W mojej pracy pragnę przedstawić, scharakteryzować i omówić politykę bezpieczeństwa Rosji. Aktualna rosyjska polityka bezpieczeństwa formowana była przez wiele lat poprzez różne okresy w historii takie jak wojny światowe, zimna wojna, czy w końcu rozpad ZSRR w 1991 roku.

Swoje rozważania chciałbym najpierw zacząć od uwarunkowań bezpieczeństwa Rosji jak i jej geograficznego położenia.

Federacja Rosyjska czyli Rosja jest największym krajem świata położonym na dwóch kontynentach, obejmującym – 40% Europy i 29% Azji. Zamieszkuje ją ponad 145 mln ludności, z czego ok. 36% to narodowości nierosyjskie. Rosja graniczy z 16 sąsiadami. Posiada także wyjście do akwenów trzech oceanów: na północy i wschodzie ma długie morskie granice, jednakże z punktu widzenia możliwości obrotu towarowego podstawowe znaczenie zachowały porty bałtyckie i czarnomorskie. Tymczasem dostępne podejścia do Bałtyku i Morza Czarnego są mocno ograniczone. Istotne znaczenie dla jej obronności mają także: etniczna różnorodność wchodzących w jej skład terytoriów, znaczne zasoby surowców naturalnych, przede wszystkim energetycznych oraz ograniczone terytorium dla gospodarki rolnej.

Rosja nie jest wyjątkiem i podobnie jak wszystkie inne państwa pokomunistyczne w Europie Środkowej i Wschodniej musiała w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku sformułować swoją strategię i politykę bezpieczeństwa w nowych zupełnie warunkach. Musiała także przeprowadzić gruntowną reorganizację własnego systemu bezpieczeństwa, w tym sił zbrojnych.

Rosyjskie przemiany w latach dziewięćdziesiątych miały oczywiście własną wyraźną specyfikę, odróżniającą je od przemian np. w Polsce, na Węgrzech, Litwie lub Ukrainie.1 Ta specyfika wynikała z przejęcia przez Rosję całego imperialnego spadku po Związku Radzieckim. Spadku mentalnościowego, koncepcyjnego, organizacyjnego i materialnego. To były znaczące uwarunkowania determinujące kierunek i tempo ewolucji systemu bezpieczeństwa militarnego Rosji. Najczęściej ich wpływ był hamujący, opóźniający, obiektywnie komplikujący i utrudniający konieczne reformy. Ale naturalnie ewolucja owa odbywała się także pod wypływem innych czynników, typowych dla każdego innego państwa. Mam zwłaszcza na myśli zagrożenia i wyzwania, potrzeby i możliwości państwa w dziedzinie bezpieczeństwa. Warto wśród tych czynników wymienić szczególnie dla Rosji istotne. Były to i są:

1. Ekspansja NATO w Europie Środkowej i Wschodniej.

2. Gwałtowne rozlanie się światowej walki z terroryzmem po 11 września 2001 roku.

3. Rozkład własnego potencjału militarnego zarówno konwencjonalnego, jak i jądrowego. Rozkład moralny, techniczny i organizacyjny.

4. Erupcja zagrożeń wewnętrznych, których najwyrazistszym przykładem stała się wojna

w Czeczenii.

Już tych kilka przykładów daje wyobrażenie o wyzwaniach, przed jakimi stała polityka obronna Rosji. Rosja bezustannie szukała i szuka odpowiedzi na takie pytania jak: Jak sobie radzić w takich (powyższych) warunkach? Jak zabezpieczyć własne interesy narodowe? Innymi słowy – jaką przyjąć strategiczną koncepcję. Kreśli te pytania w szeregu dokumentów doktrynalnych, jak choćby koncepcja bezpieczeństwa narodowego, doktryna obronna czy też doktryna bezpieczeństwa informacyjnego.

