ANTYK ( do V wieku N.E.)

EPIKUREIZM, prąd filoz.-etyczny zapoczątkowany przez Epikura (założenie szkoły w Atenach), rozwijany przez jego uczniów i zwolenników (zw. epikurejczykami) do IV w., uznający za cel życia indywidualne szczęście, a filozofię za środek służący do jego osiągnięcia; głosił teorię etyczną utożsamiającą życie szczęśliwe z życiem moralnym; za warunek wystarczający do osiągnięcia szczęścia uważali brak cierpień.

STOICYZM [łac. < gr.], filoz. doktryna szkoły stoików; pot. postawa życiowa polegająca na zachowaniu spokoju wewn., hartu ducha i opanowania w trudnych sytuacjach.

Topos – powtarzający się motyw, który często występuje w obrębie literatury i sztuki danej kultury, cywilizacji. Wskazuje na jedność kulturową danego kontynentu, czy na istnienie pierwotnych wzorców myślenia człowieka.

Do najstarszych toposów należy motyw wędrówki, na którym opiera się Homerowa Odyseja. Topos budowany jest na zasadzie "obrazu" mającego na celu opis jakiejś sytuacji (topos tonącego statku w "Kazaniach Skargi")

Przykłady toposów

Topos cykliczności natury: ma źródła w micie o Demeter i Persefonie. Wiosna nastawała gdy Persefona wracała na Ziemię do Demeter. Gdy miała wracać do Hadesu, matka smuciła się, a ziemia stawała się nieurodzajna.

Topos Arkadyjski: Motyw szczęścia. Arkadia to górzysta kraina na Peloponezie, zamieszkiwana przez pasterzy, którzy wiedli proste i szczęśliwe życie.

Topos tułacza: ma źrodło w micie o Odyseuszu.

Topos stworzenia świata: ma źródło w micie o stworzeniu świata. Opisuje etapy stwarzania świata przez Prometeusza.

Topos tyrtejski: źródło w wierszu Tyrtajosa "Rzecz to piękna" - cechuje go walka, a nawet śmierć w obronie ojczyzny. Hańbą okrywają się osoby, które opuszczają kraj pogrążony w wojnie.

Topos nieśmiertelnj sławy poety: ma źrodło w wierszu Horacego "Exegi monumentum" (łac. wybudowałem [sobie] pomnik [trwalszy niż ze spiżu]). Horacy twierdził, że poezja, którą stworzył jest specyficznym pomnikiem, który sobie wybudował pisząc wiersze. Twierdził, że jego utwory przetrwają kolejne pokolenia. "Nie wszystek umrę", napisał w tymże wierszu. Dzięki swym dokonaniom tak jak pomnik nie zginie w pamięci ludzi.

Prometeizm - postawa człowieka , który na wzór Prometeusza poświęca się dla dobra ogółu : narodu , państwa , grupy społecznej - nawet wbrew nakazom Boga . Mitologiczny Prometeusz ukradł Bogom z Olimpu ogień i podarował go ludziom , za co został okrutnie ukarany : przykuty do skały na Kaukazie , a orzeł wyszarpywał mu wciąż odrastającą wątrobę . Prometeizm stał się postawą modną w epoce romantyzmu ; stał się cechą przypisaną bohaterowi romantycznemu , zbuntowanemu przeciwko Bogu i pragnącemu poświęcić się dla ludzkości

ŚREDNIOWIECZE ( V – XV wieku)

Średniowieczny uniwersalizm oparty był na dominacji religii chrześcijańskiej w całej niemal Europie. Ze względu na to, iż wszystko w życiu podporządkowane było religii, światopogląd chrześcijański rządził myśleniem, odczuciami, postępowaniem i twórczością wszystkich ludzi średniowiecza. Dlatego też wszystkie występujące znaki były czytelne dla każdego chrześcijanina. Prócz tego obowiązywały te same, narzucone przez religię, normy moralne i wzorce osobowe.

Ponadto wszystkie niemal państwa podporządkowane były jednemu władcy, przez co stanowiły niemalże monolit religijny.

W dużym skrócie uniwersalizm średniowiecza wyraża się przez

- podporządkowanie wszystkiego Bogu,

- jedność ideałów,

- identyczne pojmowanie świata.

