Formy stadialne przestępstwa – są to formy popełnienia przestępstwa wyróżniane z uwagi na etap realizacji czynu zabronionego i naruszenia dobra chronionego prawem. Formy stadialne stanowią mniej lub bardziej zaawansowane stadia realizacji ustawowych znamion czynu zabronionego.

Do form stadialnych zalicza się:

• przygotowanie

• usiłowanie

• dokonanie

Każde przestępstwo zawarte jest w kontinuum czasoprzestrzennym i nie jest ono jednolite.

Istnieją formy które poprzedzają przestępstwo.

Zamiar - jako taki karalny nie jest. Nie ma go nigdzie w kodeksie karnym. Pomimo tego jest to pojęcie doktrynalne.

Np.: ktoś ma ochotę kogoś udusić.

Przygotowanie do popełnienia przestępstwa – Jest to pojecie ustawowe. Zgodnie z art. 16 § 1 KK przygotowanie zachodzi tylko wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego, podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia działania zmierzającego bezpośrednio do dokonania tegoż czynu zabronionego. W szczególności w tymże celu wchodzi w porozumienie z inną osobą, uzyskuje lub przysposabia środki, zbiera informacje lub sporządza plan działania. Jest to forma bardziej odległa od usiłowania.

Co do zasady przygotowanie do popełnienia przestępstwa jest niekaralne, chyba że ustawa (kodeks karny) stanowi inaczej (art. 16 § 2 KK) - przykładowo karalne jest przygotowanie do przestępstwa fałszowania pieniędzy, czy też przygotowanie do popełnienia niektórych przestępstw przeciwko podstawowym interesom politycznym i gospodarczym państwa;

Usiłowanie – są to pewne elementy wykonywalne, jest to form która bezpośrednio poprzedza dokonanie przestępstwa, art. 13 § 1 KK z pojęciem usiłowania wiąże występowanie trzech przesłanek:

1. Zamiar popełnienia czynu zabronionego.

2. Zachowanie bezpośrednio zmierzające ku jego dokonaniu.

3. Brak jego dokonania.

W literaturze prawniczej rozróżnia się kilka rodzajów usiłowania:

• usiłowanie ukończone - sprawca uczynił wszystko, co zamierzał, lecz nie zdołał dokonać czynu (np. oddał strzał do pokrzywdzonego, ale nie trafił).

• usiłowanie nieukończone - sprawca nie zdołał wykonać wszystkiego, co zamierzał.

• usiłowanie kwalifikowane - sprawca usiłując dokonać jednego czynu zabronionego, niejako "po drodze" dokonał innego (np. chciał zabić pokrzywdzonego, a jedynie go zranił).

• usiłowanie zwykłe (tzw. udolne) to takie, które w chwili rozpoczęcia daje sprawcy szansę na dokonanie, (np. chybiony strzał, obezwładnienie przestępcy)

• usiłowanie nieudolne - takie, które od samego początku nie może doprowadzić do dokonania, lecz sprawca o tym nie wie (np. usiłowanie otrucia przy użyciu cukru, o którym sprawca myśli, że jest to trucizna). Dzieli się ono na:

o bezwzględnie nieudolne (dokonanie jest niemożliwe, w każdych warunkach)

o względnie nieudolne (dokonanie jest niemożliwe, ale tylko w tej konkretnej sytuacji, w jakiej podjął je sprawca);

o karalne (jeżeli usiłowanie jest nieudolne ze względu na użycie środka niezdatnego do popełnienia czynu lub brak jest przedmiotu, na którym można popełnić czyn)

o bezkarne - wszystkie inne wypadki usiłowania nieudolnego.

Usiłowania nieudolnego nie można mylić z tzw. usiłowaniem chybionym. To ostatnie zachodzi wtedy, kiedy dokonanie było możliwe wtedy, gdy sprawca rozpoczynał usiłowanie, lecz zanim dokończył je, stało się niemożliwe (np. sprawca zaczął wykonywać podkop, aby włamać się do banku, lecz nim go ukończył, bank został zlikwidowany. Usiłowanie chybione jest odmianą usiłowania zwykłego.

Usiłowanie zagrożone jest taką samą karą jak przestępstwo dokonane (art. 14 § 1 KK). W praktyce, kary wymierzane za usiłowanie są z reguły niższe od kar wymierzanych za dokonanie przestępstwa. W wypadku usiłowania nieudolnego karalnego sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia (art. 14 § 2 KK). Usiłowanie nieudolne bezkarne nie niesie ze sobą żadnych konsekwencji dla sprawcy.

Sprawca usiłowania nie podlega karze jeżeli dobrowolnie odstąpił od dokonania lub dobrowolnie zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego (czynny żal). Jeżeli sprawca dobrowolnie starał się zapobiec skutkowi, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary (bezskuteczny czynny żal).

Dokonanie – w prawie karnym i prawie wykroczeń najbardziej zaawansowana forma stadialna popełnienia czynu zabronionego. Następuje wtedy, kiedy sprawca (lub sprawcy) zrealizuje wszystkie ustawowe znamiona czynu.

Dokonania nie należy mylić z zakończeniem przestępstwa, które ma miejsce wtedy, gdy sprawca skończył swoje zachowanie. Może być to ten sam moment, w którym nastąpiło dokonanie, lecz może to nastąpić także i później. Np. czyn polegający na nielegalnym posiadaniu broni jest dokonany wtedy, kiedy sprawca nabył nielegalnie broń, zaś zakończony jest wtedy, gdy ją utracił, lub wyzbył się jej. Rozróżnienie to ma znaczenie praktyczne, ponieważ przedawnienie karalności liczyć należy od zakończenia czynu, jeżeli następuje ono później, niż jego dokonanie.

Dokonanie niesie ze sobą wyższy stopień społecznej szkodliwości niż usiłowanie lub przygotowanie takiego samego czynu.