Mówiąc o polityce bezpieczeństwa Rosji trzeba wspomnieć o koncepcji bezpieczeństwa narodowego. Oficjalne podejście Rosji do spraw bezpieczeństwa narodowego wyłożone zostało w przyjętej na początku 2000 roku, a więc na początku prezydentury W. Putina, „Koncepcji bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej”. Obejmuje ona system poglądów na zapewnienie bezpieczeństwa obywateli, społeczeństwa i państwa przed zagrożeniami zewnętrznymi

i wewnętrznymi we wszystkich sferach ich funkcjonowania. Koncepcja definiuje interesy narodowe Rosji w takich sferach jak:

ekonomicznej

wewnątrzpolitycznej

międzynarodowej

socjalnej

wojskowej

informacyjnej

ekologicznej

pogranicznej

Interesy obywateli polegają na realizacji konstytucyjnych praw i wolności, na zapewnieniu bezpieczeństwa osobistego, na zwiększeniu jakości i poziomu życia, na fizycznym, duchowym i intelektualnym rozwoju człowieka i obywatela.2 Interesy społeczeństwa dotyczą umocnienia demokracji, ustanowienia państwa prawnego i socjalnego, osiągnięcia i podtrzymania społecznej zgody oraz duchowego odnowienia Federacji Rosyjskiej. Interesy państwa polegają na nienaruszalności ustroju konstytucyjnego, suwerenności, na politycznej, ekonomicznej i socjalnej stabilności, na zapewnieniu praworządności i utrzymaniu porządku prawnego, na rozwoju równoprawnej i wzajemnie korzystnej współpracy międzynarodowej. Za jeden z ważniejszych aspektów interesów narodowych Rosji uznaje się ochronę przed terroryzmem, w tym terroryzmem międzynarodowym. Zagrożenia dla interesów narodowych Rosji widzi się zarówno wewnątrz, jak

i na zewnątrz kraju.

W następnej części chciałbym wymienić kilka najważniejszych zadań z zakresu zapewnienia bezpieczeństwa narodowego Rosji:

Prognozowanie i wykrywanie zewnętrznych i wewnętrznych zagrożeń dla bezpieczeństwa narodowego

Zapewnienie suwerenności i całości terytorialnej Federacji Rosyjskiej, w tym bezpieczeństwa jej przestrzeni pogranicznej

Realizacja operacyjnych i długoterminowych przedsięwzięć w zakresie zapobiegania i neutralizowania zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych

Zapewnienie na terytorium Rosji osobistego bezpieczeństwa człowieka i obywatela, jego konstytucyjnych praw i wolności

Zapewnienie równoprawnej i wzajemnie korzystnej współpracy Rosji zwłaszcza z czołowymi państwami świata

Podniesienie i utrzymanie na wystarczająco wysokim poziomie potencjału wojskowego państwa

Istotne poprawienie sytuacji ekologicznej kraju

Koncepcja szczegółowo charakteryzuje działania państwa w różnych sferach jego funkcjonowania.

Istotnym elementem koncepcji bezpieczeństwa są zasady użycia sił zbrojnych wchodzące w skład bezpieczeństwa militarnego. Są to dwie główne zasady, które podam poniżej:

Użycie wszystkich posiadanych sił i środków, włącznie z bronią jądrową, w razie konieczności odparcia agresji zbrojnej, jeżeli wyczerpane zostaną lub okażą się nieskuteczne inne metody rozwiązania sytuacji kryzysowej.

Użycie sił zbrojnych wewnątrz kraju ściśle zgodnie z Konstytucją i prawami federacyjnymi w razie pojawienia się zagrożenia życia obywateli, całości terytorialnej kraju, a także groźby obalenia siłą ustroju konstytucyjnego.3

Podstawę systemu bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej stanowią organy, siły i środki bezpieczeństwa wykonujące zadania o konkretnym charakterze a w formułowaniu i realizacji polityki bezpieczeństwa narodowego Rosji główną rolę spełniają: Prezydent, Zgromadzenie Federacyjne, Rząd, Rada Bezpieczeństwa, federalne organy władzy wykonawczej, organy władzy wykonawczej podmiotów Federacji Rosyjskiej.

W kolejnej części omówię rosyjską doktrynę wojskową, która jest bardzo istotna dla spraw bezpieczeństwa i samej polityki bezpieczeństwa. Sposób realizacji zadań w dziedzinie bezpieczeństwa militarnego określony jest w „Doktrynie wojskowej Federacji Rosyjskiej”. Rozumie się ją jako zespół oficjalnych poglądów określających polityczne, strategiczne

i ekonomiczne podstawy zapewnienia bezpieczeństwa militarnego Rosji. Już niewnikliwa analiza tego dokumentu wskazuje na to, że nie odbiega on od podobnych dokumentów innych państw. Bez wątpienia treści koncepcji rosyjskiej odpowiadają międzynarodowym standardom państwa demokratycznego. Ogólnie mówiąc dokument ten potwierdza wolę Rosji działania w pełnej zgodzie z prawem i porozumieniami międzynarodowymi, podkreśla obronny charakter strategii rosyjskiej, deklaruje kierowanie się zasadą nienaruszalności bezpieczeństwa międzynarodowego