TEOCENTRYZM

to termin określający ówczesną myśl o świecie. "Bóg w centrum" - jako najwyższa władza, najwyższa wartość, ośrodek wszelkich działań. Wg. nauk św. Augustyna - jedynym celem życia człowieka jest dojście do Boga, byt doczesny ma jedynie przygotować do przyszłego życia. Pogląd ten był niezwykle popularny w średniowieczu - był osią, wokół której formowały się wszystkie doktryny filozoficzne.

dualizm

system ten zakłada istnienie dramatycznego rozdarcia między Bogiem i światem, a więc między bytem duchowym i cielesnym. Rozdarcie to jest szczególnie widoczne wewnątrz człowieka, którego dusza jako byt wyższy dąży ku sprawom wiecznym, a ciało jako byt niższy dąży ku rzeczom materialnym, ku upadkowi, co jest potwierdzeniem słów z biblijnej "Księgi Koheleta":

"Marność nad marnościami - wszystko marność". Tak więc dualizm oznacza rozdwojenie,

Scholastyka

(gr. „czas wolny”, łac. „szkolny”) Akademicka i monastyczna tradycja, która się posługiwała filozofią arystotelesowską i platońską, żeby zrozumieć, systematycznie wytłumaczyć i przemyśleć prawdy wiary. Opierając się na św. Augustynie z Hippony (354-430), Boecjuszu (ok. 480 — ok. 524) i innych, scholastyka zaczęła się naprawdę ze św. Anzelmem z Canterbury (ok. 1033-1109) i jego programowym zdaniem fides quaerens intellectum (łac. „wiara szukająca zrozumienia”). Po Piotrze Abelardzie (1079-1142) i Piotrze Lombardzie (ok. 1100-1160) największymi jej przedstawicielami byli: św. Tomasz z Akwinu (1225-1274), św. Bonawentura (1217-1274) oraz bł. Duns Szkot (1265-1308). Z Williamem Ockhamem (1285-1347) scholastyka przekształciła się w pusty nominalizm

Średniowieczne 'zanurzenie' jednostki w uniwersum świata, przypisanie jej ściśle określonego miejsca w powszechnie obowiązującej hierarchii bytów i ról odbierało poczucie indywidualności, czyniło człowieka anonimowym, choć niezbędnym trybem machiny, od którego wymagano idealnej, lecz typowej dla spełnianej funkcji doskonałości. W ten sposób 'ustawiony', świadomy swej roli i przeznaczenia człowiek zyskiwał poczucie bezpieczeństwa i nie wchodził w konflikt ze światem, ani tym bardziej z samym sobą, wiedząc, kim jest i jak ma postępować

RENESANS ( XVI wiek )

Humanizm

(łac. humanitas 'człowieczeństwo', 'ludzkość'), prąd umysłowy renesansu, poprzedził jakby całą epokę, był jej zwiastunem, 'świtem' - jak zwykło się mówić. Waga tego pierwszego objawienia polegała przede wszystkim na uzmysłowieniu sobie wartości własnej, jedynej, ludzkiej osobowości (humanus "ludzki"). Hasłem humanistów było hasło Terencjusza "człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce" (Homo sum et nihil humani a me alienum esse puto). Stawiało ono nieograniczone możliwości poszukiwaniom wszechstronnej wiedzy o człowieku. Tymczasem to, kim i jakim jest człowiek, stanowiło centrum zainteresowania humanistów. Potrzeba poznania i formowania indywidualnej osobowości poddała program zarówno studiowania siebie, swych wewnętrznych przeżyć, jak i kształcenia się na świetnych zdobyczach i wzorach ludzkiego ducha, najpełniej objawionych w starożytnej wiedzy o człowieku, czyli w antycznej filozofii, literaturze i sztuce.

antropocentryzm

Nazwa pochodzi od gr. słowa "anthropos" - "człowiek". Pogląd filozoficzny, według którego

człowiek jest ośrodkiem i celem wszechświata. Doktryna ta zyskała dużą popularność

w renesansie w związku z wystąpieniem zjawiska humanizmu, który dowartościował człowieka,

jego pozycję w świecie i społeczeństwie. Antropocentryzm jest zaprzeczeniem średniowiecznego

teocentryzmu.

BAROK (EUROPA XVI – XVIII, POLSKA XVII WIEK)

Barok zerwał z właściwą renesansowi przejrzystością i funkcjonalnością form, położył nacisk na przepych, ornamentykę i różnorodność. Renesansowa statyczna kompozycja zastąpiona została dynamiczną, wyrażającą gwałtowny ruch oraz spotęgowaną działaniem kontrastów, tworzących nastrój niepokojącej tajemniczości. W sztuce wyrażającej dotychczas radość i poczucie spokoju wynikające z harmonii i ładu, pojawił się niepokój i dramat.

