I.PEDAGOGIKA KULTURY SERGIUSZA HESSENA

Sergiusz Hessen 1887- 1950. Zajmował się miedzy innymi filozofią, teorią kultury, moralności; od 1935r. W Polsce; Twórca i reprezentant pedagogiki kultury.

Pedagogika kultury, (zwana personalizmem pedagogicznym lub pedagogiką humanistyczną) rozumiana szeroko jako pedagogika ludzkiej duchowości.

Przyjmowała charakter pedagogiki humanistycznej, opowiadała się radykalnie i jednoznacznie po stronie dziecka jako człowieka i jego pełnych praw ludzkich do szczęśliwego dzieciństwa edukacji. Podstawowym zadaniem pedagogiki kultury jest badanie zjawisk i nurtów kultury: rozpoznawanie ich, ocenianie, by w końcu wyciągać z nich wnioski do wychowania. Zaczyna się uznawanie prawo rozwojowe dziecka, a tym samym, że „dziecko” powinno wychodzić poza rodzinę, aby mogło się uczyć „sztuki życia wśród innych ludzi i z ludźmi” Istotnym zadaniem jest również takie przygotowanie wychowawców, by mogli wychować młodzież do mądrego korzystania z kultury, do rozróżniania destrukcyjnych, konstruktywnych elementów kultury, oraz by mogli tworzyć kulturę opartą na wartościach wyższych. Człowiek biorący udział w tworzeniu dóbr kultury wzbogaca tym samym swoje siły duchowe, tworząc nowe wartości. Do tych dóbr kulturowych należą między innymi: teksty, sztuka, moralność, obyczaj, religia, prawo. Przedstawiciele tego nurtu podkreślili, że znaczenie pedagogiki kultury wynika z uznania postaci kulturowych form życia ludzkiego, kreatywnego i twórczego rozwoju oraz dokonywanych przez nią wyborów.

Pedagogika według Sergiusza Hessena. Podstawą wychowania jest dobre włączenie się w relację dorosłego człowieka do człowieka dorastającego, i to ze względy na niego samego, gdyż pozyskuje on swoje życie i własną postać. Zadaniem wychowania jest dążenie do autonomii i pełni osobowości, które realizuje się poprzez takie kształcenie, które odwołuje się do wartości kulturowych.

Sergiusz Hessen zaproponował tzw. „warstwicową koncepcję wychowania”, według której poszczególnym etapom nadane są odpowiednie struktury wartości i odpowiednie oddziaływania wychowawcze. Kierunek tak określanego wychowania wyznaczało przejście od, anomii (człowieka jako istota biologiczna, wymagająca pielęgnowania), przez heteronomię - Druga faza w rozwoju moralnym trwa według S. Hessena do około 16 roku życia. (człowiek jako istota społeczna, wymagającej „ukształtowania”, a więc wrastająca w kulturę i przejmująca, poszczególne wartości) Jest to długi i ważny okres w życiu jednostki, w tym czasie uczy się ona zachowań moralnych, społecznych. Istota heteronomii wyraża się w tym, że jednostka jest otwarta, gotowa do przyjęcia norm i wartości środowiska. Poddawany jest tzw. socjalizacji, ale dominuje w tym okresie, nastawienie do nakazów i zakazów. Do autonomii ( człowieka jako istoty wykształconej, której osobowość dzięki najwyższym przyjętym wartościom moralnym, społecznym, religijnym i innym, staje się „moralnie dojrzała”- (autonomii moralnej).Ukazanie takiego moralnego wykształcenia, może być forma wyzwolenia człowieka ku ostatniej fazie, wolności i twórczości. Młody człowiek uczy się zachowań tzw. „Prospołecznych” od rodziców, nauczycieli- wychowawców a także rówieśników. Wychowawca poza przekazywaniem wiedzy i rozwijaniem zdolności wychowanków, powinien dążyć do wychowania ich autonomicznej osobowości. Bardzo aktualne jest rozróżnienie przez Hessena kategorii „wolności” wewnętrznej –ideałem jej jest odnalezienie przez jednostkę swej powinności wewnętrznej. Jest to warunek na poszerzenie autonomii i rozwoju swojej osobowości jako najważniejszego zadania.

