GEOPRZESTRZEŃ i STRATEGIA - MODUŁ 1 WYKŁADY!!!

Przestrzeń jako podstawowa kategoria badań w naukach o

bezpieczeństwie.

1. Pojęcie przestrzeni państwa i koncepcja geoprzestrzeni.

Przestrzeń

1.. «niieograniiczony obszar trójwymiiarowy,, w którym zachodzą wszystkiie

zjawiiska fizyczne»

2.. «część takiiego obszaru objęta jakiimiiś graniicamii; też: miiejsce zajmowane

przez jakiś przedmiot»

3.. «rozlległła,, pusta powiierzchniia bez wyraźniie oznaczonych,, wiidocznych

graniic»

4.. «odlległłość miiędzy czymś a czymś»

5.. «ogółł zjawiisk społłecznych,, polliitycznych iitp..»

Przedmiiotem rozważań zawartych w tym zagadniieniiu

jest przestrzeń,, przede wszystkiim jako przedmiiot badań teoriiii

nauk o bezpiieczeństwiie,, przy czym w wiiększym

uszczegółłowiieniiu będziiemy prowadziillii rozważaniia

na grunciie subdyscyplliiny,, która zajmuje siię najszerzej

badaniiamii przestrzennymii ii badaniiamii przestrzenii,,

a miianowiiciie geografiiii bezpiieczeństwa..

Przestrzeń jest,, w pewnym sensiie,, pojęciiem uniiwersallnym.. Jeśllii

zdefiiniiować ją jako sposób iistniieniia materiiii allbo sposób rozmiieszczeniia

rzeczy,, to w samej defiiniicjii są już zawarte koncepcje przestrzenii..

Przestrzeń jest najbardziej ogólnym pojęciem

odnoszącym siię do otaczającej nas rzeczywiistościi ,, pojmowana jest bardzo

różnie zarówno w samej geografii, jak i w innych naukach.

Jako jedno z podstawowych pojęć fiillozofiicznych -

charakteryzujących wraz z czasem stan materiiii - rozumiiany

jest „całłokształłt stosunków zachodzących między

współłiistniiejącymii obiiektamii (przedmiiotamii) materiiallnymii,, tj.

iich wzajemne rozmiieszczeniie (odlległłościi),, iich rozmiiary

ii kształłty,, określlone przez rozkłład materiiii w ruchu”

Nowa encykllopediia powszechna PWN,, 1997,, s.. 373)

W matematyce przestrzeń może stanowiić abstrakcyjną iideę,,

w fiizyce włłasność materiiii,, w przyrodziie – środowiisko

naturallne,, wykształłcone w określlony sposób w toku ewollucjii,, w naukach

społłecznych jest tworem lludzkiim,,

antropogeniicznym,, kullturowym,, wytworzonym przez

jednostkii,, grupy ii zbiiorowościi lludzkiie.. W samej tyllko

geografiiii możemy mówiić o przestrzenii geodezyjnej,,

geografiicznejj,, ekonomiicznej,, środowiisku geografiicznym

(przyrodniiczym,, naturallnym) ii sztucznym (cywiilliizacyjnym,,

antropogeniicznym); o przestrzenii w ujęciiu scjentystycznym

ii antyscjentystycznym; o przestrzenii ii miiejscu,, czy też

o przestrzenii jako wartościi..

Oriientację scjentystyczną charakteryzują następujące załłożeniia:

zadaniiem geografiiii jest obiiektywne poznaniie rzeczywiistościi na podstawiie

ściisłłych metod badawczych,, uzyskiiwaniie sądów zgodnych ze stanem

faktycznym analliizowanych zjawiisk;

realliizacja poznaniia scjentystycznego (neopozytywiistycznego)

bezwzgllędniie wymaga stosowaniia jednolliitego wzorca badawczego..

Z kolleii oriientacja antyscjentystyczna odrzuca te załłożeniia..

Rozmiieszczeniie,, czyllii „usytuowaniie wzgllędem siiebiie”,,

niie jjest zrozumiiałłe bez pojjmowaniia przestrzenii.. Istniieniie

matteriiii jjest z kolleii możlliiwe dopiiero po zaakceptowaniiu

pojjęciia czasu,, które potoczniie uważa siię za jjeden z wymiiarów

przestrzenii w którejj żyjjemy..

Przestrzeń,, jjako pojjęciie trudne do zdeffiiniiowaniia,, jjest

jjednocześniie pojjęciiem doskonalle wyobrażallnym,, pod

warunkiiem że przedmiiotem naszejj wyobraźnii będziie

przestrzeń o określlonym wymiiarze N.. Zwyklle uważa siię,,

że przestrzeń trójjwymiiarową jjesteśmy sobiie w staniie

wyobraziić..

Czas – czwarty wymiiar,, możemy sobiie wyobraziić,, jjeżellii

zrozumiiemy jjego iistotę: czas może być postrzegany przez

różniice w stanach przestrzenii (w pozostałłych wymiarach).

Pojjęciie czasu wymusza dynamiiczną iinterpretacjję

przestrzenii.. Dynamiika wyniika z ffaktu,, że niic w niiejj

niie zachowujje stałłego połłożeniia (w reallnejj przestrzenii)..

Zmiiana współłrzędnych,, choćby tyllko jjednego jjejj parametru,,

powodujje,, że jjejj stan różnii siię w całłościi od stanu

poprzedniiego..

Niie iistniiejje żadne prawo ffiizykii,, które niie wymagałłoby

pojjęć przestrzenii ii czasu,, niie iistniiejje żadna praktyczna

dziiałłallność człłowiieka,, która niie byłłby „zanurzona” w czasiie

ii przestrzenii..

Człłowiiek żyjje zawsze w jjakiimś miiejjscu ii czasiie.. To co robii

ii jjak robii,, zalleży najjczęściiejj od specyffiikii miiejjsca ii czasu,,

w którym są zllokalliizowane jjego dziiałłallność gospodarcza

ii życiie społłeczne..

Tym samym na skuteczność podejmowanych przez niego

działań wpływają nie tylko cechy miejsca, w którym żyje

i pracuje, ale także cechy zbioru miejsc, z którymi wchodzi

w rozmaite relacje w związku z prowadzoną działalnością

gospodarczą, społeczną i inną. Zbiór tych miejsc stanowi

przestrzeń gospodarczą (ekonomiczną). Miejsce i przestrzeń

są zasadniczymi składnikami świata, w którym żyjemy, który

staramy się zrozumieć i kształtować. Uszczegóławiając

przestrzeń, definiujemy miejsca funkcjonalnie i kulturowo.

Identyfikujemy ich położenie, fizyczną formę, sens, wartość

i tożsamość. Szczególne znaczenie przestrzeń posiada dla

każdego państwa, stanowiąc istotny jego atrybut. Państwo to

społeczeństwo, system władzy i terytorium (przestrzeń).

W zalleżnościi od charakteru prowadzonych analliiz kategoriia

miiejjsca ii przestrzenii jjest odnoszona do jjednostek

przestrzennych llub osadniiczych różnejj wiiellkościi ii rozmaiitego

kształłtu,, majjących odmiienną morffollogiię zewnętrzną

(połłożeniie,, wiiellkość,, kształłt,, graniice) ii wewnętrzną (stolliica,,

rdzeń,, „obszar zallążkowy”,, obszar effektywny,, obszar

strategiiczny,, teatr wojjny,, teatr operacjjii iitd..).. Obszar,, streffa

ii regiion to pojjęciia pochodne przestrzenii (s.159, J. Runge, Metody

badań w geograffiiii społłeczno-ekonomiicznejj (ellementy metodollogiiii,, wybrane

narzędziia badawcze)

Określleniia „obszar zalążkowy” używa się w odniesieniu do państw,

rozumiiejjąc przez to pojjęciie iich etniiczną ii kullturową kollebkę..

O państwach,, które taka kollebkę posiiadajją mówii siię,, że są

organiiczne.. Rozwiijjajją siię one wokółł obszaru zallążkowego..

Natomiiast pozbawiione obszaru zallążkowego państwa tworzone

na mocy porozumiień polliitycznych nazywa siię arbiitrallnymii..

Obszar effektywny to ta część danej jednostki przestrzennej, która

ze wzgllędu na cechy środowiiska przyrodniiczego może być miiejjscem

llokalliizacjjii dziiałłallnościi gospodarczejj ii życiia społłecznego..

Jeśllii mówiimy wyłłączniie o cechach przyrodniiczych

powiierzchnii Ziiemii,, to mamy do czyniieniia z przestrzeniią

ffiizycznogeograffiiczną.. Charakteryzujje jją określlone połłożeniie

geograffiiczne (szerokość ii dłługość geograffiiczna),, pewne cechy

ffiizyczne (wzniiesiieniie nad poziiom morza,, rozczłłonkowaniie

poziiome,, rzeźba powiierzchnii,, budowa geomorffollogiiczna

ii geollogiiczna oraz przyrodniicze (nasłłoneczniieniie,, klliimat,,

warunkii hydrollogiiczne,, glleby,, ffllora,, ffauna)..

W niiektórych rejjonach świiata przestrzeń

ffiizycznogeograffiiczna tworzy tak małło atrakcyjjne llub wręcz

niiedogodne warunkii,, ze niie jjest wykorzystywana

bezpośredniio przez człłowiieka.. Niiewykorzystywana

gospodarczo przez lludzii ii niiezamiieszkana część przestrzenii

ffiizycznogeograffiicznejj to anekumena.

