1.Nazwa epoki:

Średniowiecze - z łac. medium tempora - wieki średnie. Nazwa epoki powstała w XV – XVI wieku, kiedy to (błędnie) sądzono, iż epoka ta jest tylko okresem przejściowym pomiędzy dwiema wielkimi epokami – Starożytnością oraz Renesansem, a także jest epoką, która w zasadzie nie wniosła nic nowego i nie zasługuje na inną, właściwą sobie nazwę. „Wieki średnie”, w odczuciu ludzi Renesansu, były po prostu ciemnym, mało znaczącym okresem pośrednim. Nazwa nadana epoce przez ludzi renesansu, jako wyraz lekceważenia dla osiągnięć tego okresu. Wielkość tej epoki dostrzelgli romantycy w XIX wieku.

2.Czas trwania epoki:

• wczesne średniowiecze 476 r. - X w.

• faza dojrzała X w. - XIII w.

• zmierz epoki XIV - XV

• koniec: 1450 - wynalezienie druku przez Gutenberga 1453 - upadek Konstantynopola 1492 - odkrycie Ameryki

• w Polsce średniowiecze zaczęło się 966r , a skończyło w VI w.

3. Filozofia epoki:

• augustynizm – filozofia św. Augustyna zwana dramatyczną zakładająca, że człowiek jest istotą cielesną i duchową. Ciało dąży do tego co ziemskie, a duch kieruje w stronę Boga. Powoduje to wewnętrzne rozdarcie i niepokój.

• tomizm – twórcą tomizmu jest św. Tomasz z Akwinu; filozofia harmonijna zakłada, że każdy człowiek ma swoje miejsce w hierarchii społecznej, próba wybicia się z warstwy jest grzechem przeciwko Bogu.

• franciszkanizm – św. Franciszek z Asyżu, program wiary radosnej, opartej o ewangelię, zakładał prostotę i ubóstwo, dostrzeganie miłości Boga w pięknie świata.

4. Cechy stylu romańskiego:

• małe i wąskie okna

• grube i masywne mury

• absydy (niewielkie pomieszczenia w kształcie półkola przylegające do głównej bryły Kościoła)

• budowle z prostych brył

• ciemne wnętrza

• wnętrza pozbawione ozdób, jedynie płaskorzeźby znajdowały się na kolumnach

• sklepienia kolebkowe

Przykłady sztuki romańskiej:

• Kościół św. Piotra i Pawła w Kruszwicy

• Kościół w Tyńcu

• Kościół św. Andrzeja w Krakowie

• krypta św. Leoparda na Wawelu

• Drzwi gnieźnieńskie

5. Cechy sztuki gotyckiej:

 podstawa budowli była wzniesiona na planie krzyża,

 system halowy i bazylikowy,

 strzelistość (podyktowana chęcią wznoszenia się do Boga) i smukłość budowli,

 system konstrukcji budowli –szkieletowy, oparty na przyporach,

 zastosowanie filarów i żeber wewnątrz budowli,

 cegła podstawowym materiałem budowlanym,

 wewnątrz budowli sklepienia krzyżowo – żebrowe, wachlarzowe, siateczkowe, gwieździste, kryształowe i palmowe,

 okna, portale i inne elementy zakończone ostrymi łukami (łuk łamany),

 wysokie, smukłe okna zdobione witrażami,

 rozwój architektury świeckiej np.: ratusze, sukiennice, kamienice, mury miejskie, baszty, zamki, młyny, spichrze, uniwersytety, barbakany (budowle na planie koła ze strzelnicami, służyły do obrony).

Przykłady sztuki gotyckiej:

 Kościół Najświętszej Marii Panny w Gdańsku (największa budowla sakralna w Polsce),

 klasyczne katedry francuskie w Chartres, Amiens, Paryżu, Reims, Bourges, czy Rouen, a także w Beauvais

 katedry angielskie w Salisbury, Ely, York, Wells, Lichfield

 Sainte Chapelle w Paryżu

 zamek papieski w Awinionie

 katedra w Kolonii (ukończona w XIX w.)

 kościół św. Sebalda w Norymberdze

 kościół NMP w Trewirze

 katedry włoskie: katedra w Sienie, Orvieto, Florencji, Mediolanie

 katedra św. Wita w Pradze

 kościół św. Anny w Wilnie

5. Wzorzec świętego na przykładzie "Legendy o św. Aleksym":

• całkowite oddanie się Bogu.

