Arystoteles (384-322 p.n.e.) to wybitny filozof grecki. Pochodził ze Stagiry, stąd zwana bywa Stagirytą. Ok. 366-347 p.n.e. kształcił się w Akademii Platońskiej. 343-340 p.n.e. przebywał na dworze macedońskim jako wychowawca Aleksandra III Wielkiego, później w Stagirze. 335 p.n.e. powrócił do Aten, gdzie założył szkołę filozoficzną: Likejon. 323 p.n.e. zagrożony przez stronnictwo antymacedońskie schronił się w Chalcynie; spędził tu resztę życia. Początkowo zwolennik Platona, wykształcił szybko zręby własnej doktryny.

Arystoteles jest twórcą realizmu umiarkowanego. Warto na początku pracy zdefiniować pojęcie realizmu.

Realizm to termin określający pewne stanowiska filozoficzne: w przeciwstawieniu do idealizmu subiektywnego (w tym także dosolipsyzmu) realizm jest teorią, wg której istnieje rzeczywistość niezależna od poznania ludzkiego. W wersji teoriopoznawczej teza ta głosi, iż istniejąca obiektywnie rzeczywistość może stanowić przedmiot poznania ludzkiego. W takim znaczeniu realizm przeciwstawia się agnostycyzmowi. Realizm charakteryzuje również pogląd, iż odpowiedniki pojęć ogólnych istnieją niezależnie od rzeczy, poprzez które się przejawiają, określa się jako realizm pojęciowy. W starożytności takie stanowisko wyrażał przede wszystkim Platon w swojej koncepcji realnie istniejących idei, a także w ujęciu bardziej umiarkowanym Arystoteles. W średniowieczu realizm znalazł się w opozycji wobec nominalizmu w tzw. sporze o uniwersalia, czyli powszechniki.

Tacy realiści, jak m.in. J.S. Eriugena, Anzelm de Laon, później Wilhelm z Champeaux, głosili, podobnie jak Platon, że odpowiedniki pojęć ogólnych nie tylko istnieją niezależnie od rzeczy, ale że to właśnie rzeczy są od nich zależne, zarówno ze względu na swoje istnienie, jak i w porządku poznawczym.

Arystoteles przeczył istnieniu jakiejkolwiek wiedzy wrodzonej - źródeł poznania upatrywał w postrzeżeniach, na podstawie których drogą abstrakcji umysł buduje pojęcia, tzn. wydobywa to, co w rzeczach ogólne. Opracował teorię pojęć i sądów, zwłaszcza zasady sylogizmu (sylogistyka Arystotelesa), tworząc podstawy logiki.

Arystoteles filozofię podzielił na praktyczną, tj. etykę i politykę, oraz teoretyczną, czyli fizykę, matematykę i “filozofię pierwszą”, zwaną później metafizyką, na polu której jego dokonania okazały się szczególnie doniosłe. Odrzuciwszy naukę o ideach, stwierdził, że istnieją tylko konkretne rzeczy jednostkowe, stanowiące samodzielne bytowo substancje, różne od niesamoistnych przypadłości. W substancji wyodrębnił formę: to, co mieści się w definicji danej rzeczy, a więc jej istotę, i materię: to, co poza nią wykracza (hylemorfizm). Arystoteles stworzył pojęcie absolutnie nieuformowanej i odwiecznej materii pierwszej, stanowiącej podłoże wszystkiego. Jest autorem klasycznej formuły teorii przyczynowości; obok formy i materii, traktowanych jako przyczyny wewnętrzne: formalna i materialna, wydzielił 2 przyczyny zewnętrzne: sprawczą i celową, czyli to, dzięki czemu, i to, ze względu na co coś zaistniało. Rzeczywistość ujmował w sposób dynamiczny; służyła temu teoria aktu i możności oraz entelechii jako zasady stawania się danego bytu. Teza, iż ruch, który dokonuje się w istniejącym odwiecznie świecie, miał początek, doprowadziła go do koncepcji pierwszego poruszyciela, stanowiącego też cel owego ruchu - czyli transcendentnego Boga. Wyodrębnił 3 rodzaje duszy, traktowanej zawsze jako forma i energia ciała organicznego: duszę roślinną, zwierzęcą i - właściwą jedynie człowiekowi - myślącą; przeprowadził podział rozumu (funkcji duszy myślącej) na bierny i czynny. W etyce propagował zasadę środka, tj. unikanie skrajności; za cel ludzkiego działania uważał dobro i szczęście (eudajmonizm).

Realizm wg Arystotelesa opiera się na czterech podstawowych przyczynach formalnych, tworzących swego rodzaju całość – przyczyna jako powód powstania danej rzeczy; przyczyna materialna jako surowiec, z którego dana rzecz powstaje; materia jako podłoże egzystencji oraz forma, czyli to, czym staje się dana rzecz. Dzięki tym powiązaniom między formą a materią można zrozumieć istotę rzeczy nas otaczających. Każda rzecz posiada istotne, niezmienne właściwości (nadaje je forma) oraz cechy indywidualne, niedoskonałości i ograniczenia (nadaje je materia).

Podsumowując:

1. przyczyna materialna (causa materialis) – rzecz powstaje z materii, (coś co może być poruszone);
2. przyczyna sprawcza (causa efficiens) – powstanie rzeczy musi być określone przez czynnik działający uprzednio, (coś co zdolne jest ruch nadać);
3. przyczyna formalna (causa formalis) – powstaje przez ukształtowanie materii przez formy, (pewna linia rozwojowa);
4. przyczyna celowa (causa finalis) – powstanie rzeczy musi służyć pewnemu celowi, (cel do którego ruch zmierza).

A więc do stworzenia na przykład rzeźby, konieczny jest:

1. brąz odlewniczy;
2. rzeźbiarz;
3. forma zamierzona przez rzeźbiarza;
4. cel - realizacja owej formy.

Poglądy Arystotelesa różniły się na wielu płaszczyznach m.in. stosunkiem do idealizmu.

Platon był twórcą idealizmu obiektywnego. Wynikało to z jego przekonania o dualizmie świata, który dzielił na rzeczy materialne oraz idee. Arystoteles odrzucał idealizm, w jego miejsce wprowadzając realizm. Podstawą metafizyki Arystotelesa była koncepcja hylemorfizmu, tj. dualizmu materii i formy. Arystoteles odrzucił więc idealizm, uznając, że nie ma innych substancji niż materialne.