Twórczość Adama Mickiewicza, okrzykniętego narodowym wieszczem, ma w dorobku polskiego romantyzmu szczególnie doniosłe miejsce. Do niej przede wszystkim odwołują się rówieśnicy autora i twórcy następnych pokoleń. Wszelkie monograficzne ujęcia literatury okresu romantyzmu, podręczniki szkolne i uniwersyteckie poświęcają twórczości Mickiewicza sporo miejsca. Wydawać by się mogło, że do ogromnej – liczącej dziesiątki pozycji – bibliografii nic więcej dodać nie można. A jednak! Badacze literatury okresu romantyzmu stale odkrywają w dziełach Mickiewicza nowe treści i jakości artystyczne, mnożą interpretacje tekstów i odnajdują historycznoliterackie analogie. III część Dziadów doczekała się nadzwyczaj wielu opracowań i komentarzy. Utwór jest niezwykły pod każdym względem. Interesowano się skomplikowaną, oryginalną formą, okolicznościami, w jakich powstał, elementami biograficznymi i ogromnym kontekstem kulturowym, do jakiego się ustosunkowuje. Jak się okazuje owe wieloletnie dociekania historyków literatury nie wyczerpały tematu. Niniejsze opracowanie nie ma ambicji odkrywania nowych sensów i kontekstów poszerzających interpretację Dziadów, ale przybliżenie utworu trudnego i semantycznie [złożonego] w kontekście wydarzeń historycznych, do jakich nawiązuje, z uwzględnieniem charakterystycznych cech języka i formy. Tytuł dzieła: III część Dziadów, w starszych opracowaniach zapisywany: Dziadów część III, przywołujemy zgodnie z brzmieniem podanym przez Zofię Stefanowską, autorkę hasła Dziady w t. l. autorytatywnego dzieła: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny.1 Takie brzmienie tytułu jest zgodne z podawanym przez Mickiewicza, między innymi w listach.2 Autograf przechowywany w Kórniku został nazwany: Dziadów część III we Trzech aktach.3 Adam Mickiewicz doskonale poruszał się wśród różnych form wszystkich trzech rodzajów literackich. Urodzony w Wigilię Bożego Narodzenia 1798, w roku publikacji III cz. Dziadów był trzydziestoczteroletnim dojrzałym mężczyzną z bagażem wielu doświadczeń życiowych. Od ukazania się Ballad i romansów, które zrewolucjonizowały myślenie o literaturze, ubiegło 10 lat. Zawód miłosny4 (ślub Maryli Wereszczakówny z hrabią W. Puttkamerem), klęska młodzieńczych ideałów realizowanych w gronie filomatów5, liczne podróże, a nade wszystko upadek powstania listopadowego – to doświadczenia, dzięki którym powstał utwór niejednokrotnie uznawany za jeden z najdonioślejszych w polskiej twórczości literackiej. III część Dziadów nie wypaliła iskry twórczej Mickiewicza. Zapisał się w literaturze wieloma dziełami o niezwykłej sile oddziaływania i urodzie poetyckiego słowa, rozszerzył paletę uprawianych gatunków i środków artystycznych. Autor prowadził także słynne wykłady z literatury w College de France i organizował Legion Polski we Włoszech. Można by tu przywołać jeszcze inne elementy biografii Mickiewicza, poprzestaniemy jednak na tym skrótowym i wybiórczym zarysie, tym bardziej, że jest to twórca, któremu poświęcono wiele dzieł monograficznych (por. bibliografia).

Streszczenie utworu

Zdarzenia przedstawione w dramacie rozgrywają się w Wilnie, na wsi pod Lwowem i w Warszawie w I połowie XX wieku. Tekst utworu poprzedza dedykacja-epitafium: Świętej pamięci Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi, Feliksowi Kółakowskiemu spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom za miłość ku ojczyźnie prześladowanym, z tęsknoty ku ojczyźnie zmarłym w Archangielu, na Moskwie, w Petersburgu. Narodowej sprawy Męczennikom [… ]6 (s. 125). Dedykacja wprowadza w nastrój i charakter utworu. Patetycznie brzmiące określenia adresatów dzieła są zarazem wskazówką do interpretacji przedstawionych wydarzeń. Ponieważ świadczą o wspólnym losie – także autora dramatu stawiają w gronie narodowej sprawy Męczenników. Prolog przedstawia celę więzienną w przysposobionym do tej funkcji klasztorze ojców bazylianów. Przebywa w niej więzień (Gustaw). Dobre i złe duchy toczą o niego walkę. Kiedy Więzień dowiad