marinizm – nurt w poezji barokowej, głownym tematem jest poezja zmyslowa, wyszukany styl jezykowy, liczne ozdobniki stylistyczne, oryginalnosc i zaskakiwanie czytelnika

Klasycyzm

(łac. classicus - pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony) - prąd literacki, który rozwinął się w XVII w. we Francji. Klasycyzm uznawał za cel sztuki osiągnięcie doskonałości w realizacji piękna i prawdy jako zaakceptowanych przez rozum ponadczasowych wartości. Cel ten miał być osiągany przez naśladowanie doskonałych wzorów, głównie antycznych, oraz przez naśladowanie natury pojmowanej jako odkryta przez rozum istota rzeczy. Ważnym przejawem teorii i praktyki klasycyzmu było przestrzeganie norm gatunków literackich, ich hierarchii i czystości. Najwyżej ceniono gatunki o tradycji antycznej: epos, tragedię, odę, list poetycki, bajkę, satyrę.

Sarmatyzm.

Polską szlachtę wieku XVII i XVIII cechowało poczucie narodowej potęgi, świadomość tradycji i przekonanie o pochodzeniu Polaków od starożytnych Sarmatów. Duma była nieodłączną cechą barokowej mentalności. Z czasem pojęcie sarmatyzmu nabrało ujemnego nacechowania. Oznaczało całokształt obyczajów, kultury szlacheckiej, utożsamianych z zacofaniem, nietolerancją, dewocją, skłonnością do zabaw.

Kontrreformacja.

Zasadniczym zjawiskiem społecznym, które wpłynęło na kształtowanie się sztuki barokowej, była kontrreformacja, czyli walka prowadzona przez Kościół katolicki z postępami reformacji. W Europie kontrreformację zapoczątkował sobór trydencki (1545 - 1563), na którym opracowano program reform wewnętrznych Kościoła rzymskokatolickiego, a jednocześnie określono założenia walki z różnowiercami. Zakonem, który miał przewodzić kontrreformacji, byli, istniejący już od 1534 roku, jezuici.

OŚWIECENIE ( XVIII WIEK)

Racjonalizm

filozofia zakładająca wyższość poznania umysłowego nad poznaniem zmysłowym. Racjonalizm to postawa polegająca na porządkowaniu i poddawaniu logicznej krytyce docierających do nas wiadomości.

empiryzm:

(od greckiego słowa empẽiria – doświadczenie) to kierunek filozoficzny, według którego jedynym lub głównym źródłem, bądź środkiem poznania jest doświadczanie rzeczywistości za pomocą zmysłów.

humanitaryzm

społ. postawa charakteryzująca się uznaniem za najwyższe wartości godność, wolność i równość wszystkich ludzi, poszanowaniem człowieka i chęcią oszczędzenia mu cierpień;humanitarny

Deizm

pogląd filozoficzno-teologiczny zakładający, że Bóg bądź to stworzył świat, bądź odegrał w jego początkach rolę "pierwszego poruszyciela", ustalił prawa, wg których cała rzeczywistość miała się rozwijać, nie ingeruje od tamtej pory ani w bieg historii naturalnej, ani w dzieje człowieka.

Ateizm

(z greckiego "a-" prefiks przeczący, "theos" - Bóg), doktryna albo życiowa postawa wyrażająca negację istnienia Boga (lub bóstw), niewiara.

Klasycyzm

to kierunek programowy nawiązujący do antycznej teorii poezji. W drugiej połowie XVII wieku we Francji ukształtowała się konwencja literacka klasycyzmu oparta na założeniach filozoficznych racjonalizmu. Klasycyzm uznawał za cel sztuki osiągnięcie doskonałości (tak jak Arystoteles) w realizacji piękna i prawdy jako zaakceptowanych przez rozum, uniwersalnych wartości. Wyobraźni i uczuciom klasycyści przeciwstawiali rozum, przypisywali mu podstawową rolę w tworzeniu sztuki.

wolterianizm

ogół tendencji filozoficznych i politycznych, głoszonych przez Woltera, a propagowanych przez jego zwolenników. Istotą tej koncepcji jest wolnomyślicielstwo, tolerancja, prawo do posiadania i głoszenia swoich poglądów przy szacunku dla postaw innych ludzi. Wolterianizm to także styl charakterystyczny dla Woltera - błyskotliwy, elegancki, dowcipny.

sensualizm

zaufanie wobec zmysłów ludzkich jako najlepszej metody poznawania i badania świata

libertynizm - początkowo znaczył dążenie do wolności. W trakcie epoki nabrał negatywnego zabarwienia postawy ludzi bez moralności, rozpustnych, ucztujących i wyszydzających świętości.

tabula rasa [tabula rasa] (łc.’czysta karta’) umysł dziecka nie tknięty jeszcze przez wpływy zewnętrzne wg J. Locke’a.

