Stanisław August Poniatowski i jego czasy (1764-1795) Urodzony 17 stycznia 1732 roku Stanisław Poniatowski był synem Stanisława, kasztelana krakowskiego i Konstancji Czartoryskiej. Wybitna inteligencja, zdolności i liczne podróże na Zachód uczyniły zeń kandydata do zrobienia błyskotliwej kariery w XVIII-wiecznej Rzeczpospolitej, człowieka pełnego kultury, swobodnie władającego wieloma językami. Dystynkcja i doskonale wykształcenie tego arystokraty drugiego pokolenia zdystansowały go wobec świata, tak bliskiego jeszcze dla jego dziadów. Był on politykiem cechującym się dużym umiarem, podziwiającym zrównoważony system polityczny ówczesnej Anglii, człowiekiem potrafiącym docenić piękno, błyskotliwość oraz wytworność manier. Do jego elekcji na króla polskiego w 1764 r. przyczyniła się wydatnie caryca rosyjska Katarzyna (z którą łączył go podobno romans), nie chcąc dopuścić do wyboru któregoś z jego wujów - Michała albo Augusta Czartoryskich, posiadających większą samodzielność, pewne zaplecze polityczne i sprecyzowanym program reform. Można by więc rzec iż jego los od samego początku był silnie spleciony z namiętnościami o charakterze osobistym. Poprzez wybór do koronacji imienia August, 30-letni wówczas Stanisław Poniatowski chciał nawiązać do ludzi, którzy stanowili dla niego wzór cnot władcy - cesarza rzymskiego Oktawiana Augusta, a także ostatniego z Jagiellonów - Zygmunta Augusta. Chciał on dążyć do “nowego świata polskiego tworzenia” poprzez działania na polu szeroko rozumianej kultury, mecenatu artystycznego, edukacji społeczeństwa i patronatu na rozwojem literatury. Władca ten wywierał osobisty wpływ na repertuar powołanego przez siebie i pozostającego pod jego opieką Teatru Narodowego. Kształtował też polityczną i artystyczną linię pisma “Monitor”, które krytykowało styl życia polskiej szlachty i część sarmackich obyczajów. Zainicjował powstanie i przyczynił się do ufundowania Szkoły Rycerskiej (1765 r.), która naśladując podobne instytucje europejskie za cel stawiała sobie edukowanie młodzieży w duchu obywatelskim. To, co przez współczesnych uznawane było za tak trudne, a mianowicie zmienianie przyzwyczajeń, postaw i mentalności, podnoszenie poziomu cywilizacyjnego król postrzegał jako podstawę niezbędnych reform, zarówno o charakterze politycznym, jak i społecznym. Jednym ze sposobów stymulowania tego typu przemian było utworzenie w 1773 r. Komisji edukacji Narodowej, czuwającej nad rozwojem szkolnictwa i nowoczesnym kształtem wychowania. Stanisław August był świadom faktu, iż tylko sprzyjająca sytuacja polityczna może sprawić że Rzeczpospolita nie będzie skazana na wybór pomiędzy przekształceniem się w protektorat potężnej Rosji a podejmowanymi z inicjatywy pruskiej rozbiorami. W ówczesnej sytuacji jedynym na to sposobem było przekonanie któregoś z nich, iż egzystencja wzmocnionej i zreformowanej Rzeczpospolitej jest dlań korzystna. Tak więc sytuacja wyjściowej nie można uznać za godną pozazdroszczenia. Obóz reformatorski początkowo skupiał się wokół Familii Czartoryskich. Jego sukcesem było przeprowadzenie w trakcie sejmu konwokacyjnego (1764 r.) pierwszych zmian - utworzono Komisję Skarbową i Wojskową, zmniejszono samowładcę hetmanów i podskarbich, ograniczono nieco liberum veto a także dokonano reform podatkowych i celnych (ujednolicenie ceł) pomnażając zasoby skarbu. W początkach swego panowania król był postrzegany niemal jako namiestnik rosyjski. Mimo pełnej jego akceptacji dla przeprowadzonych reform, jego niewątpliwa tolerancyjność i skłonności do wolnomyślicielstwa sprawiły iż okrzyknięto go niesprawiedliwie wrogiem ojczyzny, wolności szlacheckich i wiary katolickiej. Caryca Katarzyna natomiast, zdawszy sobie sprawę z popełnionego błędu nie docenienia talentów i ambicji politycznych “jej” władcy poparła konfederację radomska, która zawiązała opozycja szlachecka. Na zwołanym na przełomie roku 1767 i 1768 sejmie doprowadziła do zagwarantowania starych “podstaw ustroju” rzeczpospolitej - liberum veto i wolnej elekcji. Jednocześnie porwanie, a następnie wywiezienie do Rosji sprzeciwiających się tym postanowieniom posłów oraz senatorów, przeprowadzone przez ambasadora Repnina było otwartą groźbą dla przeciwstawiających się rosyjskim planom. W 1768 roku doszło do zawiązania kolejnej konfederacji zw. Barską - tym razem pod hasłem obrony ojczyzny i przeciwko mieszaniu się obcych mocarstw w sprawy wewnętrzne kraju, ale także przeciw królowi, obwinianemu o całe dziejące się zło. Początkowo głoszone hasła niepodległościowe, szlacheckie i katolicko-wolnościowe oraz postulat wyprowadzenia rosyjskich wojsk spotkały się z pozytywnym odzewem w kraju, ale ostatecznie barzanie skompromitowali nieudolną próbą porwania króla w 1771 roku, która oburzyła większość społeczeństwa polskiego. Jedynym trwałym rezultatem ich działań było dostarczenie potężnym sąsiadom uzasadnienia dla rozbioru, do którego doszło w 1772 roku (Rosja zagarnęła północno-wschodnie kresy Rzeczpospolitej, Prusy zajęły Pomorze bez Torunia i Gdańska, Austrii zaś przypadła część Małopolski) - nie na wiele zdały się rozpaczliwe wysiłki Stanisława Augusta by jak najbardziej zmniejszyć straty. Ostatnim z drobnych sukcesów króla było przekształcenie narzuconej przez Rosję Rady Nieustającej z organu ograniczającego go w ciało wzmacniającego jego władzę (w wyniku reform przeprowadzonych prze skonfederowany sejm w 1776 roku). Od tej pory jednak rozpoczął się 12-letni okres rządów rosyjskich ambasadorów w Warszawie. Brak zrozumienia w społeczeństwie szlacheckim, niechęć