• asceta porzucał wszystko, co ziemskie i materialne.

• zrzekał się majątku na rzecz biedniejszych od siebie

• przekazywał władze innym.

• życie miejskie i towarzyskie zamieniał na całkowitą samotność, która miała być dowodem na bardzo religijną egzystencję.

• wyrzekł się władzy, majątku, pięknej żony i barwnie piszącej sie przyszłość dla udoskonalenia harmonii z Bogiem

7. Cechy legendy średniowiecznej:

• tekst średniowieczny o świętym

• osobny na każdy dzień

• zawiera biografię świętego i opisy cudów w jego życiu

• epicki gatunek literacki

• zawiera elementy historyczne oraz elementy zmyślone

• nazwa pochodzi od łacińskich słow. lego, legere; oznacza to czytać

• prezentuje sylwetkę danego świętego

• przeznaczona do czytania na dany dzień roku liturgicznego ( np: 6 grudnia tekst o św. Mikołaju)

8.Motyw śmierci w satyrze „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”

• forma dialogu średniowiecznego,

• opis śmierci: ma w ręku kosę, twarz jej się rozkłada (odpada nos), jest żółta, ma szkaradną postawę, wystają jej kości (było to operowanie brzydotą, makabrą w celach dydaktycznych)

• śmierć dosięga każdego, zarówno dobrych mnichów (którzy jej się bać nie musieli) jak i złych, wśród których jej kosa sieje postrach,

• utwór jest typem literatury satyrycznej, gdyż autor posługuje się humorem

• utwór groteskowy – groza jest łagodzona przez elementy humorystyczne, które splatają się ze sobą

9. Ideał doskonałego władcy

W Pieśni o Rolandzie przykładem jego realizacji jest król Franków - Karol Wielki.

• cechy doskonałego rycerza („szlachetne urodzenie”, dobre wychowanie, honor, męstwo, wiara w Boga, gotowość oddanie życia w walce o ojczyznę, szacunek dla dam, majestatyczność i dostojność wyglądu)

• interesował się losem poddanych

• bronił państwa, był jego doskonałą wizytówkę.

• władza średniowiecznego króla, realizującego rozkazy Stwórcy, pochodziła od Boga, z którym nawiązywał kontakt poprzez prorocze wizje czy wieszcze sny; w konsekwencji tego panujący łączył w swym ręku władzę duchową i świecką

• podczas podejmowania wszystkich decyzji władca kierował się honorem, rozwagą, roztropnością, zasadą sprawiedliwości, troską o swoich poddanych, dobrem ojczyzny.

• szerzył wiarę katolicką wśród pogan

• przed ogłoszeniem do publicznej wiadomości często konsultował swe rozporządzenia z osobami z najbliższego otoczenia (=nie był despotą)

• wśród swych poddanych cieszył się sympatią i poparciem ; nikt nigdy nie śmiał zarzucić mu czegokolwiek, traktowano go jak ideał



W „Kronice Polskiej” Gall Anonim uznaje Bolesława Chrobrego za idealnego władcę:

• uświetnił swoje państwo (zdobył Czechy i Morawy, zagarnął Węgry aż do granicy z Dunajem, Pomorze i Prusy)

• był bardzo mocno związany z kościołem; gościł świętego Wojciecha, którego przyjmował z wielka gościnnością i oddaniem

• po śmierci świętego Wojciecha, Bolesław dał za niego tyle złota, ile ważyło ciało ; po oddaniu mu czci i namaszczeniu, zawiózł ciało świętego do metropolii Gnieźnieńskiej

• był uczciwy i bezstronny - te cechy opisuje Gall Anonim jako jedne z najważniejszych u króla

• posługiwał się nimi podczas osądzania sporów między ludnością - bez znaczenia z jakich klas społecznych ci ludzie się wywodzili)

• w oczach króla wszyscy zasługiwali na równość.