ROMANTYZM (1818 – 1863 – I połowa XIX wieku)

Irracjonalizm to ogólna nazwa poglądów w metafizyce kwestionujących racjonalność samej rzeczywistości i traktujących jej sferę znaczeń jako nonsens, sferę wartości jako absurd, a sferę bytu jako chaos.

PROFETYZM [gr.], głoszenie proroctw przez ludzi powołujących się na natchnienie od Boga; mowy proroków, ujmowane zwykle w formę przemowy samego Boga, zawierały ocenę sytuacji danej społeczności i postępowania jej członków, wizje przyszłych dziejów wspólnoty rel. lub całej ludzkości, a także przestrogi, napomnienia i wezwania do powrotu do autentycznej religijności; profetyzm znany był w staroż. Mezopotamii, gdzie wiązał się z kultem świątynnym; szczególne znaczenie miał u Izraelitów (prorocy Starego Testamentu), gdzie odegrał doniosłą rolę w kształtowaniu się monoteistycznego judaizmu w VIII–IV w. p.n.e.; w Ewangeliach typowym prorokiem jest Jan Chrzciciel, cechy proroka ma też Jezus; w chrześcijaństwie profetyzm łączony jest z działaniem Ducha Świętego (charyzmaty); przejawiał się w ruchach chiliastycznych (milenaryzm), a współcześnie w Kościołach zielonoświątkowych i w katol. ruchu odnowy w Duchu Świętym; w islamie wyraził się szczególnie w nauce Mahometa; b. żywotny w religiach afrochrześcijańskich.

mesjanizm

pogląd religijno-społeczny, występujący u narodów, które utraciły niepodległość

mistycyzm

stanowisko relig.-filoz., uznające możliwości bezpośredniego kontaktu wierzącego z Bogiem, duszy ludzkiej z absolutem i dążące do mistycznego, tajemnego, zjednoczenia z bóstwem.

Winkelriedyzm

termin pochodzi od nazwiska Arnolda Winkelrieda, szwajcarskiego bohatera walki o niepodległość (w bitwie pod Sempach, 1386), który z okrzykiem “Droga dla Wolności!” skierował w swoją pierś nieprzyjacielskie kopie, tworząc w ten sposób wyłom w szeregach wroga, co dało zwycięstwo Szwajcarom; bohaterski czyn Winkelrieda przekazywany w tradycji ustnej, w podaniach, legendach, pieśniach ludowych, opisany w Kronice zuryskiej (1425), inspirował pisarzy szwajcarskich i europejskich różnych epok, m.in. J. Słowackiego w Kordianie (1828): idea Polski – Winkelrieda narodów w wygłoszonym na szczycie Mont Blanc monologu przez tytułowego bohatera dramatu.

POZYTYWIZM (1850 – 1880 – II połowa XIX wieku)

Monizm

(gr. mónos jedyny) - filozoficzny pogląd uznający naturę wszelkiego bytu za jednorodną: materialną (materializm, monizm materialistyczny), duchową (idealizm, monizm idealistyczny) lub materialno-duchową (panteizm); także doktryna filozoficzna, która jest oparta na jednej zasadzie lub kryterium.

Scjentyzm

pogląd filozoficzny rozwinięty w drugiej połowie XIX wieku z empiryzmu i pozytywizmu, wg którego prawdziwą i w pełni uzasadnioną wiedzę o rzeczywistości dostarcza tylko nauka, przy trzeźwym i wąskim jej rozumieniu.

Agnostycyzm

pogląd, według którego nigdy nikomu nie uda się dowieść istnienia Boga, ale nie ma też możliwości dowiedzenia, że Boga nie ma. Agnostycyzm przybiera różne formy.

Relatywizm

to pogląd filozoficzny wedle którego prawdziwość wypowiedzi można oceniać wyłącznie w kontekście systemu w którym są one wypowiadane. Tym samym stwierdza relatywizm że nie istnieją zdania niosące absolutną treść, których ocena byłaby identyczna i niezależna od jej kontekstu. Prawdziwość dowolnego sądu zależy od przyjętych założeń, poglądów czy podstaw kulturowych.

MŁODA POLSKA (przełom XIX i XX wieku)

FILOZOFIA MODERNIZMU

Frederyk Nietzsche- filozof który dzielił ludzi na podludzi i nadludzi, twierdził ze tylko silne jednostki mogą rządzić światem, uznawał rządy silnej ręki, odrzucał religie i etykę.