kleru i zdecydowana postawa Rosji sprawiły że reformy społeczne i sądowe przygotowane przez kanclerza A. Zamoyskiego na polecenie króla nie miały szans realizacji. Osamotniony Stanisław August podejmował próby stworzenia własnego stronnictwa. W tym tez czasie doprowadził do zorganizowania stałej służby dyplomatycznej, popierał rozwój gospodarczy kraju, zakładanie poczt i banków oraz handel czarnomorski, który był jedyna alternatywą wobec strat powodowanych polityką celną Prus. A gdy tylko sytuacja polityczna uległa zmianie na korzystniejszą (wojna rosyjsko-turecka w 1787 r.) znów zaczął myśleć o kontynuacji reform i zwrócił się (jak zwykle) w tej sprawie do Katarzyny. Główną jednak zasługą Stanisława Augusta w tym czasie było dążenie do naprawy Rzeczpospolitej poprzez stworzenie i uchwalenie ustawy konstytucyjnej. Konstytucja 3 maja 1791 roku była owocem pracy samego króla, a także ludzi z jego najbliższego otoczenia, takich jak Hugon Kołataj, Ignacy Potocki i włoski sekretarz monarchy - S. Piattolo. Jej uchwalenie doprowadziło do zniesienia liberum weto i wolnej elekcji, zerwania z zasadą wiązania posłów instrukcjami sejmikowymi i tym samym uczynienia z nich reprezentantów całego narodu, wzmocnienia władzy wykonawczej (utworzenie Straży Praw, czyli rządu na czele z królem). Ponadto konstytucja uzależniała prawa wyborcze szlachty nie tylko od cenzusu pochodzenia, ale i majątkowego, nadawała mieszczanom zamieszkującym miasta królewskie prawo do przedstawiania swych racji w sejmie oraz gwarantowała im nietykalność osobistą i majątkową, prawo ubiegania się o godności duchowne, stopnie oficerskie i urzędy oraz możliwość nabywania dóbr ziemskich. Nad chłopami opiekę sprawować miało “prawo i rząd krajowy”. Dopuszczono możliwość zmiany konstytucji po 25 latach, czyli w następnym pokoleniu, bogatszym o postęp cywilizacyjny, będący efektem również działań króla. Wszystkie postanowienia zawarte w tym dokumencie, wraz z innymi reformami przeprowadzonymi w latach 1788-1792 przez Sejm Wielki (powiększenie do 100 tys. liczebności armii oraz uchwalenie dość wysokich podatków obciążających nie tylko szlachtę, ale i duchowieństwo) uczyniły z Rzeczpospolitej zdecydowanie sprawniejsze państwo. Ze znaczenia tych zmian zdawała sobie również aż nazbyt dobrze sprawę Katarzyna, która postanowiła przeciwdziałać poprzez powstałą z jej inspiracji konfederację targowicką, zawiązaną przez Sz. Potockiego, K. Branickiego i S. Rzewuskiego. Doprowadziło to do wybuchu wojny w obronie uchwalonej Konstytucji i niezależności Rzeczpospolitej. Ogólna słabość armii, mimo bohaterstwa jej dowódców (T. Kościuszko i ks. J. Poniatowski) i żołnierzy, sprawiła że zwycięstwo było niemożliwe do osiągnięcia. Gdy wiadomo już było iż walka z Rosja jest przegrana, król był zmuszony skapitulować i w celu ratowania kraju przystąpić do konfederacji targowickiej, na co przyzwolili zresztą jego dawni współpracownicy - I Potocki oraz H. Kołłątaj, co warto podkreślić, gdyż ci sami ludzie później, przebywając już na emigracji i poszukując argumentów uzasadniających ich własną drogę polityczną, okrzyknęli Stanisława Augusta zdrajca i uznali za winnego upadku państwa. Bezpośrednim następstwem przegranej wojny był rozbiór 1793 roku w którym partycypowały Prusy oraz Rosja, i wyniku którego Rzeczpospolita, której terytorium na początku XVII wieku liczyło blisko 1 milion km2 stała się państwem sporo mniejszym od dzisiejszej Polski. Ostatnim z wysiłków króla jest uratowanie niewielkiej części rozwiązań z Konstytucji 3 maja na sejmie w Grodnie, który był zarazem ostatnim sejmem I Rzeczpospolitej. Jednak już nawet on nie mógł mieć złudzeń co do przyszłości. Większość terytorium kraju jest okupowane. Powstanie kościuszkowskie, które wybucha wiosną 1794 roku ma miejsce już za późno by porwać bardziej znaczącą część polskiego społeczeństwa - ma ono charakter przede wszystkim symboliczny, zwłaszcza takie jego epizody jak przysięga złożona 24 III 1794 roku przez naczelnika na rynku głównym w Krakowie i wydanie Uniwersału Połanieckiego (6 IV 1794 r.). Dyktatura wojskowa ustanowiona przez Kościuszkę nie zniosła z formalnego punktu widzenia władzy monarszej, ale obaj mężowie funkcjonują jakby w odmiennych światach. Gdy Rosjanie tłumią zryw niepodległościowy i zdobywają Pragę, Stanisław August podejmuje się ratowania resztek, ale nie jest to już możliwe, gdyż między Prusami, Austria i Rosją zapadła już decyzja co do trzeciego rozbioru, likwidującego ostatecznie polski byt państwowy. Gdy rozbiór zostaje urzeczywistniony król, którego ambasador rosyjski Repnina określił jako tego, który “stał zawsze w poprzek naszym interesom” zostaje więźniem, a niedługo później umiera. Nie była to pierwsza w naszej historii abdykacja, ale jej szczególna bolesność tkwiła w tym iż wraz ze Stanisławem Augustem Poniatowskim koronę noszoną od prawie 800 lat traciła cała Rzeczpospolita. Prawa kardynalne - to przepisy prawa ustalające podstawowe zasady ustroju państwa. Należały do nich: wolna elekcja, liberum veto, artykuły henrykowskie, pacta conventa, władza dominialna nad chłopami, przywileje szlacheckie, akt unii polsko-litewskiej i przywileje stanowe Prus Królewskich. W 1768 r. zostały one spisane przez Gabriela Podoskiego (na rozkaz ambasadora rosyjskiego Repnina) i zatwierdzone przez tzw. sejm delegacyjny oraz objęte gwarancjami przez carycę Katarzynę II. Do tych “wiecznych i niezmiennych” praw kardynalnych zaliczono: uznanie katolicyzmu za religię panującą, wolną elekcję, zakaz uwięzienia szlachcica bez