Z kolleii ta część przestrzenii ffiizycznogeograffiicznejj,, na

którejj człłowiiek żyjje ii prowadzii stalle (ekumena) lub okresowo

(subekumena) działłalność produkcyjną, usłługową, handlową,

konsumpcyjjną ii społłeczną,, jjest nazywana przestrzenią

ekonomiiczną. Przestrzeń ekonomiczna poszczególnych państw

może być regiionów może być piierwottna llub wtórna,,

zamkniięta llub otwarta,, komplleksowa llub sellektywna,, w pełłnii

zagospodarowana llub niie w pełłnii zagospodarowana,, ciiągłła

llub niieciiągłła,, zwarta llub rozczłłonkowana,, ziintegrowana llub

niieziintegrowana,, stabiillna llub niiestabiillna,, jjednorodna llub

zróżniicowana.. Wszellkiie zmiany w przestrzeni mają charakter

zjjawiisk naturallnych ii procesów przestrzennych,,

które kształłtujją ii zmiieniiajją jjejj organiizacjję..

Typy procesów przestrzennych:

koncentracjjii, polegające na skupianiu podmiotów gospodarczych

ii gospodarstw domowych oraz zwiiązanych z iich ffunkcjjonowaniiem fform

zagospodarowaniia przestrzenii na pewnych,, stosunkowo niiewiiellkiich

jjejj ffragmentach,, cechujjących siię wyjjątkowo korzystnymii warunkamii

llokalliizacyjjnymii dlla tych podmiiotów;

centralliizacjjii, polegające na przejmowaniu przez pewien fragment

danejj przestrzenii ekonomiicznejj (jjednostkę osadniiczą,, llub regiion) jjejj

zasadniiczych ffunkcjjii ii podporządkowaniiu sobiie pozostałłych częścii

przestrzenii;

decentralliizacjjii, polegające na przejmowaniu przez jednostki niższego

rzędu niiektórych ffunkcjjii od czołłowejj jjednostkii danego ukłładu przestrzennego

(struktury przestrzennejj),, co prowadzii do osłłabiieniia jjejj domiinujjącejj pozycjjii w tym

ukłładziie;

segregacjjii, polegającej na wewnętrznej homogenizacji (ujednolicaniu) jjednostek

skłładajjących siię na daną strukturę przestrzenna,, a zarazem iich siillnejj dywersyffiikacjjii

wzgllędem pozostałłych jjednostek tego ukłładu;

dyffuzjjii, polegającej na rozprzestrzenianiu się w obrębie danego

ukłładu jjego ellementów llub nowych fform zagospodarowaniia bądź iideii wpłływajjących

na jjego ffunkcjjonowaniie;

iinwazjjii-sukcesjjii, polegające na tym, że miejsce podmiotów

gospodarczych,, gospodarstw domowych ,, fform zagospodarowaniia llub ffunkcjjii

występujjących w danejj strukturze przestrzennejj pojjawiiajją siię nowe bądź – co

częstsze - te nowe wypiierajją dotychczas iistniiejjące..

pod względem fizyczno geograficznym granica Polski na największej długości przebiega górami - 34,5% ,

granice rzeczne stanowią - 27%, morska - 14,7%, a pozostałe 23,8%.

Terytorium Polski - pod względem powierzchni (312 679 km2) Polska zajmuje 9. miejsce wśród43 państw

kontynentu europejskiego. graniczy z 7 krajami. razem granice Polski wynoszą 3511km.

Podziiałł pollskiiejj przestrzenii powiietrznejj (wg ustawy „Prawo Lotnicze” art.120ust.1):-

przestrzeń kontrolowaną, w której zapewniana jest słłużba kontroli ruchu lotniczego oraz

słłużby alarmowa i informacji powietrznej;- przestrzeń niekontrolowaną, w której

zapewniana jest słłużba alarmowa oraz słłużba informacji powietrznej.· Przestrzeń

powietrzna kontrolowana (klasa C) obejmuje:1) obszar kontrolowany (CTA - Control area

- przestrzeń powietrzna kontrolowana rozciągają ca się w górę od określonej granicy

nad ziemią – co najmniej 200mAGL) w skłład, którego wchodzą:a) rejony kontrolowane

lotnisk lub węzłłów lotnisk (TMA – Terminal Control Area - oraz rejony kontrolowane

lotnisk wojskowych lub węzłłów lotnisk wojskowych (MTMA) – ustanowione zwykle u

zbiegu dróg lotniczych, w pobliżu jednego lotniska lub kilku lotnisk (węzłła lotnisk),b) sie ć

sta łłych dr óg lotniczych ( AWY - Airway), c) warunkowe drogi lotnicze ( CDR – Conditional

Route) - mogą być ustanowione w jednej lub więcej spośród na stępujących kategorii:-

CDR 1 – dostępne w każdy weekend (od pt 20.00UTC do pn 06.00) i w święta- CDR

2 – zgodnie z AUP i CRAM poza okresem dostępności CDR1- CDR 3 – dostępne tylko

po uzyskaniu zgody od ATC (niemożna w FPL)d) przestrzeń powietrzną rozciągającą

się od poziomu FL 095* do poziomu FL 460 (również RCA – Reduced Co-ordination

Area)2) strefy kontrolowane lotnisk (CTR - Control zone - ąprzestrzeń powietrzna

kontrolowana rozcią gają ca się od powierzchni ziemi do określonej górnej granicy) oraz

strefy kontrolowane lotnisk wojskowych (MCTR) - umożliwiajce manewr podejścia do

lądowania, startu i nabrania wysokości,3) strefy czasowo wydzielone (TSA), strefy

czasowo rezerwowane (TRA) oraz rejon lotów po obu stronach granicy państwa (CBA)

– dla których w czasie działłań lotniczych jest zapewniana słłużba kontroli ruchu

lotniczego.

Przestrzeń powietrzna niekontrolowana (klasa G) obejmuje:

1) część przestrzenii powiietrznejj dostępnejj dlla żegllugii powiietrznejj iinna niiż

kontrolowana, w tym ATZ i MATZ - stanowiące przestrzeń powietrzną nad lotniskiem

niekontrolowanym i przylegającym terenem niezbędnym do wykonania procedur startów i

lądowań oraz zadań szkoleniowych - dla których określono klasę G przestrzeni,2) strefy

czasowo wydzielone (TSA), strefy czasowo rezerwowane (TRA) oraz rejon lotów po obu

stronach granicy państwa (CBA)- dla których określono klasę przestrzeni włłaściwą dla

przestrzeni niekontrolowanej.3) Przestrzeń powyżej FL460, która zostałła

niesklasyfikowana* FL jest skrótem oznaczającym poziom lotu (Flight Level). Wartość

obok oznacza wysokość wyrażoną w setkach stóp (1 stopa » 0,3m), np. FL60 = 6000

stóp » 1850m

GEOPRZESTRZEÑ - modell ((obrraz)) prrzesttrrzenii geogrraffiicznejj ((rrzeczywiisttego śrrodowiiska

geogrraff iicznego)) ttworrzony na podsttawiie geodanych ii geoiinfforrmacjjii

2.. Geograffiia ii geograffiia bezpiieczeństwa,, związki z naukami o Ziemi oraz naukami o

bezpieczeństwie

- wymiiar praktyczny dyscyplliin geograficznych

KONCEPCJA POJÉCIA GEOGRAFII:

1.. Geogrraffiia mattemattyczna

-- cywiilliizacjja grrecka łłączyłła geogrraff iię ii karrttogrraffiię mattemattyczną,,

-- chodziiłło o najjllepsze okrreślleniie połłożeniia rróżnych miiejjsc na ziiemii

dlla ułłattwiieniia podrróży,,

-- posttępy szłły w parrze z ttakiimii wiiellkiimii wynallazkamii jjak busolla

ii chrronomettrr;;

2.. Geogrraffiia iinwenttarryzujjąca

-- effektt geogrraff iicznych podrróży badawczych,,

-- encykllopedyczne ujjęciie geogrraff iiii;;

3.. Geogrraffiia opiisowa

sttarrano siię opiisywać krrajje ii lludzii wykorrzysttujjąc opiisy podrróżniików

llub odbywajjąc samemu podrróże;;

4.. Geogrraffiia rrozumowa

-- rrozwiijja siię od począttku XX wiieku,,

-- zajjmujje siię sttudiiowaniiem zwiiązków miiędzy zjjawiiskamii „„niiebiieskiimii””

ii ziiemskiimii,, miiędzy zjjawiiskamii prrzyrrody ii zjjawiiskamii społłecznymii

Kiierunkii rozwojju: - regiionallny,, - ekollogiiczny,, - przestrzenny

Obecniie geogrraff iia ma znaczniie zwiiększone możlliiwościi dziiękii łłattwościi prrzemiieszczaniia siię,,

lliicznym obserrwacjjom,, danym sttattysttycznym,, posttępom geollogiiii,, hydrrogrraff iiii,, klliimattollogiiii,,

geodezjjii,, ttelledettekcjjii ii wiiellu iinnym dyscyplliinom naukowym,, ponadtto dziiękii badaniiom

kosmiicznym,, rrozwojjowii iinfforrmattykii ii iinnych zdobyczy,, dajje możlliiwościi poznaniia obiiekttywnego

obrrazu naszego świiatta ii zjjawiisk niim rrządzących

Spośrród wiiellu mettod,, rrozumowaniia geogrraff iicznego,, dwiie zasłługujją na uwagę::

-- allbo sttudiiowaniie całłościi ii powiiązań ffakttów w jjednym okrreśllonym rrejjoniie -- jjestt tto g e o g rr a ff ii

a rr e g ii o n a ll n a ((szkołła ffrrancuska));;

-- allbo tteż sttudiiowaniie jjednego z ellementtów na całłejj powiierrzchnii ziiemii,, na prrzykłład rrzeźbę

tterrenu,, rrollniicttwo,, prrzemysłł,, rroślliinność -- będziie tto wówczas g e o g rr a ff ii a o g ó ll n a ((szkołła

niiemiiecka ii amerrykańska))..