• podczas sądzenia w takich sprawach zawsze starał się być gościnny i uczynny

• nie zezwalał jednak i bardzo potępiał sprzeciw wobec jego decyzji oraz oszustwo i kłamstwo

• Bolesław Chrobry odznaczał się takimi cnotami jak męskość, gościnność, szlachetność

• nie obce były mu także dobroć, hojność, sprawiedliwość i pokora

• uczyniły go wielkim władcą również tolerancja, wyrozumiałość i bezstronność

• przywiązywał dużą wagę do religii i dobra obywatelskiego - dla państwa i jego mieszkańców prowadził politykę rozszerzania granic i rozprzestrzeniania wiary chrześcijańskiej

• potrafił zdobywać sprzymierzeńców takich jak Otton III dla dobra swojego kraju

• jest przykładem władcy idealnego, który wszystko robił dla dobra swojego kraju, poddanych i wiary.

10.Cechy doskonałego rycerza na podstawie Rolanda:

• odwaga

• wierność Bogu

• wierność swemu władcy i ojczyźnie

• wierność damie serca

• honor

• waleczność

• lojalność

• mistrzostwo w rzemiośle rycerskim

11.Kodeks rycerza średniowiecznego:

1. Wierny Królowi.

2. Walczy w obronie Ojczyzny.

3. Wierny damie serca.

4. Jest odważny i dzielny.

5. Jest honorowy.

6. Gotowy na poświęcenie życia.

7. Jest waleczny.

8. Nigdy się nie poddaje.

9. Staje w obronie skrzywdzonych.

12. Pojęcia:

• teocentryzm (światopogląd epoki) theo- Bóg- wszystkie sprawy i dążenia człowieka podporządkowane były Bogu, wierze, która miała zapewnić życie wieczne po śmierci

• dance macabre- taniec śmierci, malarskie przedstawienie tańca śmierci, korowód taneczny ludzi wszystkich stanów prowadzonych przez śmierć przedstawiona jako kobieta lub szkielet kobiety

• memento mori - pamiętaj o śmierci

• hagiografia- dział piśmiennictwa obejmujący żywoty świętych

• ars moriendi - sztuka umierania, kategoria tekstów kultury przedstawiająca sposób życia by zostać zbawionym i aby „dobrze umrzeć” ; należało żyć z myślą o osiągnięciu zbawienia, być w stanie łaski uświęcającej i robić wszystko, żeby zasłużyć na raj

• uniwersalizm- dążenie do ujednolicenia życia społecznego. Politycznego i kulturalnego oraz podporządkowania go religii chrześcijańskiej

• ustrój feudalny- senior dawał ziemie swojemu wasalowi w zamian poddany musiał uczestniczyć w wojnie na jedno skinienie pana

• asceza- dobrowolne zrezygnowanie z przyjemności i wygód , dążenie do świętości poprzez umartwianie swojego ciała, by być bliżej Boga

• archaizmy- wyrazy które wyszły z użycia np. dziewka- dziewczyna, wszędy- wszędzie, córa- córka

• dei gloriam - ku większej chwale Boga

• epos rycerski –dłuższy utwór epicki, zwykle wierszowany, ukazuje życie legendarnych rycerzy;

• romans rycerski- średniowieczny utwór o tematyce bohaterskiej i miłosnej

• literatura parenetyczna- utwory kształtujące i propagujące wzory postępowania; ideał rycerza, władcy, ascety

• Chensos de geste- pieśni bohaterskie:

Francja – „Pieśń o Rolandzie”

Hiszpania – „Pieśń o Cydzie”

Ruś – „ Słowo o wyprawie Igora”

Anglia – „ O królu Arturze i Rycerzach Okrągłego Stołu”

Polska – „O Walgierz Wdałym”

Germania – „Pieśń o Nibelungach”