Kwestionariusz czyli Modlitwa za pewne miasto i przyjaciela to jedna z najbardziej

znanych powieści Jiřego Grušy. Obok Mimner aneb Hra o smrďocha (Atmar tin Kalpadotia)

wydanej w częściach w latach 1968-1969, potem w samizdacie w 1973 r. i Mistr Panny aneb

Ackermann aus Behaim (samizdat 1980 r., Toronto 1984 r.) stanowi jeszcze jedną powieść,

którą można uznać za eksperymentalną w jego dorobku pisarskim. Po raz pierwszy została

wydana w samizdacie w roku 1976.

1

Pierwsze oficjalne wydanie pojawiło się dopiero w roku

1990. Jiří Gruša otrzymał zakaz oficjalnego publikowania w Czechosłowacji z powodu

oskarżenia o szerzenie pornografii w noweli Listy z Kalpadocie, które stały się częścią

Mimner.... Za Kwestionariusz... trafił na niecałe trzy miesiące do więzienia, ponieważ

powieść uznano za zagrażającą obowiązującemu ładowi społecznemu.

Gruša zadebiutował jako poeta tomikiem Torna (1962 r.), w późniejszych latach

wydał między innymi takie zbiory poezji jak Právo útrpné (1964 r.) czy Cvičení mučení

(1969 r.). Był również uznanym krytykiem literackim oraz tłumaczem literatury

niemieckojęzycznej. Po upadku żelaznej kurtyny został dyplomatą w Niemczech i Austrii.

Przez krótki czas pełnił funkcję ministra oświaty w rządzie Václava Klausa.

Bogaty życiorys Jiřego Grušy ma w pewnym stopniu odwzorowanie w swojej

twórczości. Kwestionariusz czyli Modlitwa za pewne miasto i przyjaciela to książka o

szukaniu wolności w zrytualizowanej społeczności i bezskutecznej próbie opisania swojego

życia za pomocą kilku rubryk. Głównym bohaterem powieści jest Jan Chryzostom Kepka.

Tytułowy kwestionariusz osobowy wypełnia w latach siedemdziesiątych jako załącznik do

podania o pracę w firmie Granit. Staje się on pretekstem do spojrzenia w przeszłość,

opowiedzenia historii swojej rodziny i miasta Chlumec, z którego pochodzi. Czasy, o których

mówi Jan Chryzostom, znacznie wybiegają przed moment jego narodzin. W szczegółowy

sposób opowiada o momencie swojego poczęcia por. Urodził się dwudziestego ósmego lipca

1

Por. Janousek P., Dějiny české literatury 1945-1989, Praga 2008, tom 4, s. 419.2

1939 roku. Podaje także dokładną godzinę narodzin i układ astrologiczny planet. Co ciekawe,

urodził się w piątek, gdy Słońce znajdowało się w domu ósmym, który jest domem śmierci,

co jest bezpośrednim odwołaniem do śmierci Chrystusa. Trudno jednak interpretować ten

zabieg jako powiązany z refleksją religijną, jest to jedynie wykorzystanie symbolu czytelnego

dla wszystkich, bez względu na wyznanie.2 Również matka głównego bohatera w okresie

ciąży została przedstawiona w wyraźnym nawiązaniu do Marii Panny. Brzuch mamy lśnił w

wieczornym półmroku, przypominał brzuch Marii Panny na obrazku w Złotym kluczu

niebieskim, gdzie również brzemienne łono emanuje promienie, Boża Rodzicielka zaś, z

rękami lekko rozłożonymi, który to gest harmonizuje z wypukłością brzucha, uśmiechnęta

wpatruje się w światłość pośrodku swojego ciała, zapatrzona w nie. Alicja nauczyła się tego

od Niej (...).

3 W innym fragmencie widać podobieństwo Jana Chryzostoma do Chrystusa.

Jezus jako najstarszy syn zgodnie z tradycją miał być przeznaczony do stanu duchownego.

4

Podobnie główny bohater powieści: Za pośrednictwem św. Barbary ofiaruje mnie Marii

Pannie i, jakby była pewna, że będę księżej płci, zapowiada Jej, że zostanę księdzem.5

Akcja powieści, chociaż skupiona wokół głównego bohatera, znacząco wybiega poza

ramy życia Jana Chryzostoma Kepki. Znaczną część książki zajmuje opowieść o jego

przodkach, w tym celu sięga aż do osiemnastego wieku. Wspomina między innymi o Jakubie

Strzeli, członku braci czeskich, który został uznany za heretyka. Główny bohater przywołuje

także postać wnuczki Jakuba, poetki Kamili Zorzańskiej, do której wydaje się być wyjątkowo

przywiązany, pomimo że nigdy się nie spotkali.

Powieść obfituje w opisy śmierci, między innymi syna Kamili Zorzańskiej, Kacpra

Trubacza, który zginął ze strachu w wyniku wystrzału z karabinu bardzo blisko z jego głowy.