Ettapy rrozwojju geogrraff iiii::

-- kllasyczny ((poznaniie ii opiis zrróżniicowań prrzesttrrzennych)),,

-- scjjenttysttyczny ((dążeniie do wyjjaśniianiia ii prrognozowaniia badanych

zjjawiisk)),,

-- behawiiorrallny ((zrrozumiieniie mottywacjjii dziiałłań ii zachowań

prrzesttrrzennych)),,

-- rradykallny ((wyjjaśniianiie zachowań grrup ii orrganiizacjjii w prrzesttrrzenii))..

Niiekwesttiionowanymii zasłługamii scjjenttyzmu w geogrraffiiii pozosttałły ::

-- uściiślleniie tterrmiinollogiiii naukowejj,,

-- wprrowadzeniie hiipottettyczno -- dedukcyjjnego sposobu myślleniia,,

-- umożlliiwiieniie rrozwojju tteorrettycznego geogrraff iiii jjako naukii,, m..iin..

poprrzez prróby sttworrzeniia mettodollogiiii ttejj dyscyplliiny,,

-- wprrowadzeniie podejjściia systtemowego,,

-- umożlliiwiieniie prrognozowaniia w geogrraff iiii..

GEOGRAFIIA – „„nauka badajjąca powłłokę Ziiemii,,

jjejj prrzesttrrzenne zrróżniicowaniie pod wzgllędem

prrzyrrodniiczym ii społłeczno--gospodarrczym

orraz zwiiązkii zachodzące miiędzy śrrodowiiskiiem geogrraff iicznym a dziiałłallnościią społłeczeństtw””

„za geograffiię uważa siię badaniie ii wyjjaśniianiie zróżniicowaniia przesttrzennego zjjawiisk

przyrodniiczych,, demogrraffiicznych ((lludnościi)) oraz dziiałłallnościi gospodarczejj społłeczeństtw

lludzkiich,, uwzgllędniiajjące

iich wzajjemne zwiiązkii „ sllowniik jj pollskiiego

Geogrraff iia społłeczno--ekonomiiczna – „„nauka,, kttórra bada zrróżniicowaniia prrzesttrrzenne sttrruktturr

społłeczno--gospodarrczych na ttlle konkrrettnych warrunków ff iizyczno--geogrraff iicznych ii analliizujje

prrzesttrrzenne podobiieństtwa ii zrróżniicowaniia w gospodarrce ii życiiu społłecznym człłowiieka”” K..

Kuciiñskii ""geogrraff iia ekonomiiczna""

PRZESTRZEÑ GEOGRAFIICZNA::

Geograffiia ma wiięc dwa przedmiioty badań: środowiisko naturallne oraz człłowiieka ii

jjego dziiałłallność..

SRODOWISKO GEOGRAFICZNE (PRZESTRZEÑ)

środowiisko dziiałłallnościi człłowiieka

PRZYRODNIICZA((FIIZYCZNOGEOGRAFIICZNA))

--podłłoże geollogiiczne,,

-- surrowce ((zasoby natturrallne))

-- ukszttałłttowaniie powiierrzchnii ((geomorrffollogiia)),,

--warrunkii gllebowe,,

--siieć hydrrogrraff iiczna,,

-- rroślliinność,,

-- warrunkii klliimattyczne,, zjjawiiska natturrallne..

SPOŁECZNO --GOSPODARCZA

--sttrruktturra prrzesttrrzenna rrollniicttwa,,

--sttrruktturra prrzesttrrzenna prrzemysłłu,,

--siieć komuniikacyjjna ((ttrransporrttowa ii łłącznościi)),,

-- siieć usłług ii iinsttyttucjjii,,

-- rrozmiieszczeniie lludnościi ii zrróżniicowaniie sttrruktturr demogrraffiicznych,,

-- siieć osadniicza,,

-- zasoby ((matterriiallne,, kapiittałłowe ii ffiinansowe..

KULTUROWA

-- zasoby kullttury matteriiallnejj,,

-- zasoby kullttury duchowejj ((m..iin.. relliigiijjnejj)),,

-- poziiom wykszttałłceniia lludnościi,,

-- aspiiracjje społłeczne miieszkańców,,

-- zasoby iinttellekttuallne,,

-- świiadomość społłeczna,,

-- świiadomość polliittyczna,,

-- świiadomość kulltturowa..

Naczellnym prrobllemem naukowym geogrraffiiii jjestt badaniie prrzesttrrzennejj orrganiizacjjii

ii ffunkcjjonowaniia ((zwiiązkii,, zjjawiiska)) systtemu „człłowiiek–śrrodowiisko”,, prrzy czym podsttawowym

zagadniieniiem sttajje siię ttu okrreślleniie rrellacjjii zachodzących miiędzy człłowiiekiiem a jjego śrrodowiiskiiem..

Środowiisko geograffiiczne jest to ukłład, zarówno

przyrodniiczych jjak ii społłecznych oraz techniicznych,,

warunków życiia ii pracy człłowiieka,, powstałłych

ii rozwiijjajjących siię w geosfferze..

Skutkii wywołłane dziiałłallnościią człłowiieka w środowiisku można

rozpattrywać ze wzgllędu na sttopiień przekszttałłceniia ukłładów

środowiiska (iich antropogeniizacjjii),, llub też stopiień iich wzbogaceniia,,

ewentuallniie zubożeniia.. Z punktu wiidzeniia tego ostatniiego kryteriium

możemy wyróżniić następujjące typy skutków oddziiałływań człłowiieka

na środowiisko:

1.. suplletywne – polegające na wzbogacaniu ukłładów środowiska,

zwiiększaniiu iich pojjemnościi ii wydajjnościi (produktywnościi);

2.. kompensacyjjne - polegające na wyrównywaniu braków lub

lliikwiidowaniiu niieprawiidłłowościi pojjawiiajjących siię w środowiisku;

3.. redukcyjjne – polegające na eliminowaniu ze środowiska

niiektórych jjego ellementów;

4.. destrukcyjjne – polegające na zupełłnym zniszczeniu środowiska naturallnego ii jjego

kollejjnych mutacjjii..

Geograffiia społłeczno-ekonomiiczna, jako część zespołłu nauk geograficznych, ma

węższy krąg dyscyplin pokrewnych i współłdziałłających. Szczególnie bliskie są jej trzy

następujące dziedziny badań: ochrona środowiska, gospodarka przestrzenna i

planowanie przestrzenne.

Zadaniiamii geograffiiii społłeczno - ekonomiicznejj w piierwszejj z wymienionych dziedzin

(ochrona środowiska) jest badanie gospodarki środowiskowej lub ekologii gospodarczej.

W zakresie gospodarki przestrzennej geografia społeczno - gospodarcza zajmuje

się m.in.: problematyką przestrzennego zróżnicowania warunków gospodarowania,

przestrzenną mobilnością czynników produkcji, przestrzenią jako dobrem ograniczonym,

decyzjami lokalizacyjnymi, efektywnością przestrzennych struktur i procesów, równowagą

i dynamiką przestrzenną, konfliktami przestrzennymi, polityką przestrzenną.

W planowaniu przestrzennym partycypuje w wielodyscyplinowym badaniu

przestrzennych wymiarów relacji społłeczeństwo - gospodarka - środowisko przyrodnicze,

wnosząc szczególne kompetencje w zakresie przestrzennej organizacji ewolucyjnych

systemów społłeczno - gospodarczych i systemu społłeczeństwo - środowisko

przyrodnicze oraz w zakresie ulepszania tej organizacji. Sednem planowania

przestrzennego jest ulepszanie środowiskowych i przestrzennych warunków życia

ludności i rozwoju gospodarki.

ZESPÓL NAUK GEOGRAFICZNYCH:

- geografia polityczna, spoleczno ekonomiczna, regionalna, bezpiczeñstwa

(Przerys ze slajdu)

Zasieg przestrzenny problematyki badawczej na gruncie geografii (geografia

bezpieczeñstwa)

KRAJ -> region -> swiat

Niejednorodność świata sprawia, że istnieje, uzasadniona względami poznawczymi i

praktycznymi, potrzeba analizy struktur polityczno-społeczno-ekonomicznych i procesów

dokonujących się w tych strukturach oraz badania ich uwarunkowań oraz następstw,

zwłaszcza wynikających z powiązań człowieka (i jego gospodarki) ze środowiskiem

geograficznym.

Geografia ekonomiczna bada przestrzeń ekonomiczno-społeczną, interesując się

możliwością i sposobami gospodarczego wykorzystania środowiska geograficznego, jego

rolą w życiu i gospodarce człowieka, rozmieszczeniem ludności, produkcji, osadnictwa i

infrastruktury, rozwojem regionów gospodarczych oraz procesami zachodzącymi w

strukturach przestrzennych.