wyroku sądowego (neminem captivabimus), unię z Litwą, liberum veto, zasadę wypowiedzenia posłuszeństwa królowi (rokosz), wyłączne prawo szlachty do urzędów i ziemi oraz władzy nad chłopem, prawa polityczne dla innowierców. Po śmierci Augusta III w październiku 1763 roku stronnictwo Czartoryskich zwróciło się o pomoc do Rosji. Caryca Katarzyna II zgodziła się jej udzielić, jednak za cenę rezygnacji Familii z radykalnej naprawy Rzeczypospolitej i wzmocnienia roli sejmu. Jako nowego króla władczyni widziała nie kandydata stronnictwa prorosyjskiego Adama Kazimierza Czartoryskiego, lecz stolnika litewskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego (na kandydaturę zgodziły się Prusy w zamian za utrzymanie w Rzeczpospolitej chaosu). Przeciwne Poniatowskiemu stronnictwo hetmańskie nie posiadało silnego kandydata (pretendowali - skłóceni synowie Augusta III, hetman Branicki) Katarzyna II wysłała do Polski 30 tysięczny korpus wojsk, a także wydała pół miliona rubli na korupcję posłów i polityków. Przeciwnicy Familii, na których czele stali hetman wielki Jan Klemens Branicki i Karol Radziwiłł „Panie Kochanku” opuścili Polskę szukając pomocy u państw ościennych. Sejm konwokacyjny, któremu przewodniczył Andrzej Kazimierz Czartoryski obradował od 7 mają do 23 czerwca 1764 roku i uchwalił przeszło 180 konstytucji. Wprowadzono porządek do sposobu sejmowania (regulamin obrad), a także zasadę głosowania większością głosów nad uchwałami dotyczącymi skarbu. Posłowie stali się niezależni od sejmików poprzez zakaz przysięgania na instrukcje sejmikowe. Na sejmikach deputackich i elekcyjnych w Koronie zniesiono zasadę liberum veto. Zawiązano pod koniec obrad konfederację generalną, która umożliwiła skuteczny przebieg sejmu elekcyjnego oraz koronacyjnego (grudzień 1764) oraz kolejnego sejmu zwołanego w 1766 roku (podczas trwania konfederacji generalnej głosowano większością głosów, wykluczało to wykorzystanie liberum veto). Sukcesem sejmu konwokacyjnego było zdecydowane uszczuplenie roli i wpływów magnaterii. Odebrano jej możność hamowania i zrywania sejmów i sejmików oraz pozbawiono wpływu na sprawy skarbu i wojska. Powołano wybierane przez sejm dwie komisje skarbowe (dla Korony i Litwy) oraz Komisję Wojskową Koronną (dla Litwy na sejmie koronacyjnym). Ponadto zniesiono prywatne cła i myta, wprowadzono cło generalne opodatkowano szlachtę mającą domy w miastach. Sejm elekcyjny obradujący w Warszawie pod presją stacjonujących nieopodal wojsk rosyjskich wybrał 6 września 1764 roku stolnika litewskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego (jednomyślnie, głosowało 5,5 tysiąca posłów). Na sejmie koronacyjnym powołano jako organ doradczy konferencję króla z ministrami. Powołana komisja mennicza w 1765 roku otworzyła mennicę i ujednoliciła system miar i wag. Przeprowadziła także rewaloryzację monet. Konfederacja barska uważana przez niektórych historyków za pierwsze polskie powstanie narodowe została zawiązana 29 lutego 1768 roku w Barze. Skierowana była przeciwko królowi Polski Stanisławowi Augustowi poniatowskiemu i popierającej go Rosji. Król Stanisław August Poniatowski ,właściwie narzucony Rzeczypospolitej przez Rosję, rozpoczął w 1764 roku rewolucyjne zmiany ustrojowe. Praktycznie całkowicie zrywały one z dotychczasowym systemem demokracji szlacheckiej. Szczególne protesty wzbudził projekt przyznania praw politycznych innowiercom zamieszkującym Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie. W 1767 roku na tereny Rzeczypospolitej wkroczyły oddziały wojsk rosyjskich liczące 40 000 żołnierzy. 20 marca tego roku poseł rosyjski Mikołaj Repnin zawiązał dwie konfederacje różnowiercze na terenie Poslki. W reakcji an te wydarzenia 23 czerwca katolicka szlachta zawiązała konfederację radomską skierowaną przeciwkko Stanisławowi Augustowi. Poseł rosyjski Repnin sterroryzowal sejm, który zebrał sie w Warszawie w celu zrewidowania uchwał z 1764 roku. Rosjanin porwał biskupów Kajetana Sołtyka, Józefa Andrzeja Załuskiego oraz hetmana polnego koronnego Wacława Rzewuskiego wraz z jego synem Sewerynem. W wyniku tych działań posłowie spełnili żądania Repnina i podpisali z Rosją 24 lutego 1768 roku Traktat Wieczystej Przyjaźni, na mocy którego Polska stawała się protektoratem rosyjskim. Caryca Katarzyna II yagwarantowała nienaruszalność granic i ustroju wewnętrznego naszego państwa. W związku z tymi wydarzeniami zawiązana została konfederacja generalna 29 lutego 1768 roku w Barze. Przeciwna różnowiercom, cesarzowej Rosji Katarzynie II i uległemu jej krówlowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu kierowała się dwoma nadrzędnymi wartościami: wiarą i wolnością. Jej inicjatorami byli: Adam Stanisław Krasiński, Jerzy August Mniszech, a związek zbrojny zorganizowali: Michał Hieronim Krasiński, Joachim Potocki, Michał Jan Pac, Józef Sapiecha oraz Józef Pułaski. Wszczynając wojnę domową, konfederaci wypowiedzieli również wojnę Rosji i zaatakowali jej garnizony znajdujące się na terenie Rzeczypospolitej od czasu bezkrólewia w 1763 roku. Mimo to Rosjanie 19 czerwca 1768 roku Rosjanie wspierani przez wojska Korony zdobyli Bar. Wtedy też szlachta polska przeniosła walki na Ukrainę, licząc na pomoc pobliskiej Turcji. I tą pomoc otrzymała. 