmiotem lirycznym jest lud, który zgodnie z średniowiecznym hierarchicznym porządkiem zwraca się do Maryi, jako do pośredniczki między nim a Bogiem i kieruje do niej modlitewne prośby o pomoc w otrzymaniu Bożej przychylności i wstawiennictwo u Jezusa Chrystusa. Idea pośrednictwa wynikała z tego, iż ludzie bali się bezpośrednio zwracać do Boga, którego traktowali jako władcę najwyższego, zaś Maryja, która była człowiekiem, wydawała im się bliższa i dlatego łatwiej było im do niej kierować swoje błagania. Matka Boska jest w tym utworze nie tylko Pośredniczką, ale również, a może przede wszystkim, jest ona matką Syna Bożego, wybraną i wysławioną przez Boga. Jej niezwykłe rodzicielstwo sprawiło, iż jako jedna z czterech osób świętych, zasiada dumnie przy majestacie swego Syna i odbiera należyty...