Podstawową problematykę badań na gruncie geografii określają trzy pytania:

1.Jak systemy polityczno-społeczno-gospodarcze zachowują się w środowisku

przyrodniczym?

2.Jak organizują się w przestrzeni geograficznej?

3.Jak rozwijają się w czasoprzestrzeni?

Systemy polityczno-społeczno-gospodarcze, dla których wymiary środowiskowe i

przestrzenne s ą szczególnie istotne, nazywamy systemami politycznymi,

geograficzno-ekonomicznymi lub systemami przestrzennymi.

Podziiałł geograffiiii społłeczno--ekonomiicznejj::

--geogrraff iia zasobów natturrallnych,,

--geogrraff iia lludnościi ((demogeogrraff iia)),,

--geogrraff iia osadniicttwa,,

--geogrraff iia rrollniicttwa,,

--geogrraff iia prrzemysłłu,,

--geogrraff iia usłług,,

--geogrraff iia komuniikacjjii,, w ttym:: geogrraffiia ttrransporrttu ii geogrraff iia łłącznościi,,

--geogrraff iia społłeczna ((socjjogeogrraff iia)),,

--geogrraff iia kulltturry,,

--geogrraff iia polliittyczna,,

--geogrraff iia ekonomiiczna rregiionallna,, uttożsamiiana niiekiiedy z ang.. Regiionall Sciience ((brrak

pollskiiego odpowiiedniika))..

Geograffiia ffiizyczna,, zajjmujje siię śrrodowiiskiiem prrzyrrodniiczym,, jjego cechamii ii zjjawiiskamii jje

kszttałłttujjącymii,, dziiellii siię na::

--biiogeogrraff iię,,

--geollogiię -- nauka o skałłach,,

--geomorrffollogiię,,

--hydrrogrraff iię ii hydrrollogiię

--klliimattollogiię,,

--metteorrollogiię,,

--glleboznawsttwo,,

--geogrraff iię krrajjobrrazu..

Geogrraffiia osadniicttwa -- dziiałł geogrraffiiii społłeczno--ekonomiicznejj zajjmujjący siię rrozmiieszczeniiem

orraz ukłładamii prrzesttrrzennymii wszysttkiich ttypów ii rrodzajjów osiiedllii lludzkiich..Zakrres ttemattyczny

geogrraffiiii osadniicttwa::

sttosunek osadniicttwa do śrrodowiiska geogrraff iicznego ((w makrro-- ii

miikrroskallii)),, ffiizjjonomiia osiiedllii lludzkiich,,

morrffollogiia osiiedllii lludzkiich,,

badaniia ffunkcjjonallne osadniicttwa,,

prrzesttrrzeń osadniicza,,

siieć ii systtem osadniiczy..

Geograffiia rollniicttwa -- dziiałł geograffiiii społłeczno--ekonomiicznejj zajjmujjący siię badaniiem

wzajjemnych rellacjjii miiędzy rollniicttwem a środowiiskiiem geograffiicznym..

Geograffiia przemysłłu -- dziiałł geograffiiii społłeczno--ekonomiicznejj,, nauka badajjąca sttruktturę

przesttrzenną przemysłłu ((w skallii llokallnejj,, regiionallnejj,, krajjowejj,, miiędzynarodowejj)) oraz

procesy czasowo--przesttrzenne jją kszttałłttujjące..

Geograffiia komuniikacjjii -- część geograffiiii społłeczno--ekonomiicznejj badajjąca:: rozwójj ii

rozmiieszczeniie ellementtów iinffrasttrukttury ttechniicznejj ttransporttu ii łłącznościi oraz rozwójj,,

rozmiieszczeniie ii zasiięg dziiałłallnościi różnych dziiałłów komuniikacjjii na ttlle warunków

środowiiska geograffiicznego..

Geograffiia ttransporttu -- jjeden z dziiałłów geograffiiii społłeczno--ekonomiicznejj.. Przedmiiottem

badań jjestt ttransportt osób ii ttowarów w aspekciie przesttrzennym,, w powiiązaniiu ze

środowiiskiiem geograffiicznym,, przy uwzgllędniieniiu czynniików społłeczno--ekonomiicznych..

Ogóllniie probllemattykę geograffiiii ttransporttu można podziielliić na dwiie grupy zagadniień::

-- dottyczące siiecii ttrransporrttowejj,, a wiięc drróg ttrransporrttu ((ttrransporrtt llądowy -- szynowy,, drrogowy,,

specjjallny ((rrurrociiągowy – gazu,, rropy naff ttowejj,, prrodukttów naff ttowych,, wody;; ttaśmociiągowy,,

prrzesyłłaniie enerrgiiii ellekttrrycznejj));; ttrransporrtt wodny -- morrskii,, śrródllądowy;; ttrransporrtt powiiettrrzny --

llottniiczy)) orraz całłejj iinffrrasttrruktturry z ttym zwiiązanejj;;

-- dottyczące dziiałłallnościi ttrransporrttu -- rruchu pojjazdów orraz prrzewozu osób ii łładunków..

Geogrraffiia ttrransporrttu jjestt siillniie powiiązana z iinnymii dziiałłamii naukii zajjmujjącymii siię komuniikacjją::

ekonomiiką ttrransporrttu,, llogiisttyką czy naukamii,, kttórre zajjmujją siię ttechniicznymii aspekttamii

ttrransporrttu -- budową ii eksplloattacjją siiecii ii śrrodków ttrransporrttu..

Geogrraff iia społłeczna -- dziiałł geogrraff iiii społłeczno--ekonomiicznejj,, nauka badajjąca zrróżniicowaniie

prrzesttrrzenne sttrruktturr społłecznych orraz wzajjemne oddziiałływaniie ttych sttrruktturr ii śrrodowiiska

geogrraff iicznego..

Geogrraffiia kulltturry -- dziiałł geogrraffiiii społłeczno--ekonomiicznejj zajjmujjący siię zwiiązkamii pomiiędzy

kulltturrą a prrzesttrrzeniią.. Można wyrróżniić poddziiałły geogrraffiiii kulltturry:: geogrraff iia rrelliigiiii;; geogrraffiia

jjęzyka ((geolliingwiisttyka)),, iittp..

Geogrraff iia polliittyczna -- dyscyplliina geogrraff iiii,, zajjmujjąca siię wzajjemnym oddziiałływaniiem

prrzesttrrzenii geogrraff iicznejj ii prrocesów polliittycznych.. IInnymii słłowy,, zajjmujje siię badaniiem zjjawiisk ii

systtemów polliittycznych w iich konttekściie prrzesttrrzennym..

Prrzedmiiottem badań geogrraff iiii polliittycznejj jjestt sttrruktturra ii ffunkcjja rróżnego rrodzajju jjednosttek

polliittycznych,, ttjj.. obszarrów jjednorrodnych pod wzgllędem badanych cech polliittycznych.. Są tto

prrzede wszysttkiim państtwa,, alle rrówniież jjednosttkii niiższego rrzędu ((analliiza podziiałłu

admiiniisttrracyjjnego)) orraz sttrruktturry ponadpaństtwowe ((orrganiizacjja miiędzynarrodowa..

Geogrraffiia lludnościi -- nauka badajjąca wzajjemne zalleżnościi pomiiędzy człłowiiekiiem a

śrrodowiiskiiem geogrraffiicznym.. Do głłównych póll badawczych geogrraffiiii lludnościi nalleży::

rrozmiieszczeniie lludnościi na świieciie,, jjejj prrzyczyny ii skuttkii;;

-- gęsttość zalludniieniia ii koncenttrracjja lludnościi;;

-- rruch natturrallny ((urrodzeniia,, małłżeństtwa,, rrozwody,, zgony)),, jjego zmiienność w

czasiie ii prrzesttrrzenii orraz skuttkii jjego zrróżniicowanego ttempa;;

-- rruch wędrrówkowy ((miigrracyjjny)),, jjego prrzyczyny,, cechy charraktterrysttyczne ii

skuttkii;;

-- rruch rrzeczywiistty ((natturrallny,, wędrrówkowy));;

-- sttrruktturry lludnościi ((do głł.. nalleżą:: rrasowa,, ettniiczna,, jjęzykowa,, społłeczno--

zawodowa,, płłcii,, wiieku));;

Geograffiia pełłni wielorakie funkcje. Są to zarówno funkcje poznawcze jak i praktyczne.

PODSTAWOWE FUNKCJE BADAŃ GEOGRAFICZNYCH :

- iinfformacyjjno - diiagnostyczna,,

- teoretyczno - wyjjaśniiajjąca,,

- prognostyczna,,

- pllaniistyczno - decyzyjjna..

Poprzez badaniia empiiryczne,, fformułłowaniie hiipotez ii budowę

modellii teoretycznych geograffiia społłeczno-ekonomiiczna

przyczyniia siię do llepszego poznaniia zmiiennego zagospodarowaniia

ziiemii,, a przez to do rozszerzaniia wiiedzy.. Wiiedza ta słłuży z kolleii

cellom praktycznym..

Najjważniiejjszymii ffunkcjjamii praktycznymii geograffiiii są:

- ffunkcjja diiagnostyczna,,

- ffunkcjja prognostyczna,,

- ffunkcjja optymalliizacyjjna,,

- ffunkcjja kullturallna,,

- ffunkcjja wychowawcza..