25 września 1768 roku Turcja wypowiedziała wojnę Rosji, żądając wycofania jej wojsk z terenów Rzeczypospolitej. Działanie to zaktywizowało konfederację wspieraną równiez przez Francję. Powstanie objęło większą część Rzeczypospolitej, a najaktywniejsza stała się Wielkopolska. Ilość walczących konfederatów wahała się od 6 do 20 tysięcy. Ostatnią stoczoną bitwą w tym powstaniu była obrona klasztoru w Zagórzu 29 listopada 1772 roku. Największymi bohaterami konfederacji barskiej stali się: Kazimierz Pułaski, Józef Sawa- Caliński oraz Józef Zaremba. Konfederaci pozostawili po sobie bardzo bogaty zbiór pieśni. Po upadku konfederacji na Sybir zesłano ponad 14 000 jej uczestników, resztę wcielono do armii rosyjskiej. Propaganda państw ościennych starała się wykorzystać konfederację jako jeden z pretekstów do pierwszego rozbioru. Pierwszy rozbiór Polski – nastąpił w roku 1772, pierwszy z trzech rozbiorów Polski, do których doszło pod koniec XVIII wieku. Dokonany drogą cesji terytorium I Rzeczypospolitej przez Prusy, Imperium Habsburgów i Imperium Rosyjskie. Idea rozbioru jednego państwa w celu zaspokojenia roszczeń i interesów innych nie była czymś nowym. Podobne plany rodziły się wobec Austrii podczas wojny o sukcesję austriacką, Prus w czasie trwania wojny siedmioletniej czy też Turcji w trakcie V wojny rosyjsko-tureckiej. Różnica polegała na tym, że Rzeczpospolita była jedynym państwem, które nie było w stanie odeprzeć żadnego konfliktu zbrojnego z innym państwem oraz, iż była całkowicie bezbronna i nie mogła w przeciwieństwie do wyżej wymienionych bronić własnych interesów. Koncepcja rozbioru państwa polsko-litewskiego także nie była nowa. Pojawiła się już w XVII wieku (traktat w Radnot) i była rozpatrywana także w drugiej połowie wieku XVIII. W czasie przedłużającej się wojny rosyjsko-tureckiej stało się jasne, że rozbiór Wysokiej Porty jest niemożliwy, a dalsza wojna groziła przerodzeniem się w konflikt ogólnoeuropejski. Wtedy propozycje rozładowania napięcia politycznego kosztem ziem polskich wysunęły ponownie dwory paryski i berliński. Trzy mocarstwa przeprowadziły zakrojoną na szeroką skalę akcję dezinformującą oświeconą europejską opinię publiczną. Wszystkie te kraje podnosiły historyczne pretensje do zagarniętych ziem Rzeczypospolitej. M.in. minister pruski Ewald Friedrich von Hertzberg w Wykładzie Praw, przekonywał, że prawa do Wielkopolski nabyła Nowa Marchia Brandenburska. W inspirowanych przez nie publikacjach obwiniano Polaków o doprowadzenie do katastrofy ich pozbawionego rządu i zacofanego państwa. Akcję tę popierały zafascynowane absolutyzmem oświecone środowiska francuskie i niemieckie. Wywody ministra Hertzberga trafiły do Encyclopédie, a Voltaire gratulował Fryderykowi II akcji rozbiorowej. Decyzja o rozbiorze Polski zapadła w Petersburgu już połowie 1771 roku, jednak ambasador rosyjski Kasper von Saldern miał polecone trzymanie Polaków w nieświadomości. 18 września 1772 roku Rosja, Austria i Prusy notyfikowały Rzeczypospolitej fakt rozbioru, żądając zwołania sejmu dla przeprowadzenia cesji. Opór łamały groźby i dokuczliwa okupacja kraju przez wojska trzech mocarstw. Podpisanie traktatów, dotyczących I rozbioru Rzeczypospolitej nastąpiło w Petersburgu 5 sierpnia 1772 r. Na początku 1773 roku król i Senat rozesłali wszystkim rządom Europy noty wyrażające sprzeciw wobec pogwałcenia praw Rzeczypospolitej, z prośbą o interwencję. Oddzielne noty wystosowano do Francji, Danii i Austrii, które to państwa były gwarantami pokoju oliwskiego i traktatów welawsko-bydgoskich. 30 września 1773 r. traktaty rozbiorowe ratyfikował Sejm Rozbiorowy zwołany w Warszawie przez zaborców (przy proteście trzech posłów: Tadeusza Reytana, Samuela Korsaka i Stanisława Bohuszewicza). I rozbiór Polski nie przewidywał dalszych podziałów Rzeczypospolitej, wręcz przeciwnie, w oczach Petersburga miał im zapobiec na przyszłość. Terytorium Polski i Litwy były jednak na tyle duże, że miały w przyszłości odegrać kolejny raz rolę rezerwuaru, na którym mocarstwa miały sobie powetować straty w innych konfliktach europejskich.

Komisja Edukacji Narodowej, właściwie Komisja nad Edukacją Młodzi Szlacheckiej Dozór Mająca, podległy królowi, państwowy zarząd nad oświatą w Polsce. Pierwsza w Europie państwowa instytucja oświatowa o charakterze odrębnego ministerstwa, której podlegały wszystkie szkoły od akademii do szkół parafialnych, z wyjątkiem Szkoły Rycerskiej. Utworzona na mocy uchwały Sejmu z 14 X 1773. Powstanie KEN wiązało się z kasacją zakonu Jezuitów, który skupiał w swych rękach całe niemal szkolnictwo Rzeczpospolitej. Na jej potrzeby przeznaczono majątki po skasowanym zakonie. Przejąwszy sieć szkół jezuickich i opierając się na ich funduszach KEN przeprowadziła zeświecczenie szkolnictwa, zarówno w doborze zespołu nauczającego, jak i przedmiotów nauczania. Stworzyła jednolity system szkolnictwa o układzie hierarchicznym, począwszy od szkół elementarnych, przez podwydziałowe i wydziałowe, po Szkoły Główne w Krakowie i Wilnie. Najważniejsza rola w tym systemie przypadła szkołom głównym, będącym w XVIII w. w stanie upadku. Akademię Krakowską i Wileńską poddano gruntownym reformom, zsekularyzowano programy nauczania i grono pedagogiczne, jako obowiązujący język wykładów wprowadzono język polski, rozbudowano badania matematyczno-przyrodnicze. Zmieniając ich nazwy na Szkołę Główną Koronną w Krakowie i Szkołę Główną Litewską w Wilnie KEN zleciła akademiom zwierzchnictwo nad szkołami średnimi i przygotowywanie dla nich kadry nauczycielskiej. Podjęła próby stworzenia uniwersytetu w Warszawie. Pod kierownictwem KEN pozostawały 74 szkoły średnie, podzielone na 10 szkół wydziałowych i podlegające im szkoły podwydziałowe. Komisja opracowała dla nich nowe programy, w których duży nacisk położono na nauki ścisłe, poznanie języka polskiego, historii