Wartości dzielił na autonomiczne, do których zaliczał wartości takie jak (prawdę, dobro, piękno) Nakładają się one na człowieka, stawiając mu zadania ważne w jego rozwoju. Układają się one w tak zwane „warstwy” Pierwszą tworzy nauka, sztuka, religia i moralność; następną warstwa – państwo i prawo i ostatnią – gospodarka i technika.

Hessen kładł nacisk na cało życiowy proces wychowania jednostki. Ukazuje tu iż wychowanie trwa przez cały okres naszego życia.

Przymus i wolność także nie wyklucza się, ale przenikają. Dzięki przymusowi szczególne znaczenie ma wychowanie moralne. Wychowanie to pokrywa się z kształceniem oznaczającym kształcenie całości duchowej człowieka- chodzi tu o jego osobowość. Jednym z podstawowych jego zadań jest „poprowadzenie” i w końcu doprowadzenie do wolności wewnętrznej. Poprzez każdy etap wychowania, czyli przedszkolnym, szkolnym a także poza szkolnym, które powinno prowadzić do autonomii. W wieku przedszkolnym, należy zwracać uwagę na odpowiednie organizowanie zabaw tak, aby możliwe było przejście do pracy, dzięki której wprowadza się do życia dziecka ład i pożadek. Wiek z natury anomiczny, ale bardzo ważny.

Kolejny etap wychowania- szkolne, będące z natury heteronomiczne, kształtuje w uczniach poczucie prawa i świadomości społecznej, ponieważ opiera się na przyjętych obowiązkach. Zadaniem jego jest wprowadzenie uczniów do twórczej pracy. Praca zarówno fizyczna, jak i umysłowa, staje się źródłem rozwoju osobowości. Hessen jednak przestrzegał przed daleko idąca” indywidualizacją pracy, dlatego tez kładł nacisk na uduchowienie pracy. Dążył do uniknięcia rozdwojenia miedzy praca powszechna a wewnętrznym życiem osobowości.

Hessen duża wagę przywiązywał miedzy innymi do roli samorządu szkolnego, prowadzenia sadu koleżeńskiego, a także do przygotowania pełnienia pewnych ról społecznych.

Według Hessena realizacja wychowania moralnego o charakterze „autonomicznym” następuje w czasie samo kształcenia pozaszkolnego. Może się w pełni realizować. Podkreśla, ze jest to możliwe tylko dzięki samokształceniu, poprzez obcowanie z kulturą minioną współczesną, za pośrednictwem środków nauki i kultury miedzy innymi: bibliotek, muzeów, uniwersytetów, czasopism.

Cele wychowanie moralnego według Hessena jest żywa osobowość, dążąca do włączenia się do „ wspólnoty duchowej innych i przyrody możliwe jest to dzięki czynnej miłości, która próbuje, „chce” rozwinąć, siły życiowe z przedstawicieli „wspólnoty pełni rolę przewodnika w sprawach moralno- wychowawczych.

Hessen wychowanie wychowanie moralne traktował jako formę i wynik każdego wychowania w ogóle i utożsamiał je z wykształceniem ogólnym. Takie, które oznacza kształtowania całości struktury duchowej człowieka inaczej jego osobowości

Według Niego, jednostka ludzka istnieje w tak zwanych czterech „bytach” warstwach wychowania, są nimi poziomy: bytu biologicznego, bytu społecznego, kultury duchowej, bytu błogosławionego. Wszystkie te poziomy przenikają się wzajemnie i Hessen wyodrębnił, także kategorie: podstawowe korelacje, szczeble miłości, szczeble nieśmiertelności, płaszczyzny wychowania, szczeble szczęścia. Na płaszczyźnie bytu biologicznego występują i zaspokajane są potrzeby i po¬pędy ludzkie. Osobnik jako „gatunek” ludzki podlega dziedziczeniu, Najniższym miłością, jaka ukazuje Sergiusz Hessen jest miłość „płciowa”, a także pożądanie seksualne, przez, które osobnik zostaje włączony w gatunek zwany gatunkiem biologicznym, czyli jego trwanie i zapewnienie sobie nieśmiertelności realizowane jest poprzez potomstwo.

