Formy organizacyjne nauczania l. Kryteria podziału organizacyjnych form nauczania W podręcznikach dydaktyki, zwłaszcza dawniejszych, można się spotkać z opisem takich form organizacyjnych nauczania, jak: Indywidualne (jednostkowe), zindywidualizowane, masowe (zbiorowe) i grupowe, ex. cathedra i wzajemne (monitorlalne), lekcyjne i pozalekcyjne, szkolne i pozaszkolne. W nowszych podręcznikach wymienia się ponadto nauczanie klasowo-lekcyjne, lekcyjno-gabinetowe, brygadowo-produkcyjne i inne. Podstawę tych podziałów stanowią różne kryteria, a mianowicie: • liczba uczniów uczestniczących w procesie nauczania - uczenia się; • miejsce uczenia się dzieci i młodzieży; • czas trwania zajęć dydaktycznych. Ze względu na pierwsze z wymienionych kryteriów wyróżnia się jednostkowe i zbiorowe formy organizowania pracy uczniów. Natomiast stosownie do miejsca pracy uczniów zwykło się dzielić te formy na zajęcia szkolne (nauka w klasie podczas lekcji czy praca w laboratorium) oraz pozaszkolne (praca domowa, wycieczka) I wreszcie z punktu widzenia czasu pracy dzieci i młodzieży można mówić o zajęciach lekcyjnych i pozalekcyjnych. Zajęcia pozalekcyjne mogą być organizowane zarówno w szkole, np. w świetlicy, jak i poza jej murami, jako zajęcia pozaszkolne. Niekiedy pewne zajęcia pozaszkolne (wycieczki, praca produkcyjna uczniów w zakładzie przemysłowym itp.) organizuje się w czasie przeznaczonym na prowadzenie lekcji; z punktu widzenia omawianego kryterium podziału, tj. czasu uczenia się uczniów, należałoby więc je zaliczyć do zajęć „lekcyjnych". W niektórych pracach spotykamy także podział, zgodnie z którym do organizacyjnych form nauczania należą: lekcja, praca produkcyjna uczniów, różnorakie zajęcia praktyczne (praca biurowa, produkcyjna, pedagogiczna itp.), konsultacja, wycieczka i egzamin. Również w tym podziale mamy do czynienia ze swoistym „krzyżowaniem się" różnych kryteriów, z których jedne odnoszą się do czasu nauczania (lekcja), inne - do czynności wykonywanych przez uczniów w procesie nauczania - uczenia się (praca produkcyjna), a jeszcze inne - do czynności nauczyciela (konsultacja). Ze względu na to krzyżowanie, wynikające z nierozłączności omówionych kryteriów klasyfikacji, zwłaszcza czasu i miejsca pracy uczniów, przedmiotem dalszego opisu uczynimy formy najbardziej typowe dla naszego systemu szkolnego, a mianowicie: • nauczanie jednostkowe; • nauczanie zbiorowe, a w jego obrębie system klasowo-lekcyjny, laboratoryjno-lekcyjny i warsztatowo-lekcyjny; • zajęcia pozalekcyjne i zarazem pozaszkolne, a mianowicie pracę domową ucznia i wycieczkę. 2. Nauczanie...