i geografii ojczystej oraz etyki świeckiej, ograniczono natomiast rolę łaciny i usunięto teologię. KEN zainicjowała zakładanie szkół elementarnych, zwanych parafialnymi, udostępniając je dzieciom chłopskim. Z powodu braku odpowiednich funduszy własnych podjęła nieudaną próbę opodatkowania na rzecz szkolnictwa elementarnego probostw. Fiasko tego doświadczenia kazało Komisji poprzestać na zaleceniach dla działających już szkół wiejskich. KEN żywo interesowała się ich losem, przystępując do wydawania specjalnie dla nich opracowanych podręczników. Po raz pierwszy w Polsce zorganizowała seminaria nauczycielskie, które miały uniezależnić szkolnictwo od nauczycieli duchownych (księży i zakonników). KEN zajęła się opracowaniem nowoczesnych podręczników. Powołane przez Komisję w 1775 Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, złożone z pedagogów i uczonych, opracowało 27 nowych podręczników, w większości dla szkół średnich, ale także m.in. Gramatykę języka polskiego i Elementarz. Rada Nieustająca- powołany przez sejm w 1773 roku organ zależny od sejmu, kierowany w intencji Rosji przez jej ambasadorów. Rada składała się z tzw. konsyliarzy wybieranych przez sejm na dwa lata. Przewodniczącym Rady był król, jednak musiał stosować się do zdania większości. Powołany organ w którym zasiadało 18 posłów i 18 senatorów, miał składać się z pięciu departamentów (Interesów Cudzoziemskich, Policji, czyli Dobrego Porządku, Wojska, Sprawiedliwości i Skarbu) zajmujących się poszczególnymi sferami państwowymi, kierowanymi przez ministrów-specjalistów. Powołanie Rady miało osłabić pozycję Stanisława Augusta, jednak stanowiła w rzeczywistości pierwszy od wielu lat sprawny organ władzy wykonawczej w Rzeczpospolitej. Sejm czteroletni(wielki)-przedostatni sejm Rzeczypospolitej szlacheckiej, obradujący od Października 1788 r do maja 1792.Zwołany w celu zawarcia przymierza z Rosją i zwiększenia armii, po ofercie sojuszu ze strony Prus odrzucił protektorat rosyjski i rozpoczął prace nad reformą państwa-ich efektem stała się Konstytucja 3 maja, a także wiele ustaw i projektów, dotyczących organizacji państwa, sądownictwa, prawa, gospodarki oraz sprawa społecznych.Obrady sejmu zawieszono z powodu interwencji rosyjskiej Konstytucja 3 maja-ustawa rządowa, konstytucja Rzeczypospolitej uchwalona 3 V 1791 r przez Sejm Czteroletni. Tekst ustawy opracował potajemnie król wraz z grupą polityków i intelektualistów. Projekt wprowadzono pod obrady z naruszeniem zwyczaju sejmowego, podczas nieobecności większości posłów opozycyjnych. Na mocy konstytucji Rzeczypospolita stawała się dziedziczną monarchią parlamentarną: zlikwidowano liberum veto, wolne elekcje i konfederacje. Konstytucja odwoływała się do oświeceniowych koncepcji suwerenności narodu i trójpodziału władzy, potwierdzała przewodnictwo szlachty, mieszczanom zapewniała prawa nadane wcześniej przez Sejm Czteroletni, chłopom gwarantowała opiekę rządu. Konfederacja targowicka – konfederacja generalna koronna zawiązana wiosną 1792 roku w Targowicy przez przywódców magnackiego obozu republikanów w celu przywrócenia starego ustroju Rzeczypospolitej, pod hasłami obrony zagrożonej wolności przeciwko reformom Konstytucji 3 maja, wprowadzającym monarchię konstytucyjną. Jej zawiązanie posłużyło Rosji jako pretekst do interwencji zbrojnej w Rzeczypospolitej. Po uchwaleniu przez Sejm Czteroletni 3 maja 1791 pierwszej konstytucji ustrojowej, część wpływowej magnaterii nie zamierzała poddać się prawom ustanowionym przez tę konstytucję i 14 maja 1792 zawiązała w niewielkim miasteczku Targowicy na kresach konfederację w celu jej obalenia. W rzeczywistości spisek został zawiązany 27 kwietnia 1792 w Petersburgu, pod patronatem cesarzowej Katarzyny II, która od 1768 r. występowała jako gwarantka ustroju Rzeczypospolitej. Sam tekst aktu konfederacji zredagował generał rosyjski Wasilij Stiepanowicz Popow, szef kancelarii księcia Grigorija Potiomkina. Pozbawiony pomocy zbrojnej swojego pruskiego alianta, szantażowany widmem bankructwa, gdyby Rosjanie zażądali spłaty pożyczonych mu sum, Stanisław August Poniatowski zwrócił się listownie do Katarzyny II, proponując jej wieczyste przymierze i ewentualną swą abdykację na rzecz wnuka cesarzowej, Konstantego. W odpowiedzi Katarzyna II podtrzymała swe poparcie dla konfederatów targowickich i zażądała przystąpienia króla do konfederacji targowickiej. Wobec takiego stanowiska cesarzowej król postanowił zaprzestać walki i przystąpić do konfederacji targowickiej. Stanisław August Poniatowski już wcześniej tajnie negocjował warunki zaprzestania działań wojennych z pozostałym w Warszawie posłem rosyjskim Jakowem Bułhakowem za pośrednictwem podkanclerzego litewskiego Joachima Chreptowicza. Stosując się do nowej instrukcji wicekanclerza Imperium Rosyjskiego Iwana Andrejewicza Ostermanna, poseł rosyjski zredagował ostateczną wersję przedstawionego mu aktu przystąpienia króla do konfederacji targowickiej. Król stosując się do żądania dworu petersburskiego nie zwołał Straży Praw, konstytucyjnego organu państwa, ale swoją decyzję przedstawił na zebraniu ministrów Rzeczypospolitej 23 lipca 1792. Na rozkaz króla wydany 25 lipca wojska Rzeczypospolitej przerwały działania wojenne, a dowódcy, m.in. ks. Józef Poniatowski i gen. Tadeusz Kościuszko, na znak protestu podali się do dymisji. Wielu oficerów i cywilnych opozycjonistów udało się na emigrację, głównie do Saksonii. W ten sposób postąpili m.in. zadeklarowani przeciwnicy konfederacji targowickiej marszałek Sejmu Stanisław Małachowski i Ignacy Potocki. Wojna rosyjsko-polska 1792 trwała w sumie tylko kilka miesięcy. Po przedwczesnej kapitulacji wojsk polskich, konfederaci targowiccy zajęli, przy pomocy wojsk rosyjskich, wszystkie województwa Rzeczypospolitej, likwidując organy władzy powołane przez Sejm Czteroletni. Na życzenie Katarzyny II 6 września 1792 w Brześciu nad Bugiem rozpoczęły się obrady generalności obu konfederacji – koronnej i litewskiej. 