Rozlliiczne ffunkcjje geograffiiii społłeczno-gospodarczejj wraz z

procesamii specjjalliizacjjii zachodzącymii w całłejj nauce stałły siię

przyczyną jjejj podziiałłu na szereg gałłęzii..

3.. Zwiiązkii geograffiiii z naukamii

ii dyscyplliinamii pokrewnymii

Geograffiia rozwija się w otoczeniu innych dyscyplin naukowych. Są to dyscypliny

zarówno przyrodnicze, jak i techniczne, i społłeczne. Ilekroć w badaniach geograficznych

występują abiotyczne i biotyczne elementy środowiska przyrodniczego, geografia musi

korzystać z dorobku geologii, klimatologii, hydrografii, gleboznawstwa i ekologii. Gdy

geografia zajmuje się przekształłceniami środowiska przyrodniczego i przestrzennym

zagospodarowaniem regionów, wchodzi w kontakty z naukami rolniczymi i technicznymi,

takimi jak: inżynieria środowiska, budownictwo, architektura, inżynieria miejska, melioracja

gruntów, uprawa roślin, hodowla zwierząt. W badaniu społłeczeństwa i gospodarki

geografia współłdziałła z demografią, socjologią, ekonomią, historią, prawem, organizacją

i zarządzaniem.

GEOGRAFIA jest nauką badającą systemy polityczno - społłeczno - gospodarcze i inne

w ich dwóch wymiarach: środowiskowym i przestrzennym.

POLE BADAN GEOGRAFICZNYCH (PRZESTRZENNYCH) (przykladowe zrodla zagrozen

elementow srodowiska)

Element srodowiska:

-przestrzen

- klimat i stratosfera

- powietrze

- wody powierzchniowe

- srodowisko morskie

- wody podziemne

- gleba i grunt

- krajobraz

- roslinnosc i zwierzeta

- walory specjalne przyrody

- czlowiek (ludnosc)

Zrodla zagrozen:

- katastrofy, promieniowanie, trzesiena ziemi, scieki i opady, wybuchy, emisja pylow,

huragany, powodzie, opady niebezpieczne.

4.. Metody ii techniikii badań

geoprzestrzennych (geograffiicznych)

Zasttosowaniie w geogrraff iiii w llattach 1955 -- 1965 mettod sttattysttykii opiisowejj,, a późniiejj

modellowaniia,, prrzyczyniiłło siię zmiian ttrradycyjjnych zagadniień analliizy ukłładów prrzesttrrzennych,,

wpłłynęłło na werryff iikacjję tteorriiii llokalliizacjjii ii na mettody badaniia ewollucjjii zjjawiisk geogrraff iicznych..

Spowodowałło poza ttym rrozpowszechniieniie pojjęciia analliizy prrzesttrrzennejj,, okrreśllajjącego szerroką

grrupę narrzędzii badawczych słłużących do werryff iikacjjii hiipottez na podsttawiie maciierrzy danych

prrzesttrrzennych ((m..iin.. B..J..L.. B e rr rr y,, 1964;; O.. D.. D u n c a n,, R.. P.. C u z z o rr tt,, B.. D u n c a n,,

1961))..

Pojęcie analizy przestrzennej obejmuje zagadnienia agregowania danych

przestrzennych, wyjaśniania przestrzennej zmienności, klasyfikacji przestrzennej oraz

dynamiki zjawisk ujmowanych powierzchniowo.

Rezultatem stosowania określonych procedur badawczych analizy przestrzennej

mogą być zarówno przedstawienia kartograficzne, jak i wielkości liczbowe. Zakres

analizy ilościowej obejmuje natomiast tylko te procedury, które koncentrują się na

charakterystykach liczbowych analizowanych zjawisk.

Najszybszy rozwój narzędzi badawczych analizy przestrzennej w geografii

zaznaczył się w latach sześćdziesiątych. Wywołało to potrzebę systematyzacji metod

analizy przestrzennej.

Proponowane podziiałły,, uwzgllędniiające różne kryteriia,, odpowiadają także

aktualnemu etapowi ewolucji metodyki badań. Jednymi z wielu są podziałły: Z.

Chojnickiego (1969), T. Czy ż (1973), S. Berezowskiego (1980), J. Chorleya i P.

Haggetta (1967) czy te ż W. Bircha z 1972 r. (T. Czy ż, Ratajczak, 1983).

Z.. Chojjniickii wydzieliłł trzy grupy metod:

opiisu statystycznego,, tjj.. miiary średniie,, rozproszeniia,, asymetriiii ii koncentracji,

wnioskowania statystycznego, tj. wykrywania współłzależności między zjawiskami za

pomocą analizy korelacji i regresji, stosowania modeli matematycznych.

T.. Czyż (1973) zaproponowałła podziałł na siedem grup, obejmujących:

-metody statystyczne opiisu rozkłładów przestrzennych (miiary średnie, rozproszenia,

asymetrii i koncentracji),

-metody typollogiiii przestrzennejj ii regiionalliizacjjii,,

-modelle badaniia ruchu,,

-modelle badaniia siiecii transportowejj,,

-modelle siiecii osadniiczejj,,

-modelle badaniia systemu człłowiiek - środowiisko,,

-modelle optymalliizacyjjne..

Podziiałł S. Berezowskiego (1980) odbiega nieco od pozostałłych.

Punktem wyjjściia jjest kryteriium charakteru danych,, pozwallajjące w pierwszym etapie

wyróżnić dwa głłówne zespołły metod: realne - na podstawie danych jakościowych oraz

formalne - na podstawie danych ilościowych. Autor wydziela cztery grupy metod,

opierając się na kryteriach: logicznym, miejsca pracy, przedmiotowym i roboczym:

1.. metody zasadniicze:

-iindukcyjjna,,

-dedukcyjjna,,

-redukcyjjna (weryffiikacyjjna);

2.. metody studiiallne:

-kamerallna,,

-terenowa,,

-llaboratoryjjna (eksperymentallna);

3.. metody rzeczowe (przedmiiotowe):

-genetyczna,,

-hiistoryczna,,

-krajjobrazowa,,

-branżowo - ekonomiiczna,,

-regiionallna;

4.. metody techniiczne (robocze):

-kartograffiiczna,,

-statystyczna,,

-rachunkowa,,

-ankiietowa,,

-empiiryczna,,

-modellowa..

W lliiteraturze zagraniicznejj kllasycznym jjuż podziiałłem jjest trójstopniowy model

analizy systemu regionalnego, opierający się na różnorodności charakteru obiektów

geograficznych (R.J. Chorley, P. Haggett). Określone techniki i metody analizy stosuje

się w zależności od tego, czy przedmiotem badania są obiekty punktowe, liniowe,

powierzchniowe lub dynamiczne. Obok wskazania technik i metod autorzy przedstawiają

ich uogólnienia w formie modeli przestrzennych oraz głłówne źródłła ich pochodzenia.

Ostatniią prezentowaną kllasyffiikacjją jjest podziiałł W. Bircha uwzględniający kryterium

systematyzacji problemowej wiedzy geograficznej. Wyróżniono w nim:

- metody zbiieraniia danych przestrzennych,,

- metody ii modelle analliizy rozkłładu przestrzennego,,

- metody kllasyffiikacjjii przestrzennejj ii regiionalliizacjjii,,

- modelle zalleżnościi o charakterze kowariiancyjjnym (metody

czynniikowe,, analliiza kanoniiczna),,

- modelle oddziiałływań przestrzennych (modelle grawiitacjjii ii

potencjjałłu),,

- modelle iintegracjjii przestrzennejj (analliiza przepłływów

miiędzyregiionallnych,, analliiza systemowa),,

- modelle procesów czasoprzestrzennych (dyffuzjja),,

- modelle normatywno - optymalliizacyjjne (symullacjja,,

optymalliizacjja)..

5.. Wybrrane mettody analliizy prrzesttrrzennejj

IINFORMACJA iinfforrmattiion,, wiiedza uzyskiiwana w drrodze iintterrprrettacjjii danych,, kttórra w usttallonym

konttekściie ma okrreśllone znaczeniie ii dottyczy obiiekttów,, ttakiich jjak ffaktty,, zdarrzeniia,, prrzedmiiotty,,

zjjawiiska,, prrocesy ii iidee..

IINFORMACJA GEOGRAFIICZNA geogrraphiicall iinfforrmattiion,, iinfforrmacjja uzyskiiwana w drrodze

iintterrprrettacjjii danych geogrraff iicznych..

DANE GEOGRAFIICZNE geographical data, dane,, w ttym dane prrzesttrrzenne dottyczące obiiekttów

prrzesttrrzennych powiiązanych z powiierrzchniią Ziiemii ii połłączonych ze sobą rróżnorrodnymii

zwiiązkamii;; obiiektty tte majją charraktterr natturrallny llub anttrropogeniiczny..

GEOIINFORMACJA geoinformation, ll)) iinfforrmacjja uzyskiiwana na drrodze iintterrprrettacjjii danych

geoprrzesttrrzennych,, 2)) synoniim ii częstto używany skrrótt iinfforrmacjjii geogrraffiicznejj,, sttosowany

rrówniież dlla podkrreślleniia iintterrdyscyplliinarrnego charraktterru ttego tterrmiinu niie ogrraniiczajjącego siię

do geogrraff iiii jjako naukii..