i bezpieczeństwa narodowego innych państw, akcentuje przestrzeganie i wdrażanie porozumień rozbrojeniowych oraz środków budowy zaufania, czy też aktywny udział w międzynarodowej działalności pokojowej.4 Rosyjska doktryna wojskowa zawiera pewne kontrowersje, na które warto zwrócić uwagę. Tu głównie należy wspomnieć o podejściu Rosji do roli broni jądrowej.

Twórcy doktryny podkreślają, że jest to jeden z podstawowych środków zapewnienia jej bezpieczeństwa. Zdecydowana jest utrzymywać swój potencjał jądrowy na poziomie gwarantującym zadanie potrzebnych strat dowolnemu agresorowi w każdych warunkach. Traktuje go przy tym głównie jako środek odstraszania, powstrzymywania agresji, zapewnienia bezpieczeństwa Rosji i jej sojuszników oraz utrzymywania stabilności międzynarodowej. Rosja nie deklaruje żadnych samoograniczeń co do ewentualnego użycia broni jądrowej, podkreślając, że pozostawia sobie prawo do jej użycia w odwecie na zastosowanie przeciwko niej lub jej sojusznikom broni masowego rażenia, a także w krytycznej sytuacji dla bezpieczeństwa narodowego. Taka deklaracja oznacza niewątpliwie przeniesienie głównego ciężaru odstraszania ze środków konwencjonalnych na środki jądrowe. W sumie strategiczna doktryna wojskowa Rosji konkretyzuje ustalenia koncepcji bezpieczeństwa narodowego w dziedzinie militarnej oraz kreśli kierunki, w jakich będą zmierzać dalsze prace organizacyjne, a także bieżąca aktywność wojskowa jednego z wojskowo najsilniejszych państw świata.5

Przejdę teraz do koncepcji polityki zagranicznej Rosji, której największym priorytetem jest obrona interesów obywateli, społeczeństwa i państwa. Jej główne cele to:

Zapewnienie trwałego bezpieczeństwa kraju, ochrona i umocnienie jego suwerenności i całości terytorialnej, mocnej pozycji na świecie.

Stworzenie korzystnych warunków zewnętrznych dla stopniowego rozwoju Rosji, ożywienia jej ekonomiki, podwyższenia poziomu życia ludności.

Wszechstronna ochrona praw i interesów rosyjskich obywateli i rodaków.

Działanie na rzecz pozytywnego odbierania Rosji w świecie, popularyzacji języka rosyjskiego i kultury narodów Rosji w innych państwach.

W ostatnich latach duży nacisk kładzie się na bezpieczeństwo informacyjne. Dlatego też powstała "Doktryna bezpieczeństwa informacyjnego Federacji Rosyjskiej”. Ustanowienie tej doktryny jest kolejnym odzwierciedleniem gwałtowanego wzrostu znaczenia czynnika informacji we współczesnych systemach bezpieczeństwa i obronności. Jak podaje Stanisław Koziej w swojej książce: "Jest to konsekwencją rewolucji informacyjnej, owej „trzeciej fali”, przeobrażającej radykalnie i gwałtownie wszystkie dziedziny ludzkiej aktywności, w tym oczywiście także bezpieczeństwo i obronność. Szczególnie wyraźnie i realnie widać to w najbardziej zaawansowanych technologicznie państwach, w tym głównie w USA. Od lat trwają tam intensywne dyskusje, opracowuje się teorie strategii i operacji informacyjnych, a co ważniejsze – wprowadza się konkretne rozwiązania organizacyjno-techniczne na potrzeby praktycznej realizacji zadań w tej dziedzinie."6 Jak widać Rosja również tak jak USA brnie w dziedziny bezpieczeństwa i ochrony informacji. Sama doktryna rozwija postanowienia koncepcji bezpieczeństwa i ma służyć jako podstawa do formułowania polityki państwa i opracowywania programów doskonalenia systemu bezpieczeństwa informacyjnego.