11 września dokonało się uroczyste połączenie obu konfederacji pod nazwą Najjaśniejszej Konfederacji Obojga Narodów. Akt ten pobłogosławił obecny na tej uroczystości pomocniczy biskup przemyski Michał Sierakowski. Papież Pius VI wystosował specjalne błogosławieństwo dla dzieła konfederacji targowickiej. Rozpoczęła ona prace nad likwidacją skutków zmian ustrojowych, wprowadzonych przez Konstytucję 3 maja. Derogowano wszystkie decyzje Sejmu czteroletniego odnoszące się do reformy wojska. Zerwano stosunki dyplomatyczne z Francją, wydalając jej posła Marie Louisa Descorches’a, odwołując też wszystkich przedstawicieli dyplomatycznych Rzeczypospolitej przy obcych dworach. Zdecydowano także o wysłaniu do Sankt Petersburga specjalnej delegacji hołdowniczej, która miała podziękować Katarzynie II za zbrojną interwencję i złożyć propozycję wieczystego przymierza pomiędzy Rosją i Polską. Władze targowickie, wsparte obecnością wojsk rosyjskich zmuszały wojsko i szlachtę polską do składania pod przymusem akcesów do konfederacji generalnej, zakazały też publicznego noszenia Orderu Virtuti Militari i używania symboli związanych z Konstytucją 3 maja. Konfederacja targowicka zaprowadziła w Rzeczypospolitej rządy terroru, przy pomocy wojska rosyjskiego dokonując licznych grabieży i kontrybucji dóbr patriotów. Zrujnowany wojną kraj musiał dodatkowo znosić finansowe skutki pobytu 100 tysięcznej rosyjskiej armii okupacyjnej. Miarą upadku targowiczan było uroczyste poselstwo przywódców konfederackich 14 listopada 1792 do Katarzyny II, którzy podziękowali jej, że zechciała przywrócić wolność i ustrój republikański w Polsce. 23 stycznia Rosja podpisała z królestwem Prus traktat podziałowy, w którym zgodziła się na oddanie Prusom zachodnich województw Rzeczypospolitej. Wkrótce w granice państwa polskiego wkroczył korpus wojsk pruskich w celu wyegzekwowaniu postanowień tego traktatu. Taki obrót rzeczy skompromitował ostatecznie przywódców konfederacji targowickiej, którzy o ile liczyli się z możliwością aneksji wschodnich ziem Rzeczypospolitej przez Rosję, byli przekonani, że Katarzyna II pozostawi nienaruszone pozostałe terytorium jako rosyjski protektorat. Rosja jeszcze raz postanowiła wykorzystać fałszywy zapał patriotyczny targowiczan, gdy poseł rosyjski Jakob Sievers zezwolił generalności konfederackiej na wydanie 3 lutego 1793 manifestu protestacyjnego przeciwko agresji i okupacji pruskiej. 11 lutego generalność wydała uniwersał, zwołujący pospolite ruszenie, jednak decyzję swoją zmuszona była cofnąć w wyniku perswazji Katarzyny II. Część przywódców konfederacji targowickiej wyjechała wówczas z kraju. W celu zatwierdzenia traktatów podziałowych Katarzyna II zwołała sejm grodzieński 17 czerwca 1793. Odbyte 29 maja w asyście wojsk rosyjskich sejmiki ziemskie wybrały prawie wszędzie posłów rekomendowanych przez władze konfederacji targowickiej. 22 sierpnia wyłoniona ze składu sejmu deputacja podpisała z Rosją traktat cesyjny, w którym Rzeczpospolita oddawała ćwierć miliona kilometrów kwadratowych swojego terytorium. O ile traktat z Rosją został zatwierdzony po miesiącu obrad, tak o układzie z Prusami posłowie nawet nie chcieli słyszeć. Rosjanie wtedy wycelowali w zamek grodzieński armaty i po nocy milczenia, nad ranem 2 września zatwierdzono cesję na rzecz Prus. 15 września 1793 Rosjanie rozwiązali konfederację targowicką, która nie była im już do niczego potrzebna, a na dodatek od czasu wydarzeń lutowych nie mogli być pewni pełnej lojalności jej członków. W jej miejsce utworzono konfederację grodzieńską, której zadaniem miało być opracowanie nowego traktatu wieczystej przyjaźni pomiędzy Rzecząpospolitą i Rosją. II rozbiór Polski Wykorzystując kapitulację Stanisława Augusta Poniatowskiego wobec Rosji i przejęcia rządów w kraju przez targowiczan – 25 października 1792 król pruski Fryderyk Wilhelm II zażądał wcielenia Wielkopolski do Królestwa Prus. Miała być ona ekwiwalentem za niepowodzenia armii pruskich w wojnie przeciwko rewolucyjnej Francji, prowadzonej w koalicji absolutystycznych monarchii europejskich. Żądanie to warunkował groźbą wycofania się Prus z koalicji antyfrancuskiej, ale wnet przekształciło się ono w propozycję II rozbioru części ziem Rzeczypospolitej pomiędzy Rosję i Prusy. 23 stycznia 1793 doszło do podpisania traktatu podziałowego między Katarzyną II a Fryderykiem Wilhelmem II. Po podpisaniu Wojska Pruskie, dowodzone przez Joachima Heinricha von Möllendorfa weszły do Wielkopolski, a rosyjskie do wschodniej Polski. Z kolei 25 marca 1793 roku król pruski wydał patent inkorporacyjny, w którym wezwał pod groźbą kary wszystkich mieszkańców zajętych przez wojska pruskie ziem do złożenia hołdu (hommagium). 22 lipca deputacja sejmu grodzieńskiego, obradującego pod lufami armat wojsk rosyjskich podpisała traktat z Rosją, w którym Rzeczpospolita zrzekła się województw: mińskiego, kijowskiego, bracławskiego i podolskiego oraz części wileńskiego, nowogródzkiego, brzeskolitewskiego i wołyńskiego (250 tys. km²). 