Natomiast najniższym „szczeblem” szczęścia, ( radości, sukcesu, zadowolenia), uważa Hessen, ze jest nią tylko potrzeba zaspokajania potrzeb podstawowych. Chodziło Mu o „coś „większego”, bardziej wartościowego. Chciał uświadomić, iż w wychowaniu nie chodzi tylko o zaspakajanie tych podstawowych potrzeb, ale chodzi o rozwój wszystkich narządów zmysłowych, które są tak ważne w kształtowaniu rozwoju wszystkich ludzi, jak ich pielęgnowanie. Chodzi o pełny rozwój życia psychofizycznego.

Jeśli chodzi o drugi poziom jest nim byt społeczny, warunkuje on sposób zaspokajania potrzeb biologicznych. Włącza jednostkę w życie zbiorowości przez przyjmowani tradycji, przekazywane z pokolenia na pokolenie (takie jak: obyczaje, wierzenia, sposoby myślenia i zachowania, normy postępowania), które dana zbiorowość wyróżnia jako szczególnie ważne i warte zachowania obecnie i w przyszłości, które w dużym stopniu regulują postępowanie jednostek. W wychowania dokonuje się proces socjalizacji, jednostki - przygotowania jej do życia w społeczeństwie, którym będzie musiał umieć sobie radzić. Życia w społeczeństwie. Polegającym na umiejętności zaspokajania potrzeb, uznania, sukcesu, uczestniczeniu w tym społeczeństwie, a także, przyjaźni, oraz na przestrzeganiu praw społecznych,

Następnym poziomem według Hessena jest - kultura duchowa, która jest istotnym wyróżnieniem gatun¬kowym człowieka. Pokrywa się prawie w całości z warstwą wychowania. Chodzi tu, że nie jest ważne materialne nagromadzenie dóbr kultury, ale urzeczywist¬nienie w człowieku wartości, które w tych dobrach tkwią czyli: prawdy, piękna, dobra, sprawiedliwości. Chodzi o miłość wartości, o "miłość ku dalekiemu", jak pisze Hessen.. Wychowanie ma tu charakter otwarty, jego zadaniem ważne jest doprowadzenie do "wspólnoty duchowej" osobowości. Człowiek powinien uwolnić się z róż¬nych obecnych nacisków i ujmować swe życie w dalekiej perspektywie przerastających go obecnych zadań. Aktywność, pozwalająca prze¬zwyciężyć przeszłość i zapewnić nieśmiertelność historyczna spełniać, realizować się w twórczości. Nauka, sztuka i inne postacie kultury, przekazywane z po¬kolenia na pokolenie. Celem prawdziwego wychowania jest kształcenie osobowości człowieka (osobowości naukowej, artystycznej, prawnej itd.). W warstwie kultury duchowej ważna jest osobowość – „wspólnota tradycji duchowej”. A poczucie szczęścia i zadowolenia jest wynikiem wypełnienia powinności.

W ukazanych wyżej poziomach bytu przez Sergiusza Hessena a warstwami wychowania zachodzą wspólne powiązania. Elementy biologiczne, np. siła popędów, uazują sposób zachowania na poziomach społecznych i kulturowych, a obyczaje, normy społeczne i tradycje regulują zaspokajanie potrzeb biolo¬gicznych jednostki. A jeśli chodzi o życie kulturalne, realizowane są tak ważne wartości, wywierają duży wpływ na życie społeczne, dzięki nim następuje regulacja zachowania w kontaktach międzyludzkich.

Pedagogika Hessena jest nadal żywa, budzi sprzeczność ocen. Hessen budzi do myślenia współczesnego czytelnika wynikami badań jak i osobowością. Niektóre aspekty twórczości Hessena, które nie utraciły swojej żywotności to miedzy innymi doskonałe posługiwanie się metodą dialektyczną. W pełni humanistyczny charakter, wypracowany spójny system poglądów i twierdzeń- uwypuklając duże znaczenie w teorii wartości (aksjologii) i praktyce pedagogicznej.