SYSTEM IINFORMACJII GEOGRAFIICZNEJ geogrraphiicall iinfforrmattiionsysttem ((GIIS)),, systtem

iinfforrmacjjii prrzesttrrzennejj dottyczący danych geogrraff iicznych;; tterrmiin tten w lliiczbiie mnogiiejj systtemy

iinfforrmacjjii geogrraffiicznejj sttosowany jjestt rrówniież jjako nazwa dziiedziiny zajjmujjącejj siię

geoiinfforrmacjją orraz mettodamii ii ttechniikamii GIIS..

DANE GEOPRZESTRZENNE geospattiiall datta,, dane prrzesttrrzenne dottyczące Ziiemii ii wszellkiich

obiiekttów prrzesttrrzennych z niią zwiiązanych;; synoniim danych geogrraff iicznych..

Źródło: Jerzy Gaździcki, Leksykon geomatyczny

INFORMACJA PRZESTRZENNA to iinfformacjja uzyskiiwana na drodze interpretacji danych

przestrzennych. Przy tym dane przestrzenne* spattiiall datta to dane dotyczące obiektów

przestrzennych, w tym zjawisk i procesów znajdujących się lub zachodzących w

przyjętym ukłładzie współłrzędnych. Dane przestrzenne dotyczą:

- włłaściiwościi geometrycznych obiiekttu przestrzennego,,

a zwłłaszcza jjego połłożeniia wzgllędem przyjjętego

dwuwymiiarowego llub trójjwymiiarowego ukłładu współłrzędnych;

- charakterystykii obiiektu pod wzgllędem czasu,, np.. daty jjego

utworzeniia;

- zwiiązków przestrzennych (topollogiicznych) danego obiiektu z

iinnymii obiiektamii przestrzennymii;

- wyróżniionych atrybutów opiisowych obiiektu przestrzennego,,

słłużących do jjego iidentyffiikacjjii oraz określlajjących jjego

podstawowe włłaściiwościi..

Systtem IInfforrmacjjii Prrzesttrrzennejj spattiiall iinfforrmattiion systtem ((SIIP,,GIIS))

Systtem pozyskiiwaniia,, grromadzeniia,, werryff iikowaniia,,

iinttegrrowaniia,, analliizowaniia,, ttrransfferrowaniia ii udostt ępniianiia danych prrzesttrrzennych,, w

szerrokiim rrozumiieniiu obejjmujje on mettody,, śrrodkii ttechniiczne,, w ttym sprrzętt ii

oprrogrramowaniie,, bazę danych prrzesttrrzennych,, orrganiizacjję,, zasoby ff iinansowe

orraz lludzii zaiintterresowanych jjego ffunkcjjonowaniiem;;

oprrogrramowaniie o ffunkcjjach odpowiiadajjących deff iiniicjjii ((1)),,

prrodukowane prrzez wyspecjjalliizowane ff iirrmy,, np.. ESRII,,

IIntterrgrraph,, ERDAS..

(cos na slajdzie)

Grupy funkcji systemow informacji przestrzennej:

-- pozyskiiwaniie,, prrzettwarrzaniie ii werryffiikacjja danych prrzesttrrzennych;;

-- iinttegrracjja,, zarrządzaniie ii udosttępniianiie danych prrzesttrrzennych;;

-- iinttegrracjja,, analliiza ii prrezenttacjja danych prrzesttrrzennych..

Obecny poziom i kierunki rozwoju technologii systemow informacji przestrzennej:

-- systtemy rrozprroszone ((arrchiittektturra wiiellowarrsttwowa))::

-- warrsttwa serrwerrów danych,,

-- warrsttwa serrwerrów aplliikacjjii,,

-- warrsttwa użyttkowniików z dowollnymii urrządzeniiamii ii iintterrffejjsamii;;

-- bazy danych z attrrybuttamii prrzesttrrzennymii,, a niie wydziiellona baza danych;;

-- systtemy bazodanowe ((śrrodowiisko rrellacyjjnych baz danych sttanowii rrepozyttorriium

wszysttkiich danych – łłączniie z danymii prrzesttrrzennymii));;

-- bezpośrrednii dosttęp do rróżnych danych w czasiie rrzeczywiisttym;;

-- GIIS częściią komplleksowego rrozwiiązaniia z zakrresu ttechnollogiiii iinfforrmacyjjnejj

obejjmujjącejj całłość zadań orrganiizacjjii ((systtemu));;

-- ottwarrttość ttechnollogiiii pozwallajjąca na ttworrzeniie specjjalliisttycznych ffunkcjjii ii

dowollnych aplliikacjjii prrzy pomocy sttandarrdowych narrzędzii prrogrramowych;;

-- komplleksowe oprracowaniia systtemu..

ArcGIS Geostatical Analyst - Tworrzeniie opttymallnych powiierrzchnii sttattysttycznych

prrzy użyciiu zaawansowanych narrzędzii analliittycznych

ANALIIZA JEDNEJ ZMIIENNEJ::

Pod pojjęciiem analliizy jjednejj zmiiennejj rozumiiemy badaniie cechy x w pewnej liczbie

jednostek przestrzennych lub obiektów. Możemy analizować np. liczbę ludności miast

danego terytorium, wielkość opadu atmosferycznego w roku, czy też wahania udziałłu

grupy ludności w określonym przedziale wiekowym w stosunku do całłej populacji w

kolejnych latach lub państwach itd. W zależności od celu badania analiza jednej

zmiennej umożliwia:

--okrreślleniie ttejj wiiellkościi opiisywanejj prrzez rrozkłład,, wokółł kttórrejj

skupiiajją siię wszysttkiie pozosttałłe warrttościi zmiiennejj ((oblliiczaniie

miiarr śrredniich)),,

-- wskazaniie sttopniia zrróżniicowaniia badanejj zmiiennejj ((oblliiczaniie

miiarr rrozprroszeniia)),,

-- usttalleniie kiierrunku zrróżniicowaniia zmiiennejj ((oblliiczaniie miiarr

asymettrriiii)),,

-- wskazaniie sttopniia niierrównomiierrnościi rrozkłładu ogóllnejj sumy

warrttościi zmiiennejj miiędzy poszczególlne jjednosttkii zbiiorrowościi

((oblliiczaniie miiarr koncenttrracjjii))..

W zalleżnościi od techniikii oblliiczaniia,, wymiieniione miiary dziielliimy na kllasyczne ii

pozycyjjne..

W przypadku kllasycznych biierzemy pod uwagę wszystkiie ellementy w szeregu,, w

przypadku pozycyjnych natomiast tylko niektóre wartości zmiennej, stojące na określonej

pozycji.

Do grupy miiar średniich zalliiczamy:

1..miiary kllasyczne:

-średniią arytmetyczną,,

-średniią harmoniiczną,,

-średniią geometryczną,,

2..miiary pozycyjjne:

-domiinantę (modallną) dlla szeregu rozdziiellczego,, kwantyle.

Do grupy miiar rozproszeniia zalliiczamy:

1..miiary kllasyczne:

-odchylleniie przeciiętne (dewiiata),,

-wariiancjję,,

-odchylleniie standardowe,,

-współłczynniikii zmiiennościi,,

2.. miary pozycyjne:

-empiiryczny obszar zmiiennościi,,

-odchylleniie ćwiiartkowe,,

-pozycyjjny współłczynniik zmiiennościi..

W grupiie miar asymetrii brak wyraźnego podziałłu na miary klasyczne i pozycyjne;

wyróżniamy więc:

- porównaniie średniich,,

- wskaźniik asymetriiii,,

- wskaźniikii kwartyllowe,,

- współłczynniik asymetriiii,,

- hiistogram,, krzywa częstościi rozkłładu..

Kollejjną grupę charakterystyk jjednejj zmiiennejj stanowiią miary

koncentracjjii.. Związane są z kartograficzną metodą badań w

geograffiiii..

Możemy jje podziielliić na trzy podgrupy,, obejjmujjące miierniikii:

1.. lliiczbowe,,

2.. graffiiczno - lliiczbowe,,

3.. graffiiczne..

Najbardziiej znana ii najczęściiej wykorzystywana miara graficzno - liczbowa to

k r z y w a i w s k a ź n i k L o r e n z a (str.17 - 21) .

Do graficznych miar koncentracji obiektów w przestrzeni geograficznej możemy

zaliczyć histogram rozkłładów brzegowych

ii miiary centrografiiczne..

Podstawą określlaniia stopniia skupiieniia obiiektów za pomocą

h ii s t o g r a m u r o z k łł a d ó w b r z e g o w y c h jest dysponowanie

punktową mapą rozmieszczenia zjawiska, np. lokalizacji jednostek osadniczych,

źródełł, danych form geomorfologicznych (str. 21 - 23) .

M ii a r y c e n t r o g r a f ii c z n e iillustrują llokalliizację centrum skupiania się

zjawiska oraz skalę jego dyspersji przestrzennej. Najbardziej znany miernik w tej

grupie stanowi c e n t r o i d, odpowiadający przestrzennemu środkowi ciężkości

zjawiska, tzn. Centrum geograficznemu. Znając wielkości cechy mierzone w różnych

punktach obszaru wraz z ich współłrzędnymi geograficznymi, w celu wyznaczenia

poszukiwanego centrum możemy zastosować wzory Weisberga (str.24 - 27) .