19 sierpnia traktat ten ratyfikował poseł rosyjski Jakob Sievers. W nocy z 23 na 24 września 1793 roku sejm obradujący w obecności generała rosyjskiego Johanna von Rautenfelda na zamku grodzieńskim, otoczonym przez oddziały wojsk rosyjskich w milczeniu przeprowadził cesję terytorium Rzeczypospolitej na rzecz Królestwa Prus. Prusy otrzymały Gdańsk i Toruń oraz województwa gnieźnieńskie, poznańskie, sieradzkie (z Wieluniem), kaliskie, płockie, brzeskokujawskie, inowrocławskie, ziemię dobrzyńską oraz części krakowskiego, rawskiego i mazowieckiego (58 tys. km²). Cesarzowa Katarzyna II mściła się w ten sposób za niewierność wasalnej Rzeczypospolitej, a obie monarchie rozbiorowe oczyszczały sobie przedpole do rozprawy z rewolucyjną Francją. Dodatkowo, w okrojonej już bardzo znacznie Rzeczypospolitej utrzymany został istniejący dotąd, bardzo dogodny dla Rosji i Prus, ustrój demokracji szlacheckiej przy słabej centralnej władzy królewskiej. Nieprzewidziany przez konfederatów rozbiór Rzeczypospolitej skończył się pełną kompromitacją konfederacji targowickiej, także króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1793 r. odbył się w Grodnie sejm rozbiorowy, który pod presją obu zaborców wyraził milczącą zgodę na kolejny rozbiór kraju, zawarł nierównoprawny traktat pokojowy z Rosją, przywrócił Radę Nieustającą, rozwiązał też konfederację targowicką. Był to ostatni Sejm Polski szlacheckiej. W rozbiorze tym, w odróżnieniu od dwóch pozostałych, nie brała udziału Austria, zajęta wojną z rewolucyjną Francją. Austria formalnie nie biorąca udziału w II rozbiorze dopiero 3 stycznia 1795 zawarła za plecami Prus tajną konwencję z Rosją o III rozbiorze Polski, na mocy której cesarz Franciszek II Habsburg przystępował do traktatu II rozbioru, ale tylko w granicach zaboru rosyjskiego.

Powstanie Kościuszkowskie-było to narodowe powstanie przeciwko Rosji, które następnie obróciło się też przeciw Prusom. Trwało od 24 III do 16 XI 1794. Swym zasięgiem objęło ono praktycznie wszystkie ziemie ówczesnej Polski. Przyczyną rozpoczęcia walk stał się II rozbiór Polski oraz groźba następnego podziału państwa rządzonego przez targowiczan, a faktycznie pozostającego pod rosyjską okupacją. Duże znaczenia miała rewolucja we Francji, która pobudziła nastroje rewolucyjne w Polsce. Insurekcję przygotowywali ludzie związani ze Stronnictwem Patriotycznym. Powstanie kościuszkowskie rozpoczął 12 III 1794r. brygadier Antoni Madaliński. On to sprzeciwił się carskiemu rozkazowi o redukcji wojska i ruszył na czele swego oddziału w kierunku Krakowa. Kiedy z rozkazu rosyjskiego ambasadora I.A. Igelströma stacjonujące w Krakowie rosyjskie wojska wycofały się z miasta, w celu zatrzymania Madalińskiego, przebywający nieopodal Tadeusz Kościuszko przybył do Krakowa a następnie na Rynku 24 III 1794r. zaprzysiągł uroczyście akt powstania. Kościuszko przejął władzę dyktatorską, zobowiązał się też, że wykorzysta ją tylko w celu odzyskania niepodległości narodu, obrony państwowych granic i umocnienia powszechnej wolności. Na koniec powstania zaś odsuwał reformę ustrojową. Pod broń powołał wszystkich mężczyzn liczących od 18 do 28 lat oraz obiecał uzbrojenie miast i wsi. Zdołał zgromadzić przy sobie ponad 4 tys. żołnierzy (licząc z oddziałem Madalińskiego) oraz 2 tys. kosynierów. Z taką siłą ruszył na Warszawę. 4 kwietnia 1794r. stanął mu na drodze pod Racławicami generał A.P. Tormasow z 3 tys. ludzi. Kościuszko odniósł błyskotliwe zwycięstwo. Zadecydował o nim doskonały atak kosynierów, którzy rozbili piechotę i zdobyli działa. Jednak wygrana pod Racławicami nie otworzyła przed Kościuszką drogi na Warszawę, ponieważ do akcji wkroczył z przeważającymi siłami rosyjski generał F.P. Denisow i zmusił powstańcze wojska do nie kontynuowania dalszego marszu. Jednak zwycięstwo to miało ogromne moralne znaczenie, wskazało także na możliwości, jakie tkwiły w wykorzystaniu nawet słabo uzbrojonych chłopów. 17 kwietnia wybuchła insurekcja w Warszawie, gdzie pod wpływem spiskowców (m.in. Jana Kilińskiego) wojsko i lud wyparły Rosjan ze stolicy. Władzę przejęli członkowie umiarkowanej prawicy, na bok odsuwając bardziej radykalnych jakobinów. Powstanie nadal się rozszerzało, 22 kwietnia walki wybuchły w Wilnie, gdzie powstańczymi siłami dowodził pułkownik Jakub Jasiński. Szybko cały obszar Polski został objęty powstaniem. 7 V 1794r. Kościuszko przebywając pod Połańcem ogłosił uniwersał zwany później połanieckim. Na jego mocy chłopi otrzymali osobistą wolność, czyli prawo przenoszenia się, dokąd chcieli, także nieusuwalność z uprawianej ziemi i zmniejszenie pańszczyzny. Poczynanie Kościuszki wywołało wzrost zaniepokojenia wśród pewnej części szlachty. W Warszawie władzę przejęły niechętne reformom koła, sympatyzujące z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim. Ludność Warszawy jednak popierała założony 24 kwietnia klub jakobinów, który na wzór francuski skupiał radykalnych działaczy. Polscy jakobini żądali bezwzględnego rozprawienia się ze zdrajcami a także wsparcia powstania głównie na plebejskich masach. Pod ich wpływem 9 doszło maja do ludowych wystąpień w Warszawie. Pod naciskiem mas swoją pracę przyspieszył Sąd Kryminalny i skazał czterech targowiczan na karę śmierci poprzez powieszenie. Zmianie uległy również naczelne władze powstania, utworzono Radę Najwyższą Narodową. W skład jej weszli przedstawicieli lewicy: H. Kołłątaj, ( kierownictwo wydziału skarbu), oraz F. Dmochowski, ( szkolnictwo i propaganda). Sytuacja insurekcji pogorszyła się wskutek pruskiej interwencji. Prusy, bowiem chciały wykorzystać sprzyjającą okazję i całkowicie zlikwidować państwo polskie, pomimo że powstańcy przestrzegali neutralności Austrii i Prus, nie przenosili swych działań na obszar pruskiego i austriackiego zaboru. 