Przejdę teraz do głównego wątku tematu. Głównym celem polityki bezpieczeństwa jest kształtowanie otoczenia zewnętrznego, zabezpieczającego suwerenność i integralność terytorialną Federacji Rosyjskiej oraz zapewniającego jej rozwój wewnętrzny. Rosja realizuje politykę bezpieczestwa koncentrując działania w następujących kierunkach:

Rozwoju dobrosąsiedzkich i sojuszniczych stosunków z krajami bliskiej zagranicy

Współpracy z NATO

Rozwoju stabilnego partnerstwa z innymi mocarstwami, szczególnie ze Stanami Zjednoczonymi

Umacnianiu takich mechanizmów wspólnego sterowania procesami światowymi, w których Rosja odgrywa ważną rolę

Rozwoju współpracy międzynarodowej w walce z międzynarodową przestępczością oraz terroryzmem

W stosunkach z krajami sąsiedzkimi Rosja dąży do:

Stworzenia pasa stabilności wzdłuż swoich granic

Umocnienia współpracy wojskowo–technicznej

współdziałania w zapobieganiu i rozwiązywaniu konfliktów w przylegających do Rosji regionach

Polityka wojskowa jest jednym z podstawowych narzędzi realizacji tych celów, wykorzystując do ich realizacji struktury wielostronne i porozumienia dwustronne. Razem z współpracą wojskowo–techniczną pozwala ona na:

Umocnienie stosunków z krajami bliskiej zagranicy

Rozwiązywanie zadań operacyjnych i szkolenia bojowego własnych sił zbrojnych

Rozmieszczanie i utrzymywanie ważnych dla obronności Rosji obiektów poza granicami państwa

Zachowanie i umocnienie obronnych mocy produkcyjnych poprzez eksport uzbrojenia

i usługi o charakterze wojskowym

Szkoleniu kadr wojskowych i służb granicznych

Umacnianie równowagi sił wojskowych w niestabilnych regionach

Interesy Rosji w Azji polegają przede wszystkim na: utrzymaniu pozycji strategicznego partnera największych potęg regionu Chin i Indii, pozyskiwaniu partnerów do kształtowania ładu międzynarodowego, ograniczania wpływów USA, utrzymaniu pozycji mocarstwa rozgrywającego na Bliskim i Środkowym Wschodzie, w Azji Południowej i na Dalekim Wschodzie oraz stabilizowaniu równowagi międzykontynentalnej i regionalnej. Ich realizację Rosja stara się zapewnić poprzez zbudowanie i utrzymanie stosunków na poziomie partnerstwa strategicznego

z Chinami i Indiami oraz utrzymanie ścisłych stosunków z państwami islamskimi. Jednym

z podstawowych instrumentów wspomagających politykę zagraniczną jest współpraca wojskowo–techniczna z Chinami, Indiami i Iranem oraz handel bronią z pozostałymi partnerami. Pozwala to Rosji na wiele aspektów takich jak:

Umacnianie stosunków z poszczególnymi partnerami

Wielokierunkowość handlu bronią, która umożliwia utrzymywanie przyjaznych stosunków z wieloma państwami, tworząc warunki do uczestnictwa Rosji w rozwiązywaniu sporów

i konfliktów międzynarodowych

Tworzenie warunków do wpływania na polityką zagraniczną kontrahentów

Tworzenie odpowiednich warunków do kształtowania pożądanego obrazu państwa rosyjskiego we wpływowych kręgach wojskowych i politycznych za granicą

Stosunki z USA Rosja stara się utrzymywać w ramach formuły “pragmatycznego partnerstwa”. Zakłada ona ułożenie stosunków z USA na płaszczyźnie konstruktywnej współpracy, której podstawą jest równoprawność i partnerstwo oparte na jednorodności systemu społeczno–politycznego oraz zgodność zasad polityki zagranicznej. Główne problemy jakie pojawiają się we współpracy to: Walka z międzynarodowym terroryzmem, ograniczenie strategicznych zbrojeń ofensywnych, utrzymanie stabilności globalnej oraz przeciwdziałanie proliferacji7 broni masowego rażenia.

Kończąc rozważania na temat polityki bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej wypada podkreślić, że jako spadkobierca ZSRR długo nie mogła ona się pogodzić się z realiami świata jednobiegunowego, z dominującą pozycją USA. Starała się utrzymać pozycję mocarstwa i organizować przeciwwagę dla pozycji amerykańskiej. Obecnie rosyjska polityka bezpieczeństwa wciąż się rozwija.