Patrz „WYBRANE ZAGADNIENIA ANALIZY PRZESTRZENNEJ W BADANIACH GEOGRAFICZNYCH”, Jerzy RUNGE,

Wyd. Uniwersytet Śląski, Katowice 1992 r. i kolejne wydania

Dysponujjąc maciierrzą danych geogrraff iicznych,, możemy::

a)) badać dane w poszczególlnych kollumnach -- analliiza rrozmiieszczeniia danejj cechy,,

b)) badać dane w poszczególlnych wiierrszach -- analliiza zwiiązku miiędzy cechamii

zaobserrwowanymii w jjednejj jjednosttce prrzesttrrzennejj llub obiiekciie,,

c)) porrównywać ze sobą kollumny -- analliiza współłzalleżnościi cech,,

d)) porrównywać ze sobą wiierrsze -- synttettyczne badaniie zrróżniicowaniia prrzesttrrzennego zespołłu

uwzgllędniionych cech,,

e)) analliizować maciierrz geogrraff iiczną jjako całłość..

Prrocedurry c -- e nazywamy a n a ll ii z ą w ii e ll o z m ii e n n ą..

Zjawiska naturalne i cywilizacyjne (społeczne) w przestrzeni państwa

1. Człowiek a środowisko

Zasobamii śrrodowiiska geogrraff iicznego są wybrrane komponentty śrrodowiiska geograficznego

wykorzystywane przez człłowieka bezpośrednio lub pośrednio w procesach produkcji i

konsumpcji. Zasoby środowiska geograficznego są również kategorią kulturową i

historyczną ponieważ elementy środowiska geograficznego są zmienne w czasie i

przestrzeni.

Człłowiiek żyjje ii dziiałła w okrreśllonym środowisku geograficznym. Środowisko geograficzne

to zespółł warunków przyrodniczych występujących na danym obszarze, uzależnionych od

warunków geologicznych, ukształłtowania powierzchni, przebiegu zjawisk atmosferycznych,

rodzaju wód, gleb oraz świata organicznego.

Śrrodowiisko geogrraff iiczne uttożsamiia siię rrówniież z powłłoką geogrraff iiczną,, na którą skłładają się:

skorupa ziemska (litosfera), część atmosfery (troposfera i dolne piętro stratosfery), wody

(hydrosfera), powłłoka glebowa (pedosfera) oraz szata roślinna i świat zwierzęcy

(biosfera).

Śrrodowiisko geogrraff iiczne jjestt ttworrem złłożonym,, a wszysttkiie ellementty występujące na danym

obszarze, łłącznie z tymi, które do środowiska wprowadziłł człłowiek, są ze sobą silnie

powiązane i wzajemnie od siebie uzależnione. Również ingerencja w dowolny skłładnik

środowiska pociąga za sobą jego zmianę lub zmianę innych komponentów.

Poszczególne komponenty środowiska znajdują się w ciągłłym ruchu i w procesie

przeobrażeń. Jest to jedna z istotnych cech środowiska, którą możemy określić jako

zdolność do samoregulacji i samoorganizacji.

Zasoby śrrodowiiska::

1.. sttanowiią źrródłło niiezbędnych do życiia substtancjjii chemiicznych,, ttakiich jjak powiiettrrze

atmosferyczne i woda;

2.. dosttarrczajją niiezbędnych prrzedmiiottów dziiałłallnościi prrodukcyjjnejj,, czyllii surrowców;;

3.. sttanowiią miiejjsce skłładowaniia ii grromadzeniia odpadów..

Słońce:

Ciiałłem centtrrallnym,, skupiiajjącym prawie całłą (99,87%) masę Ukłładu Słłonecznego jest

Słłońce, obiegane przez 9 planet (Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran,

Neptun, Pluton); 7 planet ma krążące wokółł nich satelity naturalne. Między orbitami

Marsa i Jowisza rozciąga się pas planetoid, z których część, poruszając się po orbitach

silnie wydłłużonych, zbliża się do Słłońca bardziej niż Ziemia. Odrębne grupy ciałł Ukłładu

Słłonecznego tworzą meteoroidy oraz komety, których przynajmniej część może być

traktowana jako stałły skłładnik Ukłładu Słłonecznego.

Schemat globu ziemskiego:

Kulla ziiemska skłłada siie z jądra, płłaszcza, skorupy ziemskiej (litosfery), warstwy gleby,

oceanów, mórz i wód

śrródllądowych,, llodu ii attmosfferry.

Ellementty tte są powiiązane prrocesamii

ii zjjawiiskamii będącymii prrzedmiiottem badań geograficznych, fizycznych, chemicznych lub

biologicznych.

Naukii o systtemiie ziiemskiim zajjmujją siię zatem procesami zachodzącymi

w atmosferze, oceanach, morzach i wodach śródlądowych (hydrosferze) lodzie (tzw.

kriosferze), glebach (pedosferze), oraz wśród roślinności pokrywającej powierzchnie ziemi

i łłączącej w pewnym sensie glebę i atmosferę; zajmują się także energią słłoneczną

gwarantująca przebieg tych procesów i, w końcu, gazami i cząsteczkami dostającymi się

do atmosfery i oceanów z przestrzeni kosmicznej lub z płłynnych skałł pod powierzchnia

Ziemi (litosfery). W wielu

z ttych prrocesów biiorrą udziiałł orrganiizmy żywe, stąd używa się także terminu biosfera jako

łłączne określenie wszystkich miejsc bytowania tych organizmów na Ziemi.

Bilans energetyczny ziemi:

IIsttniiejje ciiągłła wymiiana węglla miiędzy attmosfferrą biiosfferrą,, lliittosfferrą ii hydrrosfferrą.. Węgiiell jjestt

włłączany do biosfery dzięki fotosyntezie.

Dwuttllenek węglla jjestt w dużejj miierrze odpowiiedziiallny za warrunkii tterrmiiczne na Ziiemii.. W ciiągu

ostatnich 300 lat stężenie CO2 w atmosferze wzrosłło z ok. 260 ppm do okołło 350 ppm.

Współzależność między zagrożeniami:

Pojęcia wybranych zagrożeń i kataklizmów występujących w Polsce:

Powódź -- jjestt tto wezbrraniie wody w rrzekach,, sttrrugach,, sttrrumiieniiach,, zbiiorrniikach wodnych,, kanałł

ach llub na morrzu,, podczas kttórrego woda ""po wysttąpiieniiu z brrzegów"" zallewa dolliiny rrzeczne,, allbo

dolliiny deprresyjjne ii powodujje zagrrożeniie dlla lludzii llub miieniia.. Powodziie mogą wysttępować w

okrresiie wiiosennym ((powodziie rrozttopowe,, kttórre mogą być spottęgowane zattorramii llodowymii ii śrry

żowymii)) jjak rrówniież llattem wskuttek dłługottrrwałłych llub barrdzo obffiittych opadów deszczu..

Burza -- jjedno llub kiillka gwałłttownych wyłładowań ellekttrrycznościi attmosfferrycznejj ((błłyskawiica,,

grrzmott)) wewnąttrrz chmurry llub miiędzy chmurrą a powiierrzchniią Ziiemii.. W czasiie burrzy wysttępujją

iinttensywny opady deszczu llub grradu ii siillny porrywiistty wiiattrr.. W Pollsce wysttępujje kiillkanaściie dnii z

burrzamii,, szczególlniie w okrresiie llettniim..

Burza śnieżna - iinttensywny opad attmosfferryczny złłożony z krryszttałłków llodu w ttemperratturrze

poniiżejj --1o C połłączony z siillnym wiiattrrem..

Gradobicie -- zjjawiisko metteorrollogiiczne pollegajjące na opadziie,, z siillniie rrozbudowanych

deszczowych chmurr kłłębiiasttych,, brryłłek llodu o śrredniicy 0,,5 -- 5 cm.. Wysttępujje najjczęściiejj w ciiepłł

ejj porrze rroku ii połłączone jjestt z wyłładowaniiamii attmosfferrycznymii.. Grradobiiciie barrdzo częstto wyrrz

ądza znaczne sttrratty w uprrawach rrollniiczych ii warrzywniiczych..

Trąba powietrzna (wodna) -- siillny wiirr powiiettrrzny o prrawiie piionowejj osii ii niiewiiellkiiejj śrredniicy ((od

kiillku do kiillkusett mettrrów)) powsttajjący w chmurrze burrzowejj,, prrzemiieszczajjący siię nad powiierrzchnii

ą Ziiemii.. Ma posttać kollumny llub llejja częstto dosiięgajjącego powiierrzchnii grrunttu ((ttrrąba powiiettrrzna))

llub zbiiorrniika wodnego ((ttrrąba wodna)).. Wiiattrr skiierrowany ku górrze,, wiiejje po ttorrach spiirrallnych wzdłł

uż osii wiirru z prrędkościią ponad 150 do 360 ((w eksttrremallnych warrunkach do 500)) km//godz..

Prrzesuwajjąc siię nad llądem gwałłttowniie zasysa pyłł ii piiasek ((może tteż porrwać człłowiieka,, zwiierrzę

wiiellkościi krrowy,, ellementty konsttrrukcyjjne budynków a nawett samochód)),, nad zbiiorrniikamii

wodnymii -- wodę.. Prrzejjściiu ttrrąby ttowarrzyszy gwałłttowny spadek ciiśniieniia nawett do warrttościi 25

hPa ((2,,5% norrmallnego ciiśniieniia attmosfferrycznego)),, burrza ii gwałłttowne opady attmosfferryczne

Huragan -- niiezwyklle gwałłttowny,, porrywiistty wiiattrr o śrredniiejj prrędkościi 120 km//godz.. ii wiięcejj..