6 czerwca 1794r. w bitwie pod Szczekocinami Kościuszko odniósł poważną porażkę, zadaną mu przez połączone rosyjsko-pruskie siły. Natomiast 8 czerwca 1794r. pod Chełmem generał J. Zajączek również poniósł klęskę w walce z rosyjskimi wojskami. 15 czerwca poddało się miasto Kraków. Zaś 13 lipca pruskie i rosyjskie wojska dowodzone przez króla Fryderyka Wilhelma II przystąpiły do oblężenia stolicy. Rozpoczęcie powstania w Wielkopolsce (20-23 sierpnia) oraz niezłomna postawa obrońców Warszawy zmusiły oblegających do wycofania się spod stolicy (5/6 września). Za cofającymi się pruskimi oddziałami . Tadeusz Kościuszko wysłał korpus pod wodzą generała J.H. Dąbrowskiego. Pościg generała Dąbrowskiego zakończył się całkowitym sukcesem, powstańcom udało się zdobyć Bydgoszcz (powstanie wielkopolskie 1794r.). Tymczasem sytuacja na wschodzie znacznie się pogorszyła. Na Litwie, pomimo przejściowych sukcesów, w sierpniu powstańcy zostali zmuszeni poddać Wilno a następnie uciekać pod naciskiem ogromnej przewagi rosyjskich sił. Równocześnie, na skutek deklaracji pokoju ze strony Turcji, stacjonujący dotąd na Ukrainie generał A.W. Suworow przeszedł na Polesie a później rozgromił powstańczy korpus, jaki bronił przeprawy przez rzekę Bug. Generał I.I. Fersen przebywający ze swoim oddziałem po lewej stronie Wisły podjął marsz w kierunku Polesia, aby się połączyć z wojskami generała Suworowa. Kościuszko chcąc zapobiec bardzo groźnemu w skutkach zjednoczeniu rosyjskich sił, 10 października 1794r. pod wsią, Maciejowice stoczył bitwę z korpusem generała Fersena. Niestety zakończyła się ona kompletnym rozbiciem polskich wojsk, ciężko ranny Kościuszko został wzięty do niewoli. Klęska pod Maciejowicami doprowadziła do załamanie morale wśród powstańców. Naczelnikiem powstania mianowano wówczas Tomasza Wawrzeckiego. Był on zwolennikiem pójścia na kompromis i układy z Rosjanami. Zaistniałą dezorganizację powstańców doskonale wykorzystał gen. Suworow, który ruszył pod Warszawę. 4 listopada 1794r. szturmem zdobył dzielnicę Pragę. Dokonał tam makabrycznej rzezi ludności cywilnej. Przerażona zachowaniem przeciwnika Warszawa skapitulowała 5 listopada. Armia powstańcza zmuszona do wycofania się uległa rozbiciu, dowódcy jej dostali się do niewoli. 16 listopada 1794r. pod Radoszycami oddziały powstańcze zostały rozwiązane. III rozbiór Polski (1795) –Już w czasie trwania insurekcji kościuszkowskiej 11 lipca 1794 roku poseł pruski w Petersburgu Leopold Heinrich von Goltz pisał w swej depeszy, że cała Rosja domaga się rozbioru Polski i wymazania imienia polskiego. Niecały rok po upadku insurekcji, 24 października 1795, monarchowie Rosji, Prus i Austrii (a właściwie Imperium Habsburgów[2]) uzgodnili wzajemnie traktat, zgodnie z którym przeprowadzili ostatni, pełny, III rozbiór Rzeczypospolitej. III rozbiór był rezultatem m.in. kryzysu wewnętrznego i ekspansywnych działań mocarstw ościennych, bezpośrednio jednak wynikiem nieudanej insurekcji kościuszkowskiej i przegranej wojny Polski z Rosją i Prusami. Rosji przypadły wszystkie ziemie na wschód od Niemna i Bugu (120 tys. km²). Na zabranych terenach utworzono gubernie: wołyńską ze stolicą w Izasławiu, grodzieńską, mińską oraz litewską z siedzibą w Wilnie. Otrzymała największy powierzchniowo obszar. Austria jako główny inicjator III rozbioru, a także w ramach rekompensaty za straty w wojnie z rewolucyjną Francją, zajęła Lubelszczyznę. Zaanektowała także resztę Małopolski z Krakowem, część Podlasia i Mazowsza. Otrzymała tereny najliczniej zaludnione. Prusom przypadła najmniejsza zdobycz. Musiały zadowolić się częścią Mazowsza z Warszawą, Podlasia i Litwy. Ponadto Prusy zajęły ponad 23000 km² województwa krakowskiego (m.in. teren dawniejszego księstwa siewierskiego) zwanego odtąd w Prusach Nowym Śląskiem . Polska przestała istnieć. Król Stanisław August Poniatowski opuścił Warszawę i w asyście dragonów rosyjskich udał się do Grodna, pod opiekę i nadzór namiestnika rosyjskiego, po czym abdykował 25 listopada na rzecz Rosji. Z tej przyczyny Rosja de jure stała się depozytariuszką korony polskiej i bez jej zgody Napoleon nie chciał i nie mógł przywrócić później Królestwa Polskiego. (Uczynił to dopiero, powołując w 1812 Konfederację Generalną Królestwa Polskiego i wypowiadając wojnę Rosji). Stanisław August Poniatowski zmarł w Petersburgu 12 lutego 1798. W latach 1807-1815 istniało Księstwo Warszawskie, namiastka niepodległego państwa polskiego zależna od Cesarstwa Francuskiego. W 1815, po kongresie wiedeńskim ostatecznie ustaliły się granice zaborów (z korektą w 1833) – aż do jesieni 1918. Podział Księstwa Warszawskiego dokonany podczas obrad wiedeńskich nazywany bywa błędnie IV rozbiorem Polski (czasem nazwę tę stosuje się jednak również wobec paktu Ribbentrop-Mołotow). Po utracie państwowości wielu Polaków, zwłaszcza wojskowych, wyemigrowało z kraju, głównie do Saksonii, Włoch i Francji. Wielu z nich związało swe losy z gen. Napoleonem I Bonaparte. Z jego przyzwolenia utworzone zostały w Lombardii w styczniu 1797 dwa Legiony Polskie pod dowództwem generałów Henryka Dąbrowskiego i Karola Kniaziewicza, przy czym w ich skład weszli głównie polscy jeńcy z armii austriackiej. Już w maju 1797 legiony polskie wzięły udział w walkach przeciwko wojskom austriackim o Rzym. Zaś w lipcu jeden z jej twórców, Józef Wybicki, napisał tekst pieśni „Mazurek Dąbrowskiego”, która stała się później polskim hymnem państwowym.