Artur Schopenhauer- twierdził że życie to wieczne cierpienie, przed którym można uciec w : nirwane, hedonizm, satanizm. Twierdził iż gdy groza życia przerośnie grozę śmierci należy popełnić samobójstwo; człowieka ogarnia smutek, melancholia, prowadziło to do niemożności działania

-dekadentyzm- wywodzi się z Schopenhaueryzmu- postawa ideowa wynikająca z przewartościowania wszystkich wartości; niemożność działania, smutek, zniechęcenie

KIERUNKI ARTYSTYCZNE MODERNIZMU

- symbolizm- głosili że przeżycia są w istocie nie wyrażalne dlatego zamiast opisu uciekali się do symboli, aby wyrazić subtelność uczuć, nastrojów i doświadczeń wewnęcznych człowieka. Przedstawiciele to Strfan Malarme, artur Rimbad, w Polsce Miriam, Jacek Malczewski, Reymont, Żeromski

- impresjonizm –występował przede wszystkim w malarstwie- malowali w plenerze, światło, plama, kolory; obejmuje bierne poddawanie się wrażeniom, zacieranie granic między przeżyciami wewnętrznymi a rzeczywistością; uczucie panuje nad rozumem; zacieranie kształtów –technika amorficzna. Przedstawiciele to: Tetmajer, Żeromski, Reymont

- ekspresjonizm –ekspresja =siła wyrazu; należy wzbudzić w czytelniku silne wrażenia; zaznaczył się szczególnie w malarstwie, literaturze, teatrze i filmie. W literaturze środkami ekspresji była deformacja rzeczywistości, gwałtowność wypowiedzi i śmiałość obrazu; przedstawiciele to : Przybyszewski, Wyspiański, Miciński,

- secesja –objawiła się szczególnie w malarstwie, polegała na zamieszczeniu pewnych fragmentów najczęściej egzotycznych roślin, zwierząt, ptaków o oryginalnych, fantazyjnych kształtach, St. Wyspiański

XX LECIE MIĘDZYWOJENNE (1918 – 1939)

Futuryzm (łac. futurus) "przyszły " - prąd w kulturze (zwłaszcza w literaturze), który narodził się we Włoszech na poczatku XX w. Założeniem futuryzmu było "patrzenie w przyszłość", odrzucanie przeszłości i tradycji

Awangarda – ruch artystyczny, cechuje go opozycja wobec istniejących systemów, oraz zrywanie ze starymi i tworzenie nowych form wyrazu, zrywajacych ze starym porzadkiem rzeczy

Dadaizm

głównymi hasłami były anarchistyczna dowolność wyrazu, zerwanie z wszelką tradycją i odrzucająca jakiekolwiek kanony swoboda twórczości. Według przekazów, nazwa ruchu wzięła się od słowa "dada", wybranego przez Hugo Balla na chybił trafił ze słownika Larousse'a i oznaczającego w języku francuskim drewnianą zabawkę, konika.

Neoklasycyzm - zespół dwudziestowiecznych, różnorodnych tendencji w sztuce, literaturze i architekturze nawiązujących do nurtu klasycystycznego lub baroku.

Panteizm - światopogląd religijny utożsamiający boga (bóstwo) ze światem przyrody. Panteista powiedziałby, że bóg jest ze światem w pełni tożsamy, nie jest jego stworzycielem, lecz nim samym (Inaczej: bóg jest światem - świat jest bogiem).

pojęcia nie związane z epokami:

pamflet utwór (wiersz, artykuł itp.) złośliwie satyryczny, ostry, szyderczy, demaskujący osobę a. zjawisko życia społ. czy polit.

panegiryk utwór pochwalny, (przesadnie, pochlebczo) wysławiający osoby a. wydarzenia.

Poemat heroikomiczny, parodia eposu bohaterskiego, której zasadniczy chwyt polega na zderzeniu wzniosłej formy z błahą tematyką. Uwznioślenie za pomocą zastosowanych środków stylistycznych sytuacji i zjawisk mało ważnych przynosi w efekcie ich żartobliwą heroizację. Początki gatunku sięgają V w. p.n.e., kiedy powstała Batrachomachia, czyli Wojna żab z myszami. Rozkwit gatunku nastąpił w XVI–XVIII w., uprawiali go m.in. we Francji Wolter (Dziewica Orleańska), we Włoszech A. Tassoni (Porwane wiadro), w Polsce: I. Krasicki (Monachomachia, Antymonachomachia i Myszeis), T. K. Węgierski (Organy) i J. Jasiński (Sprzeczki).