Powsttajje na obszarrze głłębokiich niiżów attmosfferrycznych,, skuttek opadaniia chłłodnych mas

powiiettrrza ii zderrzeniia ffrronttów attmosfferrycznych..

Susza -- dłługottrrwałły okrres z brrakiiem opadów attmosfferrycznych llub z dużym,, w porrównaniiu ze ś

rredniimii warrttościiamii wiiellollettniimii,, iich niiedoborrem,, wysoką ttemperratturrą ii niiską wiillgottnościią

powiiettrrza -- susza attmosfferryczna.. Wysttępujjący prrzeważniie w lleciie.. Jejj nasttępsttwem jjestt susza

gllebowa -- niiska wiillgottność glleby prrzy dużym wyparrowywaniiu z niiejj wody,, co prrowadzii do

spowollniieniia llub zattrrzymaniia wegettacjjii rroślliin.. Susza powodujje duże sttrratty w uprrawach

rrollniiczych ii

Epidemia -- pojjawiieniie siię na danym obszarrze,, rrównocześniie llub w krróttkiich odsttępach

czasowych,, dużejj lliiczby zachorrowań na okrreślloną chorrobę zakaźną ((np.. durr brrzuszny,,

czerrwonka,, błłoniica,, chollerra,, dżuma)) llub niiezakaźną ((np.. berrii-- berrii,, gniillec)).. Źrródłłem zakażeniia

jjestt najjczęściiejj chorry:: człłowiiek,, zwiierrzę.. Zarrazkii prrzenosiić siię mogą prrzez bezpośrrednii konttaktt z

chorrym,, prrzez powiiettrrze,, wodę,, pokarrmy llub np.. za pośrredniicttwem niiekttórrych sttawonogów

((muchy,, komarry,, wszy,, pchłły,, klleszcze))..

Podziiałł zagrrożeń ze wzgllędu na źrródłło iich wysttąpiieniia::

+śrrodowiiskowe ((natturrallne))::

-- hydrrogeollogiiczne;;

-- attmosfferryczne..

+ cywiilliizacyjjne ((anttrropogeniiczne))::

-- społłeczne;;

-- medyczne;;

-- ttechnollogiiczne ((ttechniiczne));;

-- iinne..

Zagrrożeniia śrrodowiiskowe tto zagrrożeniia życiia,, zdrrowiia,, mienia, samopoczucia i normalnego

funkcjonowania ludzi,

a ttakże samego śrrodowiiska natturrallnego,, kttórrych źrródłłem jest środowisko przyrodnicze

(naturalne).

IIch prrzyczyną jjestt wysttąpiieniie eksttrremallnych sttanów przyrody (zjawisk przyrodniczych) lub

nadmierna niewłłaściwa eksploatacja zasobów i walorów (naturalnych) przyrody przez

człłowieka. Zagrożenia środowiskowe dzielą się na hydrogeologiczne, atmosferyczne.

Zagrożeniie natturallne (środowiskowe) to nieoczekiwane i niekontrolowane zdarzenie o

ogromnym rozmiarze zagrażające życiu i działłalności człłowieka, mogące zmienić na

zawsze jego egzystencję.

Zagrrożeniie natturrallne może prrzekszttałłciić siię w kattaklliizm natturrallny (katastrofę), jeśli jego siłła

niszczy włłasność człłowieka i/lub zagraża jego zdrowiu i życiu.

Współłzalleżność miiędzy zagrożeniiamii. W większości przypadków katastrofy są ze sobą

powiązane, jedna następuje tuż po drugiej. Na przykłład, erupcja wulkanu może

spowodować poważne trzęsienie ziemi lub nawet tsunami, które z kolei może

spowodować pożar, powódź lub osunięcie zbocza. Naukowcy próbują rozszyfrować te

zależności i znaleźć sposoby na złłagodzenie efektów interakcji między zagrożeniami

naturalnymi

Zagrrożeniia hydrrogeollogiiczne to zagrożenia związane z czynnikami hydrologicznymi i

geologicznymi:

Do ttakiich zagrrożeń nalleżą::

- trzęsienia ziemi, wulkany, powodzie, osuwiska, tsunami

Zagrrożeniia attmosfferryczne to zagrożenia związane z czynnikami atmosferycznymi:

Do ttakiich zagrrożeń nalleżą::

- pożary (wyładowania atmosferyczne), burze (opady nawalne) z wyładowaniami

atmosferycznymi, śnieg i lód (niskie temperatury), mgła, susza (brak opadów, wyskie

temperatury)

Powódź tto jjedno z najjbarrdziiejj powszechnych zagrrożeń hydrogeologicznych polegających

na czasowym zalaniu lądu przez wodę, zazwyczaj w wyniku ulewnych deszczy i

intensywnego topnienia śniegu. Prawdopodobieństwo przewidzenia powodzi jest dużo

większe, niż któregokolwiek z innych zagrożeń hydrogeologicznych.

Powódź jjestt czasowym zallaniiem llądu prrzez::a) wody powierzchniowe, b) ulewne (nawalne)

deszcze,

c)) ttopniieniie śniiegu,,

d)) osuniięciia mas ziiemii w dolliinach rrzecznych ii iin..

W prrzypadku a ii d powódź może być spowodowana burrzamii,, osuwiskami, trzęsieniami

ziemi, tsunami, przerwaniem naturalnych

llub szttucznych ttam,, iittp..

W prrzypadku b)) ii c)) prrzyczyną są ullewne deszcze,, opady śniiegu

ii nasttępujjące po niich rrozttopy,, iittp..

Do wysttąpiieniia powodzii pottrrzebnych jjestt kiillka czynniików meteorologicznych zachodzących

równocześnie. Sposób w jaki człłowiek eksploatuje zbiorniki wodne jest również związany

ze skutkami powodzi.

Na tterreniie całłejj Eurropy prrzyczyną powodzii są najjczęściiejj ullewne opady deszczu i

intensywne topnienie śniegu. W Europie Półłnocnej powodzie mogą być również

spowodowane topniejącym lodem na rzekach, który przemieszcza się i zatrzymuje się na

napotkanej przeszkodzie, np. stworzonej przez człłowieka, tworząc zatory lodowe.

Powodziie można podziielliić na dwiie podsttawowe kattegorriie::

1.. Powodziie wiiosenne spowodowane ttopniiejjącym śniiegiiem

ii zattorramii llodowymii..

2.. Powodziie llettniie spowodowane iinttensywnymii ii nagłłymii opadamii

deszczu..

W Eurropiie wiiellkiie powodziie zdarrzajją siię prrawiie w każdejj dekadziie.. Na przykłład, podniesienie

się poziomu wody zimą 1994-1995 dotknęłło Włłochy, Niemcy, Belgię, Francję i Holandię.

Latem 1997 roku Odra wylałła i spowodowałła ogromne zniszczenia w Europie Centralnej.

Latem 2002 roku Łaba i Wełłtawa przyczyniłły się do zniszczeń szacowanych na miliony

Euro w Niemczech i Czechach. Meteorologowie i hydrologowie używają 5-cio, 10-cio,

100-u i 1000-ąc letnich okresów, powodziowych, aby określić odstępy między kolejnymi

powodziami. Większość poważnych powodzi, które miałły miejsce w przeszłłości w

centralnej i zachodniej Europie byłły spowodowane budową zapór i sztucznym

regulowanie dna rzek, jak również rozszerzanie terenów miejskich na terasy zalewowe.

Zagrrożeniia społłeczne to zagrożenia życia, zdrowia, mienia, samopoczucia i normalnego

funkcjonowania ludzi,

a ttakże śrrodowiiska prrzyrrodniiczego,, kttórrych źrródłłem jjestt negatywne oddziałływanie ludzi na

inne osoby lub struktury społłeczne. Oddziałływanie to przejawia się w działłalności grup

społłecznych stosujących przemoc, zarówno zorganizowanych (organizacje terrorystyczne,

przestępcze) jak i występujących spontanicznie, a także w stałłym naruszaniu stanu

równowagi gospodarczej i politycznej.

Zagrrożeniia medyczne to zagrożenia życia i zdrowia ludzi, których źródłłem są choroby,

zwłłaszcza epidemie i pandemie, wypadki komunikacyjne oraz zatrucia wymagające

interwencji słłużb medycznych.

Zagrrożeniia ttechnollogiiczne ((ttechniiczne)) to zagrożenia życia, zdrowia, mienia,

samopoczucia i normalnego funkcjonowania ludzi oraz środowiska przyrodniczego,

których źródłłem są procesy produkcyjne, produkty i odpady działłalności gospodarczej lub

ich niewłłaściwe użytkowanie oraz nadmierna eksploatacja urządzeń technicznych, zużycie

materiałłów, nie przestrzeganie reżimów technologicznych itp.

Jednym z najjwiiększych zagrrożeń jjestt zjjawiisko ociieplleniia glloballnego.. Jego możlliiwe

konsekwencje obejmują znaczny wzrost temperatury, podniesienie poziomu mórz i

oceanów, pustynnienie, zakłłócenie naturalnego rytmu i wielkości opadów, wymieranie

gatunków i wiele innych zjawisk, których natury nie jesteśmy w stanie obecnie

przewidzieć.

Klliimatt sttajje siię barr