Innym przykładem śmierci, która nie nastąpiła w sposób naturalny to przypadek pana

Vostarka, który skonstruował skrzydła, na których chciał polecieć w powietrze. Niestety

skończyło się to dla niego tragicznie. Ważny jest wątek śmierci Bogusia. Można w nim

zauważyć charakterystyczne dla baroku współwystępowanie wiary, erotyzmu i śmierci

spojonych jedną wizję umierania.6 Bonek jeszcze przed śmiercią napisał do dwóch

prostytutek, które uważał za najbliższe mu osoby, aby oczekiwały na jego ciało w

krematorium i w ten sposób się z nim pożegnały. W jednej przestrzeni występują ksiądz

2 Kulmiński R., Śmierć w Czechach. Wizja śmierci w prozie czeskiej 1954-1989, Warszawa 2008, s. 38.

3 Gruša J. Kwestionariusz czyli Modlitwa za pewne miasto i przyjaciela, przeł. P. Godlewski, Warszawa 2003,

s.25.

4

Por. Biblia Tysiąclecia, Wj 13, 12-13.

5

Por. Gruša J. Kwestionariusz czyli Modlitwa za pewne miasto i przyjaciela, przeł. P. Godlewski, Warszawa

2003, s.26.

6

Por. Kulmiński R., Śmierć w Czechach. Wizja śmierci w prozie czeskiej 1954-1989, Warszawa 2008, s 73. 3

symbolizujący wiarę, Bonek - symbol śmierci i prostytutki – erotyzm. Innym przykładem

zbliżenia Erosa i Tanatosa jest miłość na cmentarzu pani Klanovej i Jana Chryzostoma. Warto

zauwazyć, że Bonek jest przeciwieństwem Olka, który zaraz po wojnie został zmuszony do

pracy w kopalni uranu, podczas gdy Boguś przystosował się do zmiany warunków

politycznych i zrobił karierę w partii.

Przez całą swoją opowieść główny bohater przypomina, że jest to treść

kwestionariusza pisanego w sprawie pracy. Regularnie zwraca się wprost do towarzysza

Pavlendy, jak również odsyła do konkretnych punktów kwestionariusza. Cała książka

podzielona jest na dziewiętnaście rozdziałów. Wyszczególniono także podrozdziały, które

obfitują w sformuowania nawiązujące do kwestionariusza osobowego, m.in. oświadczenie

osobiste Jana Ch., do tow. Pavlendy, pouczenie. Narrator często posługuje się wyrażeniami

łacińskimi (item, largior i inne), angielskimi (między innymi tytuł dwóch rozdziałów Take it

easy, dialogi w rozdziale ósmym), niemieckimi (jest ich wiele, na przykład w podrozdziale

rozdziału piątego: Belehrung, czyli pouczenie).

Narrator wykazuje się sporą wiedzą na temat astrologii7

, historii miasta8

, a także

swoich przodków, co uwidacznia się w wielu dygresjach. Dzięki temu akcja rozgrywa się na

wielu poziomach czasowych i przestrzennych. Istnieje rozbudowany wątek rodziny Jana

Chryzostoma, częściowo pod pretekstem wyjaśnienia historii koloru jego oczu. Inna dygresja

wiąże się ze wspomnieniem Olka na wojnie. W dość onirycznej scenie na pustyni, Oldrzich

rozmawia z kotką Fatimą.9

Innym przykładem takiej personifikacji zwierzęcia jest rozmowa

Erwina z króliczycą.

10 Wracając do wielopoziomowości czasowej, nietrudno zauważyć, że

czas powieści jest bardzo zróżnicowany. Ostatecznie jednak ulega zapętleniu, gdyż wraz z

końcem książki następuje powrót do Jana Chryzostoma ubiegającego się o pracę w firmie

Granit, zresztą znów bezskutecznie.

Wraz z dorastaniem głównego bohatera postępują czas i zmiany w społeczeństwie.

Widać także zmieniające się ludzkie charaktery. Książka pokazuje życie człowieka, któremu

przyszło wychowywać się podczas wojny i żyć w socjalistycznej Czechosłowacji, który stara

się przeżyć w każdych warunkach. Bohater opowiada jednak o swoich losach z uśmiechem i

dystansem wobec ludzkich wad.

7

Por. Gruša J. Kwestionariusz czyli Modlitwa za pewne miasto i przyjaciela, przeł. P. Godlewski, Warszawa

2003, s.24.

8

Ibidem, s. 105.

9

Ibidem, s. 36.

10 Ibidem, s.104.4

Bibliografia:

1. Biblia Tysiąclecia, Poznań-Warszawa 1980.

2. Gruša J. Kwestionariusz czyli Modlitwa za pewne miasto i przyjaciela,

przeł. P. Godlewski, Warszawa 2003.

3. Janousek P., Dějiny české literatury 1945-1989, Praga 2008, tom 4.

4. Kulmiński R., Śmierć w Czechach. Wizja śmierci w prozie czeskiej 1